به نشاندن لایه‌ای ‌نازك از فلز بر روی لعاب از پیش پخته شده زرین‌فام می‌گویند؛ یعنی سفالینه‌ای با جلای فلزی و طیف رنگی مایل به طلایی.

در ساخت لعاب این سفالینه كه از گونه‌های نفیس و بسیار با ارزش در میان ظروف سفالین دوره اسلامی است، از تكنیك خاصی استفاده می‌شود. دست‌یابی به این تكنیك آنقدر سخت است كه گاه هنرمندان و صنعتگران عدم توفیق خود را به نایافتنی بودن و غیرقابل پیش‌بینی بودن آن نسبت می‌دهند.

اگر دانش بدست آوردن زرین‌فام را ندانید امروز هم دست یافتن به آن كار چندان راحتی نیست.بهزاد اژدری از معدود سفالگرانی است كه زرین‌فام را به خوبی می‌شناسد و در باره‌اش تحقیقات نتیجه‌داری كرده است و می‌توان گفت اولین كسی است كه آن را آموزش داده است.

او فارغ‌التحصیل رشته بیولوژی سلولی و ملكولی از دانشگاه تهران است. از سال ۷۲ فعالیتش را در زمینه هنر سفالگری آغاز كرده و در سالهای ۷۳،۷۵،۷۷ و ۸۰ برنده دوسالانه سرامیك شده است. او همچنین برنده طراحی سرامیك دیزاین ایتالیا است و امسال در ۳۶ سالگی در دوسالانه سفال و سرامیك از او به عنوان پیشكسوت تجلیل شده است.

آنطور كه می‌گویند شما جزو معدود افرادی هستید كه به راحتی زرین‌فام بدست می‌آورید.

وقتی شروع به كار كردم اطلاعات علمی كمی در باره زرین‌فام داشتم. بعد از ده روز مطالعه و آزمایش موفق، به زرین‌فام ایده‌آل دست پیدا كردم. خیلی‌ها هستند كه سالها كار می‌كنند اما هنوز نمی‌توانند زرین‌فام ایده‌آل بدست بیاورند.

من به راحتی این كار را می‌كنم چون به اصول و پایه كار كه یك بحث كاملا علمی است اشراف دارم. یعنی اول علم بعد تجربه؛ موقعی ثمر می‌دهد كه شما اطلاعات پایه و علمی تشكیل زرین‌فام را بدانید؛ در غیر این صورت چیزی جز تلاش‌های بی‌ثمر و در نهایت پناه بردن به خرافه عایدتان نمی‌شود.

شاید یكی از دلایلی كه من زودتر به زرین‌فام رسیدم همین تحصیل در یك رشته علمی باشد. به نظرم اشتباه است كه زرین‌فام در دانشكده‌های هنری، صنایع‌دستی یا سازمان میراث فرهنگی كه معمولا با فاكتورهای معنوی و نرم‌افزاری هنر سر و كار دارند تدریس می‌شود. تحقیق در این زمینه مربوط به دانشكده‌های فنی و علوم پایه است.

● تاریخ تولد زرین‌فام مربوط به كدام دوره است؟

در این مورد چندین روایت وجود دارد، یك روایت این است كه چون بعد از سلام استفاده از ظروف طلایی برای خوردن حرام بوده، سفالگران تصمیم می‌گیرند ظرفی بسازند كه اگر چه در ساخت آن طلا به كار نرفته اما جای طلایی و فلزی دارد، همین فكر منجر به ساخت زرین‌فام شد.

البته به نظرم در آن زمان علم و تكنولوژی آنقدر پیشرفته نبوده كه افراد بتوانند برای چنین هدفی برنامه‌ریزی كنند و احتمالا طی تصادفاتی به زرین‌فام دست پیدا كردند. چون در گذشته اغلب تصادفها باعث كشف پدیده‌ها می‌شد و بعد روی آن كشف آزمایش‌هایی انجام می‌گرفت و برایش برنامه‌ریزی می‌كردند. امروز ما هدف را مشخص می‌كنیم و براساس آن برنامه‌ریزی می‌كنیم چون مواد را می‌شناسیم.

گفتید افراد گاه در به دست آوردن زرین‌فام به خرافه پناه می‌بردند، اصلا چرا این سفالینه اینقدر مهم است؟

اولاً زرین‌فام منفعت مالی و اقتصادی داشته به همین دلیل معدود افرادی كه این دانش را در اختیار داشتند آن را در محدوده خانواده خود نگه می‌‌داشتند؛ چون با لو رفتن این دانش در واقع سهم آنها از سود آن كم می‌شد.

در نتیجه این فن به صورت راز در این خانواده‌ها می‌ماند و افرادی كه در بدست آوردن زرین‌فام ناكام می‌ماندند مدعی می‌شدند كه دست یافتن به این نوع سفالینه‌كاری رمزآلود و مرموز است. خیلی‌ها هنوز هم وقتی با چند بار تلاش برای بدست آوردن زرین‌فام، شكست می‌خورند به خرافه پناه می‌برند و دست یافتن به آن را خارج از كنترل عملی بشر می‌دانند.

● مراحل تهیه یا ساخت زرین‌فام چیست؟

اصول تهیه زرین‌فام در همه جای دنیا یكی است؛ البته ممكن است تركیب مواد تغییر كند تا رنگهای جدید به دست بیاید، اما اساساً زرین‌فام یعنی نشاندن لایه‌ای از اتم‌های فلزی بر روی لعابی كه قبل از پخته شدن تحت شرایط احیا، یعنی اكسیدهای فلزی مس و نقره (اكسیدها، نیترات‌ها، كلریدها، كربنات‌ها، سولفات‌ها، سولفیدها و...) بسته به نوع زرین‌فام (رنگ و درخشش) با یك واسطه گلی مثل سیلیس یا اُخرا مخلوط می‌كنیم و بعد از رقیق كردن آن با سركه، با مایع بدست آمده روی لعابی كه سفال آن از قبل پخته شده شروع به نقاشی كردن، اسپری كردن و... می‌كنیم.

بعد آن را حرارت می‌دهیم تا جایی كه لعاب‌ زیری شروع به نرم شدن كند. بعد در كوره دود ایجاد می‌كنیم كه به آن احیا كردن می‌گویند. این كار باعث می‌شود، اكسیژن از اكسید فلزات مس و نقره جدا شود و فلز خالص بر روی سطح لعاب بر جای بماند. بعد از سرد شدن كوره لایه گلی را پاك می‌كنیم و ظرف را پولیش‌ می‌زنیم و تمیز می‌كنیم.

با این كار می‌بینیم یك لایه خالص از فلز نقره و مس كه درخشش طلایی یا جلای فلزی دارد بر روی لعاب بر جای مانده است. اگر این لایه از ضخامتی كمتر باشد پدیده قوس و قزح اتفاق می‌افتد و سطح لعاب حالت رنگین كمانی پیدا می‌كند. این مراحل اساس تكنیك زرین‌فام است.

● زرین‌فام چقدر هنر و چقدر تكنیك است؟

زرین‌فام مثل هر تكنیك دیگری فقط تكنیك است. شما می‌توانید آن را به تمام كسانی كه هنرمند نیستند آموزش دهید مثل ساخت رنگ روغن یا هر چیز دیگری. زرین‌فام در واقع ابزاری است در دست هنرمند.

اما اینكه اثر هنری با آن‌چه ارتباطی دارد یا هنرمند چه استفاده‌ای می‌تواند از آن بكند به خلاقیت هنرمند بستگی دارد. مثل هر ابزار دیگری كه یك هنرمند می‌تواند از آن استفاده خوب یا بد بكند، زرین‌فام هم یك تكنیك است كه اگر هنرمند نسبت به لعاب، حرارت، شرایط كوره و... آگاهی داشته باشد می‌تواند از آن به بهترین شكل استفاده كند.

مهناز چتر فیروزه