آشنایی با اقتصاددانان

از دهه ۱۹۵۰ تا دهه ۱۹۷۰ جان کنث گالبریت یکی از اقتصاد دانانی بود که آثارش در سطحی وسیع در آمریکا خوانده می شد یک دلیل این استقبال گسترده از آثار او این بود که بسیار خوب می نوشت

● جان کنث گالبریت (۲۰۰۶-۱۹۰۸)

از دهه ۱۹۵۰ تا دهه ۱۹۷۰ جان کنث گالبریت یکی از اقتصاد دانانی بود که آثارش در سطحی وسیع در آمریکا خوانده می شد. یک دلیل این استقبال گسترده از آثار او این بود که بسیار خوب می نوشت.

نخستین کتاب مهم گالبریت که در سال ۱۹۵۲ منتشر شد، «کاپیتالیسم آمریکایی: مفهوم قدرت تعدیل کننده» بود. او در این کتاب استدلال کرد که بنگاه های غول آسا تا جایی به جای بنگاه های کوچک نشسته اند که مدل رقابت کامل دیگر برای بخش بزرگی از اقتصاد آمریکا صادق نیست، اما می افزاید که این جای نگرانی ندارد. قدرت بنگاه های بزرگ به میانجی قدرت متعادل کننده اتحادیه های بزرگ جبران می شود، به گونه ای که مصرف کنندگان از سوی مراکز رقیب قدرت محافظت می شوند.

گالبریت با کتاب سال ۱۹۵۸ خود، «جامعه مرفه» بیشتر از هر زمان دیگری در زندگی خود جنجال به پا کرد. بسیاری این کتاب را به این خاطر دوست داشتند که فکر می کردند گالبریت مانند تورستن وبلن به تولیدی که صرف «ولخرجی متظاهرانه» شود، حمله می کند، اما این کاری نبود که گالبریت انجام می داد. او در حقیقت بر این باور بود که «هنوز می توان دفاعی تحسین آمیز» را از ارضای آن دسته از خواسته های مصرفی که حتی «ریشه هایی غیر عادی، سطحی یا حتی غیر اخلاقی دارند»، به دست داد. استدلال او علیه ارضای همه تقاضا های مصرفی ظریف تر و هوشمندانه تر است. او می نویسد: «اگر خواسته های فرد اضطراری هستند، باید در خود او ریشه داشته باشند. این خواسته ها اگر باید برای فرد به وجود آورده شوند، نمی توانند اضطراری باشند و گذشته از هر چیز، این خواسته ها نباید با فرآیند تولیدی که از طریق آن بر آورده می شوند، به وجود آیند. ... نمی توان از تولید به عنوان چیزی که خواسته ها را بر آورده می سازد و این خواسته ها خود در نتیجه آن پدید می آیند، دفاع کرد» (ص ۱۲۴).

فردریش هایک بنیادی ترین نقد را بر استدلال گالبریت بیان کرد. او می پذیرفت که بیشتر خواسته ها از فرد ریشه نمی گیرند. هایک نوشته که خواسته های ذاتی ما «احتمالا به غذا، سر پناه و نیاز های جنسی محدود هستند». تمام خواسته های دیگر را از آنچه در اطراف خود می بینیم، می آموزیم. شاید همه احساسات زیبایی شناسانه ما - مثلا لذتی که از موسیقی و ادبیات می بریم - آموخته می شوند. او می نویسد که از این رو «اینکه بگوییم یک میل اهمیتی ندارد چون ذاتی نیست، معادل این است که بگوییم کل دستاورد های فرهنگی انسان اهمیتی ندارد».

شاهکار گالبریت کتاب سال ۱۹۶۷ او با عنوان «دولت جدید صنعتی» است که در آن استدلال کرد که اقتصاد آمریکا زیر سلطه بنگاه های بزرگ قرار دارد. او نوشته که «شرکت پخته و جا افتاده، ابزار های کنترل قیمت هایی را که در آنها دست به خرید می زند، همچون ابزار های کنترل قیمت هایی که محصولات خود را در آنها می فروشد، به راحتی در اختیار دارد. ... از آنجا که جنرال موتورز نزدیک به نیمی از تمام خودرو ها را تولید می کند، طراحی های آن انعکاسی از سبک رایج نیست، بلکه خود سبک رایج است. شکل مناسب برای خودرو از نگاه بیشتر افراد چیزی است که خودرو سازان حکم می کنند که شکل رایج، آن باشد» (ص ۳۰).

شواهد موجود با این نظریه گالبریت سر سازگاری نداشته است. حتی بزرگ ترین بنگاه های ما اگر محصولی را که مصرف کنندگان می خواهند تولید نکنند، ضرر خواهند کرد. به عنوان مثال سهم جنرال موتورز از بازار آمریکا (که یکی از نمونه های مورد علاقه گالبریت از بنگاه هایی است که در برابر نیرو های بازار آسیب پذیر نیستند)، از ۵۰ درصد در هنگامی که او این کتاب را می نوشت، به کمتر از نصف آن در سال ۲۰۰۵ کاهش یافته بود.

گالبریت در کانادا به دنیا آمد و در دهه ۱۹۳۰ به آمریکا مهاجرت کرد. او مدرک دکترای خود را در اقتصاد کشاورزی از دانشگاه کالیفرنیا در برکلی گرفت. در جنگ جهانی دوم رییس «بخش قیمت» اداره مدیریت قیمت های دولت آمریکا بود و یکی از کنترل کنندگان ارشد قیمت ها در این جنگ به شمار می رفت. بر خلاف تقریبا تمام اقتصاد دانان دیگر، گالبریت از کنترل های قیمتی همیشگی دفاع کرده بود. او در سال ۱۹۵۳ دولت را ترک گفت و به عضویت شورای سر دبیری «فورچون» در آمد. بعد از پایان جنگ، بر «بررسی بمباران های استراتژیک آمریکا» نظارت کرد که یافته اصلی اش این بود که بمباران کامل آلمان در کاستن از سرعت تولیدات جنگی این کشور خیلی کار آمد نبوده است. در ۱۹۴۹ جامه استادی اقتصاد در دانشگاه هاروارد را که پیش از جنگ مدت کوتاهی در آن حضور داشته بود، به تن کرد. گالبریت در میدان سیاست نیز پر جنب و جوش بود. از مشاوران جان اف کندی، سفیر او در هند و رییس سازمان Americans for Democratic Action بود. گالبریت در سال ۱۹۷۲ ریاست انجمن اقتصادی آمریکا را بر گرده داشت.

● جان هارسانی (۲۰۰۰-۱۹۲۰)

جان هارسانی (همراه با جان نش و راینهارد سلتن) جایزه نوبل اقتصاد سال ۱۹۹۴ را «به خاطر تحلیل پیشتازانه موقعیت های تعادلی در نظریه بازی های غیر همکارانه» دریافت کرد.

علاقه هارسانی به کار روی نظریه بازی ها زمانی آغاز شد که نوشته های جان نش در سال های نخست دهه ۱۹۵۰ را خواند. او کار خود را از جایی که جان نش متوقف مانده بود، آغاز کرد. نش بر بازی هایی تمرکز کرده بود که در آنها هر بازیکن ترجیحات بازیکنان دیگر را می داند. هارسانی این پرسش را مطرح کرد که اگر این فرض (غالبا واقع گرایانه تر) را به بحث خود وارد کنیم که بازیگران اطلاعات ناقصی درباره بازیکنان دیگر دارند، چه تغییری رخ می دهد. او فرض کرد که بازیکنان «انواع» مختلفی دارند. هر نوع، مجموعه ای از ترجیحات احتمالی برای بازیکن و مجموعه ای از احتمالات ذهنی را که بازیکن برای انواع دیگر بازیکنان در نظر می گیرد، نمایان می سازد. از این رو هر بازیکن راهبردی را برای هر کدام از این انواع مختلف بر می گزیند. هارسانی نشان داد که برای هر بازی با اطلاعات ناقص، بازی معادلی با اطلاعات کامل وجود دارد.کمیته نوبل همچنین به مطالعات هارسانی پیرامون فلسفه اخلاق اشاره کرد. او در سال ۱۹۵۵ مفهوم «پرده جهل» را (هر چند نه با این نام) که جان رالز فیلسوف در کتاب سال ۱۹۷۱ خود با عنوان «نظریه ای درباره عدالت» باب کرد، از پیش بیان کرده بود. هارسانی از مدافعان سر سخت «اصل فایده گرایی» بود: اخلاقی ترین کنش این است که خطی را که بیشترین میزان شادی و خوشی را به بار می آورد، پی بگیریم.

هارسانی در سال های آغازین زندگی خود از دو تا از نظام های سیاسی که به شدید ترین شکلی اقتدار گرا بودند، جان به در برد. او در دهه های ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ در مجارستان بزرگ شد. می خواست فلسفه و ریاضیات بخواند، اما به خاطر اینکه ریشه ای یهودی داشت و می دید که نفوذ هیتلر روز به روز بیشتر می شود، به سفارش پدر و مادرش گوش فرا داد و دانشجوی دارو سازی شد، چون می دانست که با این کار می تواند حضور خود در ارتش را به تعویق اندازد. پس از آنکه ارتش آلمان مجارستان را اشغال کرد، از مه تا نوامبر ۱۹۴۴ در یک «واحد کاری» کار می کرد یا به عبارتی دیگر برده بود. هنگامی که دولت آلمان سعی کرد که او را به یک اردو گاه کار اجباری در اتریش تبعید کند، از ایستگاه راه آهن بوداپست گریخت.

هارسانی مدرک دکتری خود را در سال ۱۹۴۷ در رشته فلسفه از دانشگاه بوداپست گرفت و به یکی از اعضای ارشد موسسه جامعه شناسی این دانشگاه بدل شد. او در ژوئن ۱۹۴۸ از کار در این موسسه استعفا داد، چون به قول خودش «شرایط سیاسی دیگر به آنها اجازه نمی داد که فرد ضد مارکسیست رک و بی پرده ای مثل من را حفظ کنند». اینکه همسر او «همواره مورد تاخت و تاز های همکلاسیان مارکسیستش قرار می گرفت تا رابطه اش را با هارسانی به هم زند، باعث شد که دریابد که .... مجارستان در حال تبدیل به کشوری کاملا استالینیستی بود». در آوریل ۱۹۵۰ هارسانی و همسرش از مرز مجارستان به اتریش فرار کردند. او می نویسد که «بسیار خوش شانس بودیم که نگهبانان مرزی مجارستان ما را متوقف نکردند یا به سوی مان آتش نگشودند».

● روی هارود (۱۹۷۸-۱۹۰۰)

روی هارود را به این ویژگی می شناسند که اقتصاد دانان سده بیست را به تفکر پیرامون رشد اقتصادی واداشته است. هارود نظریه کینز پیرامون تعیین در آمد را پایه کار خود قرار داد.

مدل هارود - دومار (که نامش را از هارود و اوسی دومار که جدا گانه روی این مفهوم کار کرده بودند گرفته است) در کتاب «به سوی اقتصاد پویا» شرح داده شده است، هر چند نخستین ویرایش از این ایده هارود در «مقاله ای در نظریه پویا» منتشر شده بود. هارود مفاهیم رشد تضمین شده، رشد طبیعی و رشد واقعی را معرفی کرد. نرخ رشد تضمین شده نرخ رشدی است که در آن تمام پس انداز ها به سرمایه گذاری جذب می شوند و مثلا اگر افراد ۱۰ در صد از در آمد خود را پس انداز کنند و نسبت سرمایه به تولید در اقتصاد ۴ باشد، نرخ رشد تضمین شده اقتصاد ۵/۲ در صد (۱۰ تقسیم بر ۴) خواهد بود. این نرخ رشدی است که در آن نسبت سرمایه به تولید در ۴ ثابت خواهد ماند.

نرخ رشد طبیعی، نرخی است که برای حفظ اشتغال کامل به آن نیاز داریم. اگر نیروی کار با نرخ دو در صد در سال رشد کند، آنگاه برای حفظ اشتغال کامل (با این فرض که بهره وری رشد نمی کند) نرخ رشد سالانه اقتصاد باید ۲ در صد باشد.

هارود در مدل خود دو نوع مشکلاتی را مشخص می کند که می توانند درباره نرخ های رشد پدید آیند. مشکل نخست این بود که رشد واقعی به واسطه نرخ پس انداز تعیین می شود و رشد طبیعی به واسطه رشد نیروی کار. هیچ ضرورتی ندارد که رشد واقعی با رشد طبیعی برابر باشد و از این رو اقتصاد هیچ گرایش ذاتی ای به دستیابی به اشتغال کامل ندارد. این مشکل از این فروض هارود سر چشمه می گرفت که نرخ دستمزد ها ثابت است و اقتصاد باید نیروی کار و سرمایه را با نسبت هایی ثابت به کار گیرد، اما امروز بیشتر اقتصاد دانان بر این باورند که هنگامی که بر شمار نیروی کار افزوده می شود، نرخ دستمزد ها می تواند کاهش یابد؛ هر چند این در حالی است که درباره سرعت این تغییر با یکدیگر اختلاف دارند و تقریبا تمام اقتصاد دانان جریان اصلی می پذیرند که نسبت نیروی کار و سرمایه ای که بنگاه ها به دنبال استفاده از آن هستند، به نرخ های دستمزد و قیمت سرمایه بستگی دارد. از این رو به نظر می رسد که یکی از مشکلات اصلی که مدل هارود از وجود آن حکایت می کرد، چندان مشکل نیست.مساله دومی که مدل هارود بر آن دلالت داشت، رشد نا پایدار بود. اگر شرکت ها سرمایه گذاری را بر پایه انتظار خود پیرامون تقاضای آتی تعدیل کنند و تقاضای پیش بینی شده در دنیای واقع رخ دهد، رشد تضمین شده با رشد واقعی برابری خواهد کرد، اما اگر تقاضای واقعی بیشتر از تقاضای انتظاری باشد، به این معنا است که بنگاه ها کمتر از حد مورد نیاز سرمایه گذاری کرده اند و با افزایش سرمایه گذاری به این شرایط واکنش نشان خواهند داد، اما این سرمایه گذاری خود به افزایش رشد منجر خواهد شد و سرمایه گذاری بیشتری را الزامی خواهد ساخت. نتیجه، رشد انفجاری خواهد بود. اگر تقاضای واقعی کمتر از تقاضای پیش بینی شده باشد، همین داستان را می توان به گونه ای وارونه بیان کرد. نتیجه ای که در این حالت پدید می آید، کاهش سرعت رشد است. این ویژگی مدل رشد هارود به لبه چاقوی هارود معروف شد، اما این بار نیز این نتیجه گیری نا درست محصول دو فرض غیر واقع گرایانه هارود بود:

۱) شرکت ها ساده لوحانه برنامه های سرمایه گذاری خود را تنها بر تولید پیش بینی شده استوار می کنند

۲) سرمایه گذاری آنی است. با وجود این محدودیت ها هارود اقتصاد دانان را وادار ساخت که با همان دقتی که به تفکر درباره مسائل دیگر پرداخته بودند، به عوامل رشد نیز بیندیشند و این بزرگ ترین تاثیر او در ساحت علم اقتصاد است. هارود از همکاران نزدیک کینز و زندگینامه نویس رسمی او بود. «زندگی جان مینارد کینز» محصول جانبی دوره طولانی همکاری هارود با کینز بود و جنبه نظری آن در قیاس با دیگر آثار او تنها اندکی کمتر بود.

روی هارود در نورفولک انگلیس به دنیا آمد و از نیوکالج آکسفورد فارغ التحصیل شد. بعد از گذراندن یک ترم در کینگزکالج کمبریج که در آنجا با کینز تماس برقرار کرد، به آکسفورد بازگشت و تا زمان بازنشستگی اش در سال ۱۹۶۷ مدیر و استاد کریست چرچ کالج بود. آسار لیندبک، رییس کمیته جایزه نوبل نوشته که اگر هارود بیشتر زنده می ماند، جایزه نوبل اقتصاد را دریافت می کرد. تعداد زیاد اقتصاددانان دیگری که در صف جایزه نوبل بودند، باعث شد که او نتواند این جایزه را از آن خود کند.

منبع: Econlib