تئاتر, قوی ترین معلم اخلاق برای کودکان

نگاهی به نمایش ”پسرک نون زنجبیلی” نوشته ”ندا ابرار” و کارگردانی ”فاطمه ابرار”

مشارکت کودکان و نوجوانان، به عنوان مخاطب در نمایش هایی که ویژه آنها اجرا می شود، از عواملی است که نه تنها برای این نوع نمایش ها فضای خاصی را ایجاد می کند، بلکه باعث ارتباط برقرار کردن بیشتر این مخاطبان با نمایش می شود. این مشارکت در واقع تاثیراتی است که تماشاگر از نمایش می گیرد. در این مشارکت بزرگسالان هم نقش مهمی دارند، زیرا با مشارکت خود، غیر مستقیم به کودکان و نوجوانان این اجازه را می دهند که آن ها هم در تاریکی سالن تئاتر بدون هیچ واهمه ای در اتفاقات نمایش شریک شوند و از آن مهم تر، یاد می گیرند که نه فقط در فضای تئاتر، بلکه در زندگی شان،برای حرف زدن و ابراز نظر خود نترسند.

نمایش «پسرک نون زنجبیلی» نوشته ندا ابرار و کارگردانی فاطمه ابرار، از آن دست نمایش هایی نیست که همه اصول تئاتر مشارکتی را رعایت کنند تا کودکان بتوانند روی صحنه بروند، حرف بزنند، آواز بخوانند و یا حتی مسیر داستان را برای لحظاتی عوض کنند، اما تا حدی در مشارکت گرفتن از کودکان موفق بوده تا مسیر پیش رفتن قصه را کامل کنند، تاثیر بگیرند، با شخصیت های نمایش ارتباط کلامی برقرار کنند و نظرشان را بیان کنند. البته واضح است که در نهایت نمی توانند قصه را تغییر دهند و این روش فقط می تواند روی شخصیت کودک و نوجوان تاثیر داشته باشد و آن ها را وادار به تفکر و تصمیم گیری کند.

«مارک تواین»، نویسنده نامدار کودکان و نوجوانان، تئاتر کودک را به‌عنوان عرصه‌ای برای بروز و رشد استعدادها و خلاقیت‌های کودکان و فرصتی برای نقش‌آفرینی و کسب آمادگی برای ورود به اجتماع می داند و می گوید: «بر این باورم که تئاتر کودکان از بزرگ‌ترین ابداعات قرن بیستم بوده است. این نوع تئاتر قوی‌ترین معلم اخلاق و بهترین انگیزه به سوی بهزیستی است که نبوغ‌ آدمی آن را آفریده است.»

با این حال، خلاقیت، که حرف اول را در نمایش های مربوط به کودکان و نوجوانان می زند، در این نمایش، آنگونه که باید، حضور ندارد. داستان مثل بیشتر قصه های نمایش های کودکان در جنگل اتفاق می افتد و شخصیت هایش حیوانات اند و فرشته ای که با چوبدستی اش آرزوها را برآورده می کند نیز حضور دارد. این ها به تنهایی برای مخاطب کودک جذابیت ایجاد می کنند، اما خلاقیت است که یک اثر نمایشی را ارزشمند و به یاد ماندنی می کند؛ خلاقیتی که ضمن سرگرم کردن، آموزنده هم باشد و محتوایی را هم برای مخاطب کودک ارائه دهد. از زاویه دیگر و با توجه به سرعت پیشرفت تکنولوژی و آشنایی کودکان با کامپیوتر و انواع بازی های کامپیوتری و در دسترس بودن آن ها برای کودکان، خلق داستان در چنین فضاهایی، که کاملا نقطه مقابل بازی های کامپیوتری از لحاظ خشنوت است، می تواند تعادلی را برای فانتزی ذهنی و آرامش فکری کودکان ایجاد کند. ذهنی که منطق گرا نیست، مرز ندارد و به راحتی می تواند تخیل کند.

طراحی صحنه در «پسرک نون زنجبیلی» دچار تکرارهای همیشگی تئاتر کودکان است، شاید اگر برای طراحی صحنه نمایش دقت و وسواس بیشتری به کار برده می شد و شخصیت پردازی ها، میزانسن ها و در کل کارگردانی نمایش، با حوصله و سلیقه بیشتر و بهتری انجام می شد، این نمایش از خط داستانی یکنواخت درمی آمد. در این میان، استفاده از بازیگر کودک (که با دقت نقش اش را ایفا می کند) از نکات مثبت این نمایش است و به باورپذیر بودن شخصیت او برای کودکان و برقراری ارتباطشان با نمایش کمک می کند. البته نباید فراموش کردکه گروه های نمایشی و مخصوصا گروه هایی که در زمینه تئاتر کودک و نوجوان کار می کنند، اغلب با کمبود امکانات و بودجه مواجه اند که همین کمبود می تواند به کار ضربه بزند.

اما نباید فراموش کرد که مخاطب این نمایش کودکان اند و از زاویه دید آن ها و با شناخت از روحیات و خواسته های آن ها باید این نمایش دیده شود. یکی از این ویژگی های مهم محدود بودن دامنه تمرکز در کودکان است. هیچ کودکی نمی تواند به طور طبیعی بر یک موضوع خاص بیشتر از چند دقیقه تمرکز کند. کودکان بازیگوش اند و از هر مسئله، که باعث شود آنان را به سکون و بی حرکتی بکشاند، گریزان می شوند. به کارگیری بجا و مناسب از قطعات موسیقی در نمایش یکی از راه های ایجاد تمرکز است و می تواند کودکان را با نمایش همراه کند. در این نمایش، موسیقی از عواملی است که به موقع استفاده می شود و سعی در ایجاد هیجان برای مخاطب کودک خود دارد، که با همراهی دو شخصیت پشه، که در ایفای نقش خود و ارتباط برقرار کردن با کودکان موفق اند، موجب اثرگذاری بیشتر نمایش می شود. همچنین موسیقی، که مربوط به کودک امروز است، به گوش او آشناست، اما استفاده از موسیقی تنها به منظور شاد و جذاب کردن نمایش صورت می گیرد و در زمینه فضاسازی و شناسایی شخصیت های نمایش (مثل استفاده از افکت های صوتی که می تواند تداعی گر فضای جنگل یا شخصیت های حیوانات باشد) پررنگ نبوده است.

طنزی که در نمایش «پسرک نون زنجبیلی» وجود دارد، طنزی است که برای مخاطب بزرگسال است و می توان گفت نه همه، اما بیشتر کودکان تماشاگر نکات ریز بازی ها و یا دیالوگ ها را درک نمی کنند، البته این موضوع یک ضعف نیست و برای بزرگسالانی که به همراه کودکانشان به دیدن نمایش نشسته اند، جذابیت ایجاد می کند، اما طنز ویژه کودکان و نوجوانان باید خصوصیاتی داشته باشد که در عین قابل درک بودن و خنداندن، بستری باشد برای آماده کردن ذهن این مخاطبان برای بلوغ فکری و تحلیل آنچه واقعیت هست و آنچه نیست.

فرناز فرضی