نگاهی به پنجاه سال صنعت فضا

ماهواره اسپوتنیک۱, اولین ماهواره ساخت بشر است که چهارم اکتبر ۱۹۵۷ توسط اتحاد جماهیر شوروی به فضا پرتاب و بدین سان عصر فضا آغاز شد

● ۲۸ نوامبر ۱۹۸۳ (۷ آذر ۱۳۶۲): اولین آزمایشگاه واقعی در فضا

آزمایشگاه فضایی اسپیس‌لب، آزمایشگاهی درون شاتل فضایی بود و زمانی که شاتل در مدار شناور می‌شد، امکان انجام آزمایش‌هایی را در شرایط بی‌وزنی برای دانشمندان فراهم می‌کرد. از سال ۱۹۸۳ تا ۲۰۰۱، ۲۷ اسپیس‌لب در فضا برقرار شد. طی این مدت دانشمندان از ملیت‌های مختلف تحقیقات زیادی را در خصوص موضوعات مختلف علمی در این آزمایشگاه در شرایط بی‌وزنی به انجام رساندند.

● ۲۵ ژوئیه ۱۹۸۴ (۲۶ تیر ۱۳۶۳): نخستین راه‌پیمایی یک زن در فضا

سوتلانا یوگنیونا ساویتسکایا اولین زنی است که در فضا راه‌پیمایی کرد. وی با فضاپیمای سایوز_تی۱۲ به ایستگاه فضایی سالوت۷ رفت و در ۲۵ ژوئیه ۱۹۸۴ در خارج از ایستگاه راه‌پیمایی کرد. راهپیمایی فضایی وی، ۳ ساعت و ۳۵ دقیقه طول کشید.

● ۷ ژانویه ۱۹۸۵ (۱۷ دی ۱۳۶۳): پرتاب نخستین کاوشگری که با دنباله‌دار هالی ملاقات کرد

سکیجیک اولین فضاپیمای بین‌سیاره‌ای ژاپن است که این کشور آن را برای ملاقات دنباله‌دار هالی و آزمایش طرح فرار از جاذبه زمین برای اولین بار بر اساس فناوری ژاپنی، پرتاب کرد. این فضاپیمای بین سیاره‌ای در ۱۱ مارس ۱۹۸۶ از فاصله ۹۹/۶ میلیون کیلومتری با دنباله‌دار هالی ملاقات کرد.

● ۲۸ ژانویه ۱۹۸۶ (۷ دی ۱۳۶۴): انفجار شاتل چلنجر

اس‌تی‌اس-۵۱-ال، بیست و پنجمین مأموریت فضاپیمای شاتل بود که متأسفانه تنها ۷۳ ثانیه پس از پرتاب منفجر شد و هر هفت سرنشین آن جان باختند. در بین خدمه فضاپیما، معلمی با نام کریستا مک آلیف بود که طبق برنامه قرار بود به عنوان اولین معلم و اولین شهروند عادی (شخصی غیر از فضانوردان و دانشمندان) ایالات متحده به فضا سفر کند. این حادثه غم انگیز در حالی اتفاق افتاد که میلیون‌ها دانش‌آموز در سراسر دنیا از طریق تلویزیون شاهد آن بودند.

● ۲۰ فوریه ۱۹۸۶ (۱۲ اسفند ۱۳۶۴): پرتاب ایستگاه فضایی میر

ایستگاه فضایی میر، از موفق‌ترین برنامه‌های فضایی جهان است. این ایستگاه، از ۶ مدول اصلی تشکیل شده بود که اولین آن با نام کور (هسته) در ۲۰ فوریه ۱۹۸۶ پرتاب شد. سایر مدول‌ها به طور جداگانه در یک بازه زمانی ۱۰ ساله، بین سال‌های ۱۹۸۶ و ۱۹۹۶، پرتاب و به هسته اصلی ایستگاه متصل شدند. میر مجهز به دستگاه‌ها و تجهیزاتی به‌منظور تحقیقات در زمینه‌هایی از قبیل زیست‌فناوری، اثرات اشعه ایکس، عکس‌برداری و نیز دارای تجهیزات رفاهی مثل آشپزخانه، باشگاه ورزشی بود. این ایستگاه در مدار ۳۰۰ تا ۴۰۰ کیلومتری زمین و با زاویه میل ۶/۵۱ درجه نسبت به خط استوا قرار داشت. این ایستگاه برای مدت ۵ سال طراحی شده بود، اما ۱۵ سال عمر کرد و طی این مدت، ۸۶.۰۰۰ بار گرد زمین چرخید. ۱۳ سال از عمر مداری این ایستگاه، با حضور و اقامت فضانوردان و پژوهشگران سپری شد. میر سرانجام در ۲۳ مارس ۲۰۰۱، پس از ۱۵ سال فعالیت مستمر، ارزشمند و تاریخی، به دلیل هزینه تعمیر و نگهداری بسیار زیاد آن (نزدیک به ۱۵۰ میلیون دلار در سال) از طریق مسیر کنترل شده وارد اتمسفر زمین شد و از بین رفت.

● ۱۵ نوامبر ۱۹۸۸ (۲۴ آبان ۱۳۶۷): نخستین پرواز فضاپیمای قابل استفاده مجدد شوروی

یکی از فضاپیماهایی که با هدف ارائه خدمات به ایستگاه فضایی میر و نمایش فناوری قابلیت استفاده مجدد طراحی شد، بوران نام دارد که بسیار شبیه به سیستم شاتل‌های فضایی آمریکا بود. در ۱۵ نوامبر ۱۹۸۸ اولین پرواز موفق بی‌سرنشین و خودکار بوران انجام شد که آخرین پرواز آن نیز بود. این برنامه در سال ۱۹۹۳ به دلایل اقتصادی لغو شد.

● ۴ می ۱۹۸۹ (۱۴ اردیبهشت ۱۳۶۸): پرتاب فضاپیمای ماژلان

شاتل فضایی آتلانتیس در ۴ می ۱۹۸۹، فضاپیمای ماژلان را در فضای بی‌انتها رها کرد تا سفر خود را به سوی سیاره زهره آغاز کند. این، اولین مأموریت بین‌سیاره‌ای بود که پرتاب آن با شاتل فضایی صورت می‌گرفت. ماژلان، در ۱۰ اوت ۱۹۹۰ وارد مدار زهره شد و در طول مأموریت خود، حین گشتن گرد زهره، از ۹۸ درصد سطح آن نقشه‌برداری کرد.

● ۱۸ اکتبر ۱۹۸۹ (۲۶ مهر ۱۳۶۸): پرتاب فضاپیمای گالیله

ناسا مأموریت فضاپیمای گالیله را به منظور مطالعه در خصوص سیاره مشتری و اقمارش تعریف کرد. این فضاپیمای بی‌سرنشین در ۱۸ اکتبر ۱۹۸۹ با شاتل فضایی آتلانتیس پرتاب شد. گالیله اولین فضاپیمایی است که از نزدیک یک خرده سیارک گذر کرد و اولین قمر آن را نیز کشف کرد. این فضاپیما، شامل مدارگرد و کاوشگر، اولین فضاپیمایی بود که گرد مشتری چرخید و اولین کاوشگر را به اتمسفر این سیاره فرستاد.

● ۲۴ آوریل ۱۹۹۰ (۴ اردی‌بهشت ۱۳۶۹): پرتاب تلسکوپ فضایی هابل

تلسکوپ فضایی هابل، از پرآوازه ترین فضاپیماها و پرکاربردترین ابزار ستاره شناسی دنیا، به طور مشترک توسط سازمان فضایی آمریکا (ناسا) و سازمان فضایی اروپا (ایسا) ساخته شد. آینه اصلی هابل ۴/۲ متر قطر دارد که پرداخت آن دو سال به طول انجامید. تصاویر تهیه شده با این تلسکوپ دارای وضوحی به مراتب بیشتر از تصاویر تلسکوپ‌های زمینی هستند که به دلیل موقعیت هابل، یعنی قرارگیری در ۵۹۰ کیلومتری زمین، در جایی‌ست که اتمسفر زمین بسیار رقیق است. هابل از زمان پرتابش در سال ۱۹۹۰، نقشی محوری و انکارناپذیر در پیشرفت علوم ستاره‌شناسی و شناخت عالم هستی داشته است.

● ۵ آوریل ۱۹۹۰ (۱۶ فروردین ۱۳۶۹): اولین پرتاب پگاسوس

سامانه پرتاب پگاسوس برای پرتاب ماهواره‌های کوچک طراحی شد و مشخصه بارز آن جدایش از زیر بال هواپیما است. پگاسوس، پس از رها شدن از هواپیما، شروع به اوج گرفتن می‌کند و می‌تواند محموله‌هایی با وزن حداکثر ۴۵۰ کیلوگرم را در مدارهای پایینی زمین و محموله‌ای با وزن ۱۰۰ کیلوگرم را در مدار انتقالی زمین قرار دهد. این راکت پرتاب کننده تا آوریل ۲۰۰۷، ۳۸ پرتاب انجام داده که ۳۵ مورد از آنها موفق بوده است.

● ۵ آوریل ۱۹۹۱ (۱۶ فروردین ۱۳۷۰): قرار گرفتن رصدگر پرتو گامای کامپتون در مدار

رصدگر پرتو گامای کامپتون دومین رصدگر بزرگ فضایی ناسا بود که در آوریل ۱۹۹۱ با شاتل فضایی آتلانتیس در مدار قرار گرفت. این تلسکوپ فضایی جدید ناسا، برای اولین بار به صورت یکپارچه آسمان را نقشه‌برداری کرد. کامپتون، این نقشه‌برداری را با به کارگیری پرتوهای ایکس و گاما به انجام رساند.

● ۷ نوامبر ۱۹۹۶ (۱۶ آبان ۱۳۷۵): پرتاب نقشه بردار سراسری مریخ

ایالات متحده امریکا، مارس گلوبال سرویر یا نقشه بردار سراسری مریخ را در نوامبر ۱۹۹۶ به سمت سیاره سرخ پرتاب کرد تا به غیبت ۲۰ ساله‌اش در این سیاره پایان دهد. در دسامبر ۲۰۰۶، ناسا عکس‌هایی از این کاوشگر دریافت کرد که نشان می‌داد که هنوز آب می‌تواند در سطح مریخ جریان داشته باشد. این فضاپیما، ده سال در این سیاره فعال بود.

● ۴ دسامبر ۱۹۹۶ (۱۳ آذر ۱۳۷۵): پرتاب رهیاب مریخ

مارس پتفایندر یا رهیاب مریخ دومین مأموریت در برنامه دیسکاوری ناسا (برنامه‌ای با شعار "سریع‌تر، بهتر، ارزان‌تر") بود که تنها در عرض ۳ سال و با هزینة ۲۶۵ میلیون دلار به بهره‌برداری رسید. رهیاب مریخ در چهارم دسامبر ۱۹۹۶ به سمت سیاره سرخ پرتاب شد و هفت ماه بعد روی این سیاره فرود آمد و در طول مدت مأموریت خود در سطح سیاره سرخ، حجم عظیم و بی‌سابقه‌ای از اطلاعات را به زمین مخابره و بیش از مدت پیش‌بینی شده عمر کرد. فناوری‌های پیشرفته‌ای در مأموریت رهیاب مریخ به نمایش درآمد، مانند فرود با کیسه هوا و اجتناب از موانع (سطح سیاره) به صورت خودکار.

● ۱۵ اکتبر ۱۹۹۷ (۲۳ مهر ۱۳۷۶): پرتاب کاسینی، مسافر منظومه شمسی

فضاپیمای بی‌نظیر کاسینی، ۱۵ اکتبر ۱۹۹۷ به فضا پرتاب شد تا مأموریت افسانه‌ای خود را در منظومه شمسی آغاز کند. فضاپیمای بین سیاره‌ای کاسینی-هایگنز، شامل مدارگرد و کاوشگر، کار مشترکی بین ناسا، سازمان‌های فضایی اروپا و ایتالیا و بزرگترین و پیچیده‌ترین فضاپیمایی است که تا کنون ساخته شده است و هدف از ساخت آن، مطالعه آثار بادهای خورشیدی بر میدان مغناطیسی سیاره مشتری، مطالعه و بررسی حلقه‌های زحل، اتمسفر و اقمار این سیاره به خصوص قمر تیتان و اتمسفر و سطح آن، بوده است.

● ۲۰ نوامبر ۱۹۹۸ (۲۹ آبان ۱۳۷۷): پرتاب ایستگاه فضایی بین‌المللی

ایستگاه فضایی بین‌المللی بزرگترین سازه ساخت بشر در فضا، پیچیده‌ترین برنامه علمی بین‌المللی، بزرگترین ایستگاه فضایی تا کنون و نمادی از همکاری چندین کشور پیشرفته جهان در یکی از پیچیده‌ترین زمینه‌های علم و فناوری است. سازمان‌های فضایی ایالات متحده (ناسا)، روسیه (آر‌کی‌آ)، ژاپن (جاکسا)، کانادا (سی‌اس‌آ) و چند کشور اروپایی (ایسا) در این برنامه شرکت دارند. سازمان فضایی برزیل و سازمان فضایی ایتالیا نیز طی قراردادهای جداگانه‌ای با ناسا در این برنامه درگیر شده‌اند. این ایستگاه از مدول‌های مختلفی تشکیل شده است که ساخت آن با پرتاب مدول زاریا در ۲۰ نوامبر ۱۹۹۸ آغاز شد. بی‌شک یکی از بزرگترین کارهای مهندسان هوافضا، سوار کردن ایستگاه فضایی بین‌المللی در فضا بوده است که تا‌کنون طی ده‌ها ماموریت فضایی بخش زیادی از آن انجام شده است. آی‌اس‌اس، پس از تکمیل نهایی، چهار برابر ایستگاه فضایی میر خواهد بود. مطابق برنامه‌ریزی‌ها قرار است این ایستگاه تا سال ۲۰۱۰ تکمیل شود و تا ۲۰۱۶ در مدار عملیاتی باقی بماند. آی‌اس‌اس، در فاصله متوسط ۳۳۰ کیلومتری زمین قرار گرفته و با چشم غیر مسلح می‌توان آن را دید.

● ۷ فوریه ۱۹۹۹ (۱۸ بهمن ۱۳۷۷): پرتاب اولین کاوشگر نمونه‌بردار از دنباله‌دار

استارداست اولین مأموریت فضایی ایالات متحده است که به تنهایی به کاوش در خصوص یک دنباله‌دار اختصاص یافت و همچنین اولین کاوشگری است که برای آوردن مواد فرازمینی (و فراتر از مدار ماه) طراحی شد. این فضاپیما پس از طی نزدیک به ۵ میلیارد کیلومتر در فضا و نمونه‌برداری از گیسوی دنباله‌دار وایلد۲ و گرفتن ذراتی از جریان غباری که گمان می‌رود منشأ این جریان خارج از منظومه شمسی باشد، روز ۱۵ ژانویه ۲۰۰۶ به زمین بازگشت تا کپسول حاوی نمونه‌های جمع آوری کرده‌ را تحویل دهد.

● ۲۳ ژوئیه ۱۹۹۹ (۱ مرداد ۱۳۷۸): پرتاب چاندرا، رصدگر پرتوی ایکس

رصدگر پرتوی ایکس ناسا، چاندرا، که در ژوئیة ۱۹۹۹ با شاتل فضایی کلمبیا در مدار زمین قرار گرفت، پیچیده‌ترین رصدگر پرتوی ایکس ساخته شده تاکنون است. چاندرا برای رصد پرتوی ایکس ساطع شده از مناطق پر انرژی جهان، مانند بقایای ستارگان منفجر شده طراحی شد. چاندرا، سومین رصدگر بزرگ ناسا در بین چهار رصدگر آن (تلسکوپ فضایی هابل، رصدگر پرتو گامای کامپتون و آخرین آن، تلسکوپ فضایی اسپیتزر) است.

● ۲۸ آوریل ۲۰۰۱ (۸ اردیبهشت ۱۳۸۰): پرواز اولین گردشگر فضا

دنیس تیتو در آوریل ۲۰۰۱، درست چهل سال پس از اولین پرواز گاگارین، با هزینه شخصی خود (به میزان ۲۰ میلیون دلار) و به عنوان گردشگر به فضا سفر کرد و به این ترتیب نام خود را به عنوان اولین فضاگرد در تاریخ فضا ثبت کرد. وی تاجری اهل لوس‌آنجلس ایالات متحده است و در ۵۹ سالگی به این آرزوی دیرین خود رسید. پس از تیتو تا به امروز (۲۰۰۷) چهار گردشگر دیگر از ایستگاه فضایی بین‌المللی دیدن کرده‌اند.

● ۱ فوریه ۲۰۰۳ (۱۲ بهمن ۱۳۸۱): انفجار شاتل فضایی کلمبیا

شاتل فضایی کلمبیا، در ۱ فوریه ۲۰۰۳، در مرحله بازگشت به جو، کمی پیش از آنکه بیست و هشتمین مأموریت خود را به پایان رساند بر فراز تگزاس منفجر شد و هر هفت سرنشین آن جان باختند. این حادثه، پس از حادثة شاتل فضایی چلنجر در سال ۱۹۸۶، بدترین حادثة فضایی ایالات متحده محسوب می‌شود و پیش از آن ناسا هیچ یک از فضاپیماهای خود (اعم از سرنشین‌دار یا بی‌سرنشین) را در مرحلة بازگشت به زمین از دست نداده بود.

● ژوئن و ژوئیه ۲۰۰۳ (خرداد و تیر ۱۳۸۲): پرتاب کاوشگرهای جدید مریخ

ناسا دو کاوشگر با نام‌های اسپریت (روح) و آپورچونیتی (فرصت) را در ۱۰ ژوئن و ۷ ژوئیه ۲۰۰۳ به سمت مریخ پرتاب کرد. هدف از پرتاب این دو کاوشگر در درجه اول تحقیق درباره آب و تاریخچه و چگونگی به وجود آمدن آن در این سیاره بوده است. این دو کاوشگر در ۴ و ۲۵ ژانویه ۲۰۰۴ در دو سمت متفاوت، بر سطح سیاره سرخ فرود آمدند تا مأموریت نود روزه خود را آغاز کنند. هر دو کاوشگر بسیار بیشتر از مدت زمان تعریف شده در مأموریتشان عمر کردند و همچنان نیز به کند و کاو در سطح مریخ به سر می‌برند.

● ۱۵ اکتبر ۲۰۰۳ (۲۳ مهر ۱۳۸۲): اولین پرواز فضایی سرنشین‌دار چین

در ۱۵ اکتبر ۲۰۰۳، فضاپیمای چینی شنژو-۵ حامل فضانوردی به نام یانگ لی‌وی با راکت لانگ مارچ پرتاب شد و کمی بعد در مدار زمین قرار گرفت و با انجام این عملیات نام چین را به عنوان سومین کشوری که قادر به فرستادن انسان به فضاست، در تاریخ فضا ثبت کرد. شنژو پس از پرتاب، در ارتفاع حدود ۳۳۰ کیلومتری، ۱۴ بار به دور زمین گشت.

● ۲۱ ژوئن ۲۰۰۴ ( ۳۱ خرداد ۱۳۸۳): پرواز اولین فضاپیمای خصوصی جهان با قابلیت حمل مسافر

شـرکت آمریکایی اسکیلـد کامپوزیتــز برای نخستین بار موفق به طراحی و ساخت فضاپیمایی با قابلیت حمل مسافر با نام اسپیس‌شیپ‌وان (سفینه فضایی یک) شد. این فضاپیما که به طور کامل با سرمایه‌گذاری خصوصی، به میزان ۲۵ میلیون دلار، ساخته شد و اولین پرواز خود را در ژوئن ۲۰۰۴ به نمایش گذاشت، ۴ اکتبر ۲۰۰۴ جایزه مسابقه ایکس پرایز(۳) را از آن خود کرد. طبق مقررات بنیاد ایکس پرایز برای دریافت جایزه ۱۰ میلیون دلاری این مسابقه، فضاپیمای شرکت کننده در مسابقه باید سه نفر را تا ارتفاع ۱۰۰ کیلومتری حمل می‌کرد و طی دو هفته دو پرواز متوالی به انجام می‌رساند. این جایزه به پروژه‌های دولتی تعلق نمی‌گرفت.

● ۱۲ اوت ۲۰۰۵ (۲۱ مرداد ۱۳۸۴): پرتاب مدارگرد اکتشافی مریخ

مارس ریکانسنس اوربیتر یا مدارگرد اکتشافی مریخ را ناسا به منظور پژوهش در خصوص مریخ ساخت. این فضاپیما ۱۲ اوت ۲۰۰۵، پرتاب شد و ۱۰ مارس ۲۰۰۶ به مریخ رسید و تحقیقاتش را در خصوص سیاره سرخ از مدار این سیاره آغاز کرد. اطلاعات به دست آمده از این فضاپیما درباره ویژگی‌های سطح سیاره و شرایط آب و هوایی آن، راه را برای فضاپیماهای آینده این سیاره که در سطح سیاره و یا در مدار آن به پژوهش بپردازند، هموار خواهد کرد.

● ۱۹ ژانویه ۲۰۰۶ (۲۹ دی ۱۳۸۴): پرتاب افق‌های نو

نیو هورایزنز (افق‌های نو) فضاپیمایی است که ناسا برای رسیدن به پلوتو و قمرش طراحی کرد. قرار است اولین فضاپیمایی که از نزدیک پلوتو گذر کند و به مطالعه آن و اقمارش بپردازد، این فضاپیما باشد. این فضاپیما فوریه ۲۰۰۷، از نزدیکی مشتری عبور کرد و طبق برآوردها ژوئیه ۲۰۱۵ به پلوتو خواهد رسید. پس از آن به سمت خارج از مرزهای منظومه شمسی مسافرت خود را ادامه خواهد داد تا (پس از پایونیرهای ۱۰ و ۱۱ و وویجرهای ۱ و ۲) پنجمین فضاپیمایی شود که مجموعه خورشید و سیارات اطرافش را ترک می‌کند.

● ۱۸ سپتامبر ۲۰۰۶ (۲۷ شهریور ۱۳۸۵): پرواز اولین زن گردشگر فضا

انوشه انصاری در ۲۷ شهریور ۱۳۸۵، به همراه دو فضانورد دیگر با فضاپیمای سایوز از ایستگاه بایکونور قزاقستان راهی ایستگاه فضایی بین المللی شد و پس از هشت روز اقامت در ایستگاه فضایی بین المللی راهی زمین شد. با انجام این سفر که با هزینه شخصی وی انجام رفت، نام انوشه به عنوان اولین زن فضاگرد در تاریخ فضا جای گرفت. وی متولد ۱۳۴۵ در مشهد است که در نوجوانی به همراه خانواده‌اش به ایالات متحده مهاجرت می‌کند.

● ۲۷ سپتامبر ۲۰۰۷ (۵ مهر ۱۳۸۶): پرتاب کاوشگر کمربند خرده سیارک‌ها

دان، کاوشگری رباتی است که ناسا آن را با هدف رسیدن به دو جسم بزرگ کمربند خرده سیارک‌ها، یعنی خرده سیارک وستا و سیاره کوتوله سیرس تعریف کرد. دان، مطابق برنامه‌ریزی‌ها قرار است پس از گذر از نزدیک مریخ، بین سال‌های ۲۰۱۲ و ۲۰۱۳ به وستا و در ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ به سیرس بپردازد. دان با انجام این مأموریت، از جمله فضاپیماهایی خواهد بود که به دور دو جرم آسمانی، غیر از زمین و ماه، می‌چرخد.

پانوشت‌ها:

۱. flyby یا گذر، پروازی است که طی آن فضاپیما از نزدیکی جرم آسمانی مانند سیاره پرواز می‌کند.

۲. gravity assist maneuver یا مانور قلاب سنگ جاذبه‌ای مانوری است که طی آن فضاپیما با کمک گرفتن از گرانش جرم آسمانی مانند سیاره انرژی مداری خود را افزایش می‌دهد.

۳. اکس پرایز جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری است که از سوی بنیادی با همین نام برای ترغیب و تشویق سازندگان، طراحان و سایر علاقه‌مندان به ساخت اولین فضاپیمای خصوصی سرنشین‌دار در نظر گرفته شد.


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.