چگونگی استفاده از عکس های هوایی و تصاویر ماهواره ای در برنامه ریزی های شهری

در این مطالعات حتی الامکان باید از ابزار موجود و مطمئن بهره گرفت نقشه ها و عکس های هوایی از جمله ابزار قدرتمندی هستند که جغرافیدانان و برنامه ریزان شهری را در انجام تحقیقاتشان یاری می دهند و کاربرد عکسهای هوایی در شناسایی وضع موجود مناطق جغرافیایی و چشم اندازهای ساخته دست انسان و بهره گیری از امکانات لازم بر کسی پوشیده نیست

۲) کاربرد عکس های هوایی در مطالعات شهری

رشد بی رویه جمعیت و مهاجرت و جابجایی روستاییان به شهرها ، باعث توسعه سریع زندگی شهری شده است . لذا اغلب شهرهایی که با مطالعه قبلی طراحی نشده اند پاسخگوی نیازهای کنونی جمعیت نمی باشند . از این گذشته رشد بی رویه مجتمع های شهری مشکلات زیادی را به وجود آورده است . از این رو لزوم برنامه ریزی های شهری امری اجتناب ناپذیر است .

برای تهیه طرح های جامع شهری و مطالعه شهر باید از کلیه اسناد و مدارک ، نقشه ها و بخصوص عکس های هوایی استفاده کرد . زیرا عکس های هوایی تصویر کاملی از تمام عوارض ظاهری شهر را نشان می دهد . از خصوصیات عکس هوایی بویژه در مقیاس بزرگ ، آن است که بافت شهر را می توان مورد تجزیه و تحلیل قرار داد . همچنین با مطالعه عکس هوایی قدیمی تر می توان نحوه گسترش و تحول تدریجی شهر را مورد بررسی قرار داد و یا به عبارت دیگر از گذشته شهرها اطلاعات دقیقی به دست آورد . برای مثال هسته اصلی و اولیه شهر ، توسعه شهر و شبکه های ارتباطی قدیمی را می توان از روی عکس های هوایی مشخص کرد . هسته اولیه شهر را از روی عدم تجانس ساختمان ها و بافت قسمت های مختلف آن می توان شناخت ، همچنین مراحل مختلف توسعه شهر را می توان با توجه به سبک ساختمان ها مشاهده نمود . با مطالعه عکس های هوایی می توان جاذبه ای در توسعه شهر از جمله نقش رودخانه ها و وضع آبهای جاری و همچنین جنس خاک و تشکیلات زمین شناسی و ناهمواری های طبیعی را مورد بررسی قرار داد . حال پس از بررسی روابط محیط طبیعی و مسکونی می توان نحوه تکامل شهر را که به طرق مختلف ( مانند گسترش خطی در اطراف جاده ها ، گسترش پراکنده و گسترش یکنواخت ) انجام می گیرد ، مورد بررسی قرار داد . حال با مقایسه عکس های هوایی که در زمان های مختلف گرفته شده است می توان نتیجه گرفت که چگونه و طی چه مراحلی ازدیاد جمعیت موجب انفجار شهر و گسترش آن خواهد شد .

با مطالعه عکس های هوایی می توان مناطق شهری را از یکدیگر تفکیک کرد ، مثلاْ حدود مناطق مسکونی را می توان دقیقاْ ترسیم و مشخصات آن ها را مانند مجتمع های مسکونی و منازل انفرادی تعیین کرد .

همچنین فضاهای سبز و فضاهای خالی از ساختمان ها را نیز می توان از یکدیگر تشخیص داد و محدوده آن ها را از سایر مناطق جدا کرد و پس از محاسبه سطح این اراضی میزان درصد آن ها را به دست آورد .عکس های هوایی اطلاعات مهمی از عمر ساختمان ها را در اختیار ما قرار می دهند . برای این منظور باید به سبک ساختمان ها و وضعیت پراکندگی آن ها و در صورت تشخیص به نوع مصالح ساختمانی و به نوع جنس بام ساختمان ها توجه داشت . اطلاعات دیگری نظیر تراکم ساختمانها ، ارتفاع و حجم و سطح زیربنا در دید استریوسکپی قابل تشخیص است . گاهی تعداد طبقات بناها را در تصاویر حاشیه عکس می توان مشاهده کرد .

به طور کلی برای تشخیص ساختمان ها و تاسیسات مختلف می توان از شاخص های مستقیم مانند شکل ( مثل کلیساهایی که دارای نقشه ای به شکل صلیب می باشند ، یا بازارهای سرپوشیده که دارای گنبدهای متعدد و ردیفی هستند ) و شاخص های غیرمستقیم مانند رابطه بناها و تاسیسات ، ابعاد و تناسب ساختمان ها و طرز قرار گرفتن قسمت های مختلف ساختمان ها نسبت به یکدیگر استفاده کرد ( مثل تاسیسات صنعتی و کارخانجات دارای توقفگاه وسایط نقلیه ، منبع آب و حوض ، مخازن مختلف ، ساختمان اداری ، آزمایشگاه و کارگاه ) . اهمیت تعداد کارکنان و کارگران از روی اندازه سطح زیربنای کارگاه ها و پارکینگ ها تا حدودی مشخص می شود.

یکی دیگر از موارد استفاده عکس های هوایی در مطالعات شهری ، تهیه عکس از نقاط گرم سطح زمین با استفاده از امواج مادون قرمز است . این عمل را ترموگرافی می نامند . برای تهیه این عکس ها باید از طول موج های مناسب ( ۳ تا ۶ میکرون ) و ارتفاع پرواز ۲۰۰ تا ۳۵۰ متر استفاده کرد . این گونه عکس ها نقاط گرم را با رنگ روشن و نقاط سرد را با رنگ تیره نشان می دهند ، این نوع عکس برداری بویژه برای مطالعات شهری بهتر است در شب انجام گیرد . ساختمان های مسکونی بخصوص در فصول سرد که حرارت منتشر می کنند در روی عکس روشن و خانه های غیر مسکونی به علت سردتر بودن ، تیره رنگ هستند .بدین وسیله می توان خانه های مسکونی را از خانه های خالی تشخیص داد .

به کار بردن این روش توأم با کنترل زمینی در شهرهای ایران به ویژه در شرایطی که به علت مشکل مسکن تهیه لیستی از منازل خالی مورد توجه دستگاه های اجرایی است توصیه می شود . چون این عکس ها از ارتفاع کم گرفته می شود حتی اتوموبیل های در حال کار کردن را مشخص می سازد . ساعت و فصل عکس برداری در این گونه عکس برداری ها بیشتر از عکس های هوایی معمولی اهمیت دارد .

مثال دیگری از کاربرد عکس های هوایی در مطالعات شهری تعیین مسیر خیابان ها و راه ها و نیز مطالعه وضع ترافیک است . در مورد مطالعه ترافیک شهری هیچ وسیله ای جای عکس های هوایی را نمی گیرد . چنانچه به وسیله هواپیمای سبک عکس های هوایی پی در پی از ارتفاع کم تهیه شود با مطالعه آن ها می توان اطلاعات زیر را حاصل نمود .

۱) تعداد اتومبیل های در حال حرکت .

۲) تعداد اتومبیل های در حال توقف ( بطور مثال بررسی این نوع اتومبیل ها می تواند برای ایجاد توقفگاه و حتی تعیین وسعت توقفگاه مفید باشد ) .

۳)نوع ترافیک .

۴) نسبت اتومبیل های سواری ، کامیون و دیگر وسایط نقلیه عمومی .

۵) محاسبه ظرفیت خیابان ها از نظر رفت و آمد وسایط نقلیه .

۶) مشخص کردن نقاط حساس رفت و آمد ، تنگناها – پل ها – چهارراه ها و نقاطی که در آنها راه بندان ایجاد می شود . به طور کلی با شناخت این مسائل می توان به نحوی اصولی نسبت به انتخاب راه حل های منطقی مانند ایجاد مسیرهای یک طرفه ، پهن کردن خیابان ها ، ایجاد پارکینگ های جدید و ایجاد پل های هوایی و غیره اقدام نمود . با شناخت مناطق شهری و وضعیت ترافیک در خیابان ها می توان زمان متوسط لازم را برای رسیدن به محل کار و مراکز مهم شهری محاسبه و خطوط هم مدت یا ایزوکرون را که یکی از مطالعات جدید در برنامه ریزی شهری است ، بر روی نقشه ترسیم نمود .

بنابراین با مطالعه و تجزیه و تحلیل همه جانبه وضع شهر می توان حالت توازن ، نحوه گسترش و یا کاهش وسعت شهر را مشخص کرد . در عکس های هوایی نشانه های فعالیت و علائم گسترش شهر کاملاْ مشخص است و برنامه ریزان شهری باید بر اساس یک خط مشی کلی رشد شهر و کیفیت گسترش آن را مد نظر قرار دهند و به زیبایی و هماهنگی کلی عناصر شهری توجه خاص مبذول دارند و از گسترش بی رویه آن ممانعت به عمل آورند . ضمناْ با مراجعه به عکس های هوایی می توان محل های مناسبی را برای احداث پارک ها ، میهمانخانه ها ، پلاژها و میدان های بازی تعیین کرد .

با مطالعه بنادر از روی عکس های هوایی می توان با توجه به تأسیسات و وسایل متعدد از قبیل اسکله ، باراندازها ، و انبارهای کالا و جرثقیل ها و مراکز نیروی برق و تجهیزات دفاعی و ... بزرگی و کوچکی آن ها را تشخیص داد ، همچنین از روی تعداد کشتی ها و نوع آن ها حجم کالاهای صادراتی و یا وارداتی را می توان برآورد نمود .

۳) کاربرد عکس های هوایی در شهرسازی

مقدمات ایجاد جاده یا راه آهن با بررسی عکس های هوایی آن منطقه شروع می شود . پس از مطالعه عکس ها و با توجه به وضع پستی و بلندی ها و ساختمان آن ها و شرایط طبیعی دیگر مانند باتلاق ها و شن زارها کوتاه ترین مسیر انتخاب می گردد . سپس مطالعات دیگری از نقطه نظر خطرات حاصل از ریزش ها ، لغزش ها ، سیل و طغیان آب ها انجام می شود . پس از این مطالعات بررسی دقیق دیگری از نظر تعیین محل پل ها حجم موادی که باید جابجا شود و امکانات استفاده از مصالح زمینی است . از این رو بررسی دقیق دیگری از نظر تعیین محل پل ها ، حجم موادی که باید جابجا شود و امکانات استفاده از مصالح ساختمانی به عمل می آید .

این تحقیقات مطمئن تر و کم خرج تر از مطالعات زمینی است . از اینرو بررسی و تفسیر عکسهای هوایی در مکان یابی شهرها و شهرک ها ، بنادر و سدها نقش اساسی دارد . بسیاری از کارهای مهندسی دیگر با بررسی های مقدماتی توسط عکس های هوایی انجام می شود . مثلاْ طرح های زهکشی و آبیاری یا تحقیق در شیب زمین ها و خاک های منطقه که بر روی عکس مشخص است . محل حفر چاه ها و خطرات پر شدن سدها و غیره از موارد دیگری است که به کمک عکس های هوایی می توان به بررسی آن ها پرداخت . البته اغلب اطلاعات به دست آمده باید به طرق مختلف بر روی زمین کنترل شود ، ولی استفاده صحیح از عکس های هوایی مقدار زیادی از هزینه های اولیه طرح ها را کاهش می دهد . در مجموع می توان چنین بیان کرد که عکس های هوایی در شهرسازی جهت طراحی راه های ارتباطی ، مکان یابی کاربرهای مختلف شهری ، تعیین محل سدها ، پل ها ، ایجاد شهرک های جدید و بنادر کاربرد وسیعی دارند .

۴) کاربرد عکس های هوایی در مطالعات صنعتی شهرها

رشد شهرها به تناسب اشتغال ساکنین آن ها به کارهای صنعتی صورت گرفته است . البته بعضی شهر ها هم به سبب ایجاد مراکز خدماتی چون دانشگاه و یا مراکز مذهبی ایجاد شده اند ، در هر صورت شغل قسمت اعظم ساکنین شهرها فعالیت های غیر کشاورزی و بیشتر صنعتی و خدماتی است . در بعضی شهرها بویژه شهرهای معدنی ، اکثر ساکنین آن به کارهای صنعتی اشتغال دارند . به طور معمول صنایع به سه دسته عمده تقسیم می شوند : صنایع استخراجی ، صنایع تبدیلی و صنایع تولیدی .

۱-۴) صنایع استخراجی :

این صنایع به فعالیت هایی گفته می شود که طی آن موادی از منابع زمین استخراج می گردد . مانند صنعت استخراج ذغال سنگ ، نفت ، استخراج سنگ معدن ، استخراج نمک از معدن و آب دریا ، برداشتن ماسه و شن از معادن ماسه و غیره . ویژگی و نشانه های عمده صنایع استخراجی بر روی عکس های هوایی عبارتند از : تل های بزرگ مواد زاید ، تل های بزرگ مواد معدنی استخراج شده ، ماشین آلات حفاری ، ماشین آلات و یا لوله و تسمه های انتقال مواد ، فضای بسیار بزرگ ، سطح زمین بهم خورده و ساختمان های نسبتاْ ساده و موقتی .

۲-۴) صنایع تبدیلی :

صنایع تبدیلی به آن دسته از صنایع گفته می شود که شکل ظاهری یا ساختمان شیمیایی مواد خام ( معدنی ) را عوض می کنند . مانند کارخانه های چوب بری که از چوب های جنگلی تخته درست می کنند . برای تبدیل و تغییر مواد اولیه انرژی لازم است . این انرژی از طریق انرژی مکانیکی ، شیمیایی و یا حرارتی تامین می شود . ماده اولیه مورد نیاز صنایع تبدیلی مواد معدنی است که با استفاده از انرژی بسیار به محصولات نهایی تبدیل می شوند . دو ویژگی عمده این صنایع وجود تل های بزرگ مواد اولیه و تشکیل تولید انرژی است .

۳-۴) صنایع تولیدی :

صنایع تولیدی به صنایعی گفته می شود که با استفاده از محصولات صنایع تبدیلی ، ابزار ، وسایل و ماشین آلات دیگری می سازند . مثلاْ ، در صنعت نساجی که جزو صنایع تولیدی است با استفاده از پنبه و نخ نایلونی یا ابریشمی پارچه بافته می شود . در کارخانه تولید پوشاک با استفاده از پارچه تهیه شده در کارخانه نساجی لباس تهیه می شود . در کارخانه اتومبیل سازی با استفاده از ورق های آهن ، آلومینیوم و سایر مواد دیگر ماشین تولید می شود . صنایع تولیدی بسیار متنوع تر از سایر صنایع هستند . در اغلب این صنایع محصولات نهایی در داخل ساختمان های بزرگ انبار می شوند و مواد زاید بسیار اندک است . صنایع تولیدی به دو دسته صنایع سنگین ( شامل صنایع مربوط به ماشین آلات سنگین از قبیل اتوبوس ، سواری ، کشتی ، قطار و هواپیما و نظایر آن می شود . ) و صنایع سبک ( شامل صنایع سبک چون رادیو ، دوچرخه ، یخچال ، پارچه و ... می شود ) تقسیم می شود .

۵) کاربری های برنامه ریزی منطقه ای و شهری

برنامه ریزان منطقه ای و شهری تقریباْ نیازمند مستمر اخذ داده جهت تنظیم برنامه ها و سیاست های دولت هستند . این سیاست ها و برنامه ها ممکن است از حوزه اجتماعی ، اقتصادی و فرهنگی شروع و تا برنامه ریزی منابع طبیعی و محیط زیست ادامه یابد .

نقش موسسه های برنامه ریزی روز به روز پیچیده تر می شود و به سوی فعالیت های وسیع تر و متنوع تر گسترش می یابد . نتیجتاْ ، نیاز فزاینده ای جهت دسترسی به موقع ، از منابع داده به اشکال گوناگون و به صورت دقیق ، و به لحاظ اقتصادی قابل توجیه ، برای این موسسات وجود دارد .

بسیاری از این نیازمندی های داده از طریق تفسیر عکس هوایی به خوبی تأمین می گردد .

یک مثال کلیدی تهیه نقشه های کاربری زمین/پوشش زمین می باشد ، مثال دیگر کاربری تفسیر عکس هوایی جهت استفاده از داده برای اهداف ارزشیابی میزان مناسبت کاربری اراضی می باشد.

در اینجا ما راجع به قابلیت تفسیر عکس هوایی در تخمین جمعیت ، مطالعات کیفیت ساختمان ، مطالعات عبور و مرور و پارک نمودن ، فرآیندهای انتخاب مکان ، و شناسایی تغییرات شهری بحث می کنیم .

" تخمین جمعیت " از طریق تفسیر عکس هوایی به طور مستقیم حاصل می شود . روش انجام کار به اینصورت می باشد که با استفاده از عکس های هوایی متوسط تا بزرگ مقیاس ، تعداد واحدهای مسکونی در یک منطقه ( خانه تک خانواری ، چند خانواری ) تخمین زده می شود و سپس تعداد واحدهای مسکونی در میانگین تعداد افراد خانواده ساکن در هر واحد مسکونی نوع خاص ضرب می شود . تشخیص انواع خانه براساس مشخصه هایی نظیر اندازه و شکل ساختمانها ، حیاط ها ، باغها و راههای ماشین رو می باشد . تفسیر عکس های هوایی همچنین می تواند در مطالعات کیفیت خانه سازی کمک نماید . بسیاری از عوامل زیست محیطی مؤثر در کیفیت خانه سازی می تواند به راحتی از عکس های هوایی تفسیر گردد . در صورتی که سایر چیزها ( نظیر شرایط داخلی ساختمان ها نمی تواند مستقیماْ تفسیر گردند .

یک تخمین معقول از کیفیت خانه سازی می تواند معمولاْ از طریق تجزیه و تحلیل آماری تعداد محدودی از عوامل کیفیت زیست محیطی که به طور دقیق انتخاب شده اند ، حاصل شود .

عوامل زیست محیطی که از طریق عکس هوایی تفسیر می شوند و در " مطالعات کیفیت خانه سازی " مفید به نظر می آیند مشتمل بر اندازه قطعه زمین ، اندازه خانه ، تراکم ساختمان ، عقب نشینی خانه ، میزان فضا در پشت خانه ، شرایط و عرض خیابان ، شرایط پیاده رو و جدول آن ، عدم یا وجود راه ماشین رو ، عدم یا وجود پارکینگ ، کیفیت فضای سبز ، حیاط و فضای باز تعمیرات ، مجاورت با پارکینگ ، و مجاورت با اراضی مورد استفاده تخصیص یافته به صنایع می گردد .عکس برداری سیاه و سفید بزرگ مقیاس نوعاْ برای مطالعات کیفیت خانه سازی به کار برده شده است . به هر صورت ، فیلم مادون قرمز رنگی بزرگ مقیاس تا متوسط مقیاس نشان داده است که در ارزیابی شرایط رویش گیاهی ارجحیت دارد . ( چمن ، بوته ها و درختان )تفسیر عکس هوایی می تواند در " مطالعات عبور و مرور و پارکینگ " کمک کند . شمارش متعارف وسایل نقلیه بر روی زمین ، تعداد وسایل نقلیه در حال عبور و مرور از چند نقطه انتخابی در یک دوره زمانی را نشان می دهد . فضاهای وسایل نقلیه و بنابراین مناطق تجمع می تواند به وسیله مشاهده چنین عکس هایی ارزیابی شوند .

سرعتهای متوسط وسایل نقلیه می تواند در صورت آگاهی از مقیاس عکس و زمان بین عکس برداری های پوشش دار ( پی در پی ) تعیین شوند . تعداد و توزیع فضایی وسایل پارک شده در اراضی و مناطق باز و خیابانها می تواند از طریق عکسهای هوایی فهرست شوند .

بر روی عکس هوایی همه وسایل نقلیه مناطق شهری قابل رؤیت نیست ، لذا بدیهی است که وسایل نقلیه ای که در تونلها و در پارکینگهای سرپوشیده می باشند ، دیده نمی شوند .دریک منطقه دارای ساختمانهای بلند ، خیابانهای نزدیک به لبه عکس به علت جابه جایی شعاعی و برجستگی ساختمانها ممکن است از دید مخفی بمانند . به علاوه ، ممکن است تشخیص وسایل نقلیه در مناطق دارای سایه بر روی فیلم هایی که دارای کنتراست زیاد هستند ، مشکل باشد . تفسیر عکس هوایی می تواند در تعیین موقعیت های مختلف و مسائل مربوط به انتخاب منطقه (سایت ) نظیر " تعیین موقعیت محورهای حمل و نقل " ، " انتخاب منطقه (سایت ) مناسب برای دفن زباله به لحاظ بهداشتی " ، " انتخاب محل برای نیروگاه " و " تعیین موقعیت خطوط انتقال کمک نماید .

روشهای تصمیم گیری مشابهی در هریک از فرآیندهای تصمیم گیری مربوط به موارد فوق وجود دارد . ابتدا عواملی که باید در فرآیند انتخاب مسیر یا محوطه یا مکان تعیین شوند ، مشخص می گردند .عوارض طبیعی و مصنوعی ( فرهنگی ) به علاوه انواع سیاسی ، اجتماعی و اقتصادی در نظر گرفته می شوند . سپس فایلهای داده در برگیرنده اطلاعات این عوامل جمع آوری شده و مسیرها و یا مکانهای مختلف تجزیه و تحلیل می شوند و مسیر یا مکان نهایی انتخاب می شود .تفسیر عکس هوایی و فتوگرامتری در جمع آوری بسیاری از داده های طبیعی و مصنوعی که مربوط به توپوگرافی ، زمین شناسی ، خاکها ، مواد ساختمانی بالقوه ، رویش ، کاربری اراضی ، موقعیت اراضی حاصلخیز ، مکانهای تاریخی/باستانی و حوادث غیرمترقبه طبیعی ( زلزله ، سرخوردن زمین ، سیلها ، آتشفشان ها ، و امواج عظیم دریا در اثر آتشفشان ) می گردد ، مفید هستند .

روشهای گوناگونی برای به دست آوردن چنین داده های طبیعی و مصنوعی از طریق تفسیر عکس هوایی در جاهای دیگر در این فصل تشریح شده است .

وظیفه تجزیه و تحلیل داده به طور قابل ملاحظه ای با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) تسهیل شده است . تهیه نقشه " شناسایی تغییرات مناطق شهری " و تجزیه و تحلیل می تواند از طریق تفسیر عکسهای هوایی در تاریخهای مختلف تسهیل شود .

منابع :

۱ ) کاربرد عکس های هوایی و ماهواره ای در مطالعات شهری و منطقه ای ، دکتر علی اصغر

رضوانی ، انتشارات نسل باران ، ۱۳۸۳

۲ ) اصول عکس های هوایی ( رشته جغرافیا ) ، دکتر بهلول علیجانی ، انتشارات دانشگاه پیام نور ، ۱۳۷۱

۳) اصول و مبانی سنجش از دور و تعبیر و تفسیر تصاویر هوایی و ماهواره ای ، لیلساند و کی فر ، ترجمه مهندس حمید مالمیریان ، انتشارات سازمان جغرافیایی وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ، ۱۳۷۹

گرد آورنده : عاطفه قربانی


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 2 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.