مدارا, کلید رستگاری

آنچه ذیلا بیان می شود بخشی از مواعظ و نصایح پیامبر اکرم ص به ابوذر غفاری است یا اباذر من لم یات یوم القیامه بثلاث فقد خسر قلت و ما الثلاث فذاک ابی و امی

آنچه ذیلا بیان می شود بخشی از مواعظ و نصایح پیامبر اکرم(ص) به ابوذر غفاری است: «یا اباذر من لم یات یوم القیامه بثلاث فقد خسر. قلت: و ما الثلاث؟ فذاک ابی و امی. قال: ورع یحجزه عما حرم الله عز و جل علیه و حلم یرد به جهل السفیه و خلق یداری به الناس؛ ای ابوذر هر کس در روز قیامت سه چیز همراه نداشته باشد زیانکار است. ابوذر می گوید: آن سه چیز چیست؟ پیامبر در جواب می فرماید: ۱ - ورعی که او را از محرمات باز دارد. ۲- حلمی که با آن با نادانی سفیهان مقابله کند. ۳- اخلاق نیکو که با آن با مردم مدارا کند.

آنچه در این نوشتار مورد بحث است، فراز سوم موعظه رسول خدا(ص) است یعنی «مدارا با مردم». مدارا به معنای نرمی، ملایمت در رفتار، حسن معاشرت با مردم و تحمل ناگواری و آزار آنهاست. روایات فراوانی در ستایش مدارا و فواید دنیوی و اخروی آن وجود دارد، از جمله فرموده پیامبر که: «مدارا با مردم نیمی از ایمان است.> در جای دیگر مدارا با مردم را در ردیف انجام واجبات و تکالیف می شمرند: «ما پیامبران مامور گشته ایم به مدارا با مردم چنانکه مامور گشته ایم به انجام واجبات و تکلیف». ‏همواره انسان با اشخاصی مواجه می شود که از روی اغراض و انگیزه های خاص رفتار ناشایستی از خود نشان می دهند.

گاهی حسادت و صفات زشت دیگر، آنان را وا می دارد که هنگام معاشرت با دیگران رفتاری را از خود نشان دهند که به انسان زیان می رساند. سخن در این است که در مواجهه با این افراد، انسان چه رویه ای را پیش گیرد؟ اگر در برابر کسی که در حق او دشمنی می کند یا در حق او کوتاهی و بی ادبی می کند، بخواهد همانند او رفتار کند، کار به درگیری و برخورد می انجامد و درست با مشکلی مواجه می شود که انسان در برخورد با نابخردان و نادانان با آن مواجه می شود. در چنین مواردی باید از برخورد و مقابله به مثل صرف نظر کند و خلق و خوی مدارا پیش گیرد. سعی کند با تمرین گذشت و چشم پوشی، با چنین افرادی مدارا کند و زود عکس العمل نشان ندهد. در برخی موارد خود را به تغافل بزند که گویی متوجه نشده دیگری چه کرده، یا چه گفته است. در برخی موارد انسان باید برخورد ناسالم دیگران را نادیده بگیرد و با اینکه در حق او دشمنی می کنند نه تنها او دشمنی نکند، بلکه به آنها خدمت کند.

اگر انسان در زندگی خویش از چنین خلق و خویی برخوردار بود که در برابر غرض ورزی و آزار و اذیت دیگران مدارا می کرد، می توانست بارش را به منزل برساند. پس بهترین راه در مواجهه با این افراد مداراست، چرا که مدارا و نرمش با دیگران شیوه عاقلان و خردمندان و کلید درستی و رستگاری است: «علیک بالرفق فانه مفتاح الصواب و سجیه اولی الالباب؛ بر تو باد نرمش و مدارا با دیگران زیرا آن کلید دوستی و روش خردمندان است ».‏باید توجه داشت که گاهی مدارا با مداهنه اشتباه می شود. مداهنه، سازش با منحرفان و مخالفان حق است، یعنی انسان در مقام بیان حقایق و تبلیغ و ترویج دین خداوند سستی کند و اگر انحرافی از دیگران مشاهده کرد دم فرو بندد و اعتراض نکند. حضرت علی(ع) می فرمایند: « به جان خودم سوگند، در جنگیدن با کسی که با حق مخالفت کرده، در راه ضلالت و گمراهی قدم نهاده است مسامحه و سستی نمی کنم ».

در جای دیگر در شکایت از سست عنصران زمان خویش که سخن به حق نمی گفتند و راه عافیت پیش گرفته بودند می فرمایند: «خدا شما را بیامرزد، بدانید شما در زمانی زندگی می کنید که در آن گویای به حق اندک و زبان در راستگویی کند و حق جو خوار است. مردم بر نافرمانی آماده شده اند و بر مماشات و سازگاری با هم یار و همراه گشته اند».چنانکه می نگریم حضرت از سازش و سستی و مماشات با کسانی که با حق به مخالفت برخاسته اند نکوهش می کنند و مداهنه را خصلتی پست و مذموم و عامل تباهی جامعه و فرو ریختن ارکان عزت و شکوه آن می دانند. بنابراین نباید آن را با مدارا و نرمش با دشمنان به معنای گذشت از حقوق و منافع شخصی در جهت حفظ مصالح اجتماعی و احیای دین خدا که خصلتی شایسته و سازنده است اشتباه بگیریم.‏