اسپوتنیک, نماد یک دوران

گرچه بسیاری از منابع و مآخذ پرتاب اسپوتنیک ـ ۱ نخستین ساخته دست بشر به فضا در سیزدهم مهر ۱۳۳۶ را آغاز عصر فضا می نامند, اما اگر گردش این ماهواره را بتوان شروع دوره جدیدی از پیشرفت دانش بشر دانست, باید گفت زمینه به وجود آمدن چنین پدیده ای به سال ها قبل برمی گردد

گرچه بسیاری از منابع و مآخذ پرتاب اسپوتنیک ـ ۱ نخستین ساخته دست بشر به فضا در سیزدهم مهر ۱۳۳۶ را آغاز عصر فضا می‌نامند، اما اگر گردش این ماهواره را بتوان شروع دوره جدیدی از پیشرفت دانش بشر دانست، باید گفت زمینه به وجود آمدن چنین پدیده‌ای به سال‌ها قبل برمی‌گردد.

سال ۱۲۴۸ ادوارد هیل در داستانی به نام «ماه آجری» به ماهواره اشاره دارد. بعد از او، نویسندگان دیگری همچون ژول ورن نیز در داستان هایشان از اشیای ساخته دست انسان که بر گرد زمین می چرخند نام می برند، اما به عنوان یک اثر علمی درباره ماهواره ها می توان به مقاله «اکتشاف فضای کیهانی توسط دستگاه های واکنشی» از تسالکوفسکی دانشمند روس و طرح آرتور سی. کلارک دانشمند انگلیس در سال ۱۳۲۴ نام برد.

● اهداف نظامی با ظاهر پژوهشی

گرچه این فعالیت ها در بیشتر موارد با پوشش «پژوهش های علمی» ظاهرسازی می شدند، اما اهداف از همان آغاز نظامی بوده است. البته در این میان نمی توان منکر خیراندیشی بسیاری از دانشمندانی شد که با هدف پیشرفت دانش بشری در زمینه فضانوردی پژوهش و عمل کرده اند، اما بررسی ژرف در این علم مانند بیشتر زمینه های دیگر نشان می دهد که در واقع این نظامیان بودند که پشت پرده هدایتگر اصلی طرح ها بوده و هستند.

به هر حال سیر تکاملی نظامیگری، دسترسی به فضا را به عنوان گام اصلی در پایان جنگ جهانی دوم تلقی می کرد و از دل این تفکر بود که نخستین ماهواره ها ساخته و سفر به فضا را در پیش گرفتند.

● اسپوتنیک، همراه شگفت انگیز

اولین ماهواره زمین که اسپوتنیک ـ ۱ نام گرفت، گوی کوچک و زیبایی بود، اما در آن زمان غوغایی به پا کرد. کلمه «اس» در زبان روسی به معنای «با» و کلمه «پوت» به معنی «راه» است که در مجموع معنی «همراه» می دهد، اما در این زبان، از این تاریخ به بعد، واژه اسپوتنیک معادل ماهواره به کار می رود. این کلمه معادل واژه انگلیسی «Satellite» است از کلمه لاتین Satelles به معنی همراه، دنباله رو یا محافظ شخصی گرفته شده است.

چهاردهم مهر ۱۳۳۶ رادیو مسکو با قطع برنامه عادی خود به پخش یک موسیقی پرشور پرداخت. صدای رادیو مسکو در آن لحظه بلندگو های نصب شده در خیابان، به گوش مردم می رسید:«نخستین ماهواره مصنوعی جهان اینک در مدار زمین در حال حرکت است. پرتاب این ماهواره، امروز با موفقیت از خاک اتحاد جماهیر شوروی صورت گرفت.»

اعلام این خبر مانند بمب سر و صدا به پا کرد و ظرف چند دقیقه تیتر نخست تمام خبرگزاری های دنیا شد. این خبر ویژه، بخصوص آمریکایی ها را دچار شوک کرد.

اسپوتنیک ـ ۱ سیزدهم مهر ۱۳۳۶ به فضا پرتاب شد. گرچه تا مدت ها محل پرتاب آن معلوم نبود، اما بعدها فاش شد از یک پایگاه پرتاب فضایی که در آن زمان مخصوص پرتاب موشک های قاره پیما بود و بایکونور نامیده می شد، راهی مدار زمین شده است.

یک گوی آلومینیومی به قطر ۵۸ سانتی متر با چهار آنتن و وزن ۸۳.۶ کیلوگرم، این، همه چیزی بود که اسپوتنیک ـ ۱ نام گرفت. موشک بالابرنده اسپوتنیک ۲۹ متر طول، حداکثر ۱۰.۸ متر قطر و ۲۶۷ تن وزن داشت.

ماهواره در ارتفاعی با اوج (بیشترین ارتفاع مدار ماهواره از سطح زمین) ۳۶۰ کیلومتر و حضیض (کمترین ارتفاع مدار ماهواره از سطح زمین) ۲۴۰ کیلومتر قرار گرفت و هر ۹۶ دقیقه یک بار روی مداری که با خط استوا ۶۵ درجه زاویه داشت، به دور زمین می چرخید. سرعت متوسط اسپوتنیک در فضا حدود ۳۰ هزار کیلومتر بر ساعت بود.

اسپوتنیک ـ ۱ از دو موج رادیویی استفاده می کرد که پخش منظم آنها باعث تولید صدایی شبیه بیب بیب... در گیرنده های رادیویی می شد.

این صدا در سراسر جهان شنیده شد و خبر از مسابقه ای تبلیغاتی جدید بین آمریکا و شوروی، دو ابرقدرت آن زمان می داد.

رادیو مسکو از قبل زمان و منطقه عبور اسپوتنیک را اعلام می کرد و ده ها هزار انسان کنجکاو برای دیدن لکه نورانی این ماهواره در آسمان یا شنیدن صدای بوق مانند آن، آسمان را هدف قرار می دادند.

عده بسیاری در آسمان شب، زمانی که قسمت انتهایی موشک بالابرنده به صورت نقطه نورانی متحرکی مشاهده می شد، تصور می کردند که اسپوتنیک را دیده اند، اما اسپوتنیک ـ ۱ به دلیل کوچکی با چشم غیرمسلح قابل دیدن نبود.

اسپوتنیک ـ ۱ سرانجام پس از ۱۴۰۰ دور گردش به دور زمین و ۸۶ روز پرواز فضایی و طی ۷۰ میلیون کیلومتر در پانزدهم دی ۱۳۳۶ به جو زمین برخورد کرد و نابود شد.

اما پیش از آن، روس ها برگ دیگری را رو کردند و خیلی جدی حریف را به مبارزه طلبیدند: دومین ماهواره، اما این بار با نخستین موجود زنده در مدار زمین.

«اسپوتنیک ـ ۲»، دومین ماهواره جهان در سیزدهم آبان ۱۳۳۶ در حالی که سگی به نام لایکا را با خود به مدار زمین می برد، به فضا پرتاب شد و در مداری با اوج ۱۶۶۰ کیلومتر و حضیض ۲۱۲ کیلومتر در اطراف زمین به گردش درآمد.

با استفاده از دستگاه های وصل شده به بدن لایکا، اطلاعات مربوط به فعالیت های حیاتی او ازجمله نبض، تنفس، فشار خون، حرارت بدن به زمین فرستاده می شد.

دانشمندان با استفاده از این اطلاعات، برای نخستین بار به بررسی عملی آثار بی وزنی بر بدن موجود زنده پرداختند. این ارسال اطلاعات تقریبا یک هفته ادامه داشت و سپس قطع شد.

با کم شدن ذخیره اکسیژن و بالا رفتن درصد گازکربنیک، لایکا کم کم به خواب رفت؛ خوابی که بیداری در پی نداشت.

او چهاردهم آبان مرد و علائم ارسالی سیستم های موجود در ماهواره نیز به دلیل پایان یافتن نیروی باتری ها در بیستم آبان قطع شد.

اسپوتنیک ـ ۲ سرانجام در ساعت یک و ۵۰ دقیقه بیست و ششم فروردین ۱۳۳۷ (به وقت گرینویچ) پس از ۲۳۷۰ بار گردش به دور زمین و انجام ۱۰۳ روز سفر فضایی در بالای جزایر کارائیب بر اثر برخورد با جو زمین نابود شد.

حدود یک ماه بعد از اسپوتنیک ـ ۲ آمریکا در یک عکس العمل تلاش کرد عقب ماندگی خود را جبران کند. اواسط آذر ۱۳۳۶ موشک وانگارد با ماهواره ای بسیار کوچک تر از اسپوتنیک ـ ۱ یعنی کره ای فلزی به قطر ۱۸ سانتی متر و وزنی کمتر از یک و نیم کیلو روی سکوی پرتاب قرار گرفت.

خروشچف، رهبر وقت شوروی به تمسخر ماهواره آمریکا را توسرخ نامید، اما کارشناسان آمریکایی حتی نتوانستند همین ماهواره کوچک را هم با موفقیت پرتاب کنند و دو ثانیه پس از شمارش معکوس و در ارتفاع یک متری، موشک وانگارد منفجر شد.

نکته: هفته جهانی فضا که از سالروز پرتاب نخستین ماهواره جهان به مدار زمین آغاز می شود بهانه ای است برای ترویج دانش و فناوری فضایی و آشنا ساختن مردم با دستاوردها و منافع سفرهای فضایی

آمریکا تنها در سی و یکم ژانویه ۱۹۵۸ توانست با کمک یک موشک «ژوپیتر ـ سی» نخستین ماهواره خود به نام «اکسپلور ـ ۱» را در مدار زمین قرار دهد.

این ماهواره توانست کمربند تشعشی اطراف زمین را کشف کند که به افتخار دانشمند برجسته این کشور وان آلن نامیده شد.

از آنجا بود که مسابقه بزرگ تسخیر فضا بین دو ابرقدرت آن روزگار آغاز شد. مسابقه ای که با پرتاب نخستین سفینه ای که به سوی ماه رفت، نخستین سفینه ای که در ماه فرود آمد، نخستین سفینه ای که تصویرهای بخش پنهان ماه را به زمین فرستاد، نخستین ماهواره هواشناسی، نخستین ماهواره ناوبری جهان، نخستین ماهواره مخابراتی جهان ادامه یافت و فناوری فضایی را به مادر صنایع سیاره زمین تبدیل کرد؛ به طوری که امروزه داشتن این فناوری، نماد و نشان پیشرفت های علمی و صنعتی در جهان است.

● سال جهانی زمین شناسی

سال ۱۳۲۹ جمعی از دانشمندان از دولت های بزرگ تقاضا کردند برای شناخت بیشتر کره زمین سالی را تحت عنوان «سال بین المللی ژئوفیزیک» نامگذاری کرده و تلاش کنند در این سال پژوهشی همه جانبه درباره کره زمین به عمل آید.

این پیشنهاد پذیرفته و پیشنهاد شد سال ۱۳۳۶ به عنوان سال جهانی ژئوفیزیک به شناخت هر چه بیشتر سیاره زمین اختصاص داده شود و دولت ها با اختصاص بودجه مناسب برای طرح های علمی زمین شناسی، تلاش کنند در این سال، دانش بشر را از سیاره مادری افزایش دهند.

هشتم مرداد ۱۳۳۴ آیزنهاور، رئیس جمهور آمریکا اعلام کرد این کشور در سال ۱۳۳۶ یک ماهواره را به فضا خواهد فرستاد، اما در شوروی، بدون آن که تبلیغاتی شود، نخستین طرح عملی برای قرار دادن ماهواره در مدار زمین در سال ۱۳۳۳ توسط سرگئی کارالیف سرپرست امور موشکی وقت شوروی به مسئولان رده بالای حکومتی داده شده بود.

کارشناسان نظامی و اهل فن از همان نخستین سال های آغاز به کار پژوهش روی صنایع موشکی، به این نتیجه رسیده بودند کسی می تواند مدعی قدرتمندی در جهان باشد که به فضا دست پیدا کند و از آنجاست که می توان بر فعالیت های نظامی رقیب نظارت کرد و در صورت لزوم، آنها را خنثی کرد. به این ترتیب، حتی قبل از ساخت نخستین موشک های توانمند، نظریه طراحی و ساخت ماهواره ها به عنوان گام بعدی در دستور کار روس ها قرار گرفته بود.

سیروس برزو