جای هیچ حرفی نیست

نگاهی به نمایش هتل پارادیزو کاری از گروه فامیلیه فلوز از کشور آلمان

جای هیچ حرفی نیست... انگار هیچ‌کس حرفی برای گفتن ندارد... همه حضور دارند و حضورشان بیانگر همه چیز و هیچ چیز است. روزگاری که انسان نخستین لب به سخن گشود به این نکته نیندیشید که روزی زبان تنها سوءتفاهمی بیش باشد. ما خود را بیان می‌کنیم یا جهان پیرامون خود را؟ شاید پاسخ ساده چنین باشد که کلام ما، تصورات و اندیشه‌های ما از پدیده‌ها و توهمی درباره حقیقت جهان ما باشد. حال جهانی را تصور کنیم که در آن کلامی نیست و ما قادر به سخنوری نباشیم!!! تنها رفتارهای ما در پرسپکتیو زمان و مکان بیانگر حقیقت واقعیت‌ها باشد. تصور چنین جهانی سخت و دور از ذهن به نظر می‌آید اما تئاتر و نمایش چنین جهانی را ممکن می‌کند. جهان نمایش ترکیبی ساده یا گاهی پیچیده از همین بیان بدنی است. تئاتر به همان شکل که با استفاده از کلام خود را میسر می‌کند، در عین حال با بی‌کلامی محض و با استفاده از بافت کلام؛ یعنی رفتارها و ژست‌ها، جهان را تصویر و بیان می‌کند.

نمایش «هتل پارادیزو» کاری از گروه «فامیلیه فلوز» از کشور آلمان که به مناسبت سی‌امین جشنواره تئاتر فجر به اجرا درآمد، تصویر‌گر چنین جهانی است. جهانی ترکیب از ژست‌ها، رفتارها، ماسک، میم و حرکات موزون که بیانگر مضامین طنز تلخ و در عین حال ساده دنیای ماست. در نگاه نخست؛ نمایش هتل پارادیزو کمدی سبک رفتارهاست. ما به آدمک‌های مضحک این موقعیت می‌خندیم. شکوه بیان بدنی در این نمایش نه چندان پیچیده به چشم مخاطبان آن، اصل اول موفقیت آن است. نمایش در بی‌کلامی محض بیانگر مضامینی جهانشمول و ملموس است و نه در سکوت محض. ترکیب افکت‌ها، صداها، آواها و موسیقی اشاره به این نکته دارد. طراحی نور و دکور نمایش نیز در نگاه نخست در اوج سادگی ساخته شده است اما نمایش بهره گرفته از عناصر آشناست. منظور از این کلیشه‌های رفتاری، رفت و آمد انسان‌ها در این جهان گذرا (هتل) و تاثیر آنان بر جهان پیرامون‌شان است. اما چرا همه چیز خنده آور است؟! عشق‌ها، دلبستگی‌ها و ترس‌ها همه در قالب طنز رفتاری بیانگر وضعیت و موقعیت مضحک انسان‌ها در جهان خود است. به نظر استفاده از ماسک در این نمایش به دو نکته اشاره دارد؛ نخست فاصله‌گذاری در جهت رونمایی و درشت‌نمایی و دیگر آنکه تعمیم دادن و بیان کلی‌تر از آدم‌ها و رفتارهای آنان. این دو ویژگی از اصلی‌ترین شاخصه‌های کمدی و طنز به شمار می‌آید.

از نظر مفهوم مکانی، هتل پارادیزو نیز استعاره‌ای از جهان ماست که در آن زندگی می‌کنیم، جهانی گذرا که بیانگر حضور انسان‌ها در جهان فانی خود است. آدم‌ها می‌آیند و می‌روند اما تنهایی و مرگ گریز‌ناپذیر است که تصویر‌گر رفتارها، امیدها و آرزوهای مضحک ماست. وضعیت و موقعیت کنونی آدم‌های این جهان (هتل پارادیزو) بیهوده و خنده‌آور است؛ تکرار در گروی روزمرگی و بیهودگی در قالب طنز، طرح مفهوم عشق و تنهایی، تصویر کردن مرز باریک بین صداقت و حماقت و همه این مفاهیم کلی در قالب یک کمدی سبک رفتارها، جهانی ساده و دردآور که چیزی در آن پیچیده نیست و تنها انسان می‌کوشد با پیچیدن نسخه‌هایی بی‌نتیجه آن را معنا کند.

در مجموع نمایش هتل پارادیزو؛ میراث‌دار کمدی بی‌کلام غرب از یونان باستان تا به امروز است، ترکیبی از عناصر میم، لال بازی، فارس‌های قرون وسطی، کمدیا دل آرته و ژست‌های روان‌شناسانه و فرهنگی که یادآور آموزه‌های میخاییل چخوف و ژاک لوکوک است. اتفاقات تلخ و روزمره آدم‌های این هتل در یک دور تسلسل و تکرار تبدیل به کابوسی دردآور می‌شود. در این جهان نیازی به لب گشودن نیست. در پایان باید به این نکته اشاره کرد که گروه فامیلیه فلوز با استفاده از همین سبک‌ها و شیوه‌ها و با استفاده از همین عناصر آشنا در جهان شناخته شده است و مخاطبان ما نیز در رویارویی با چنین نبوغ و مهارتی شور و شوق خود را نشان دادند و به مدتی طولانی این گروه حرفه‌ای را تشویق کردند. چهار اجرا‌کننده این گروه طیف گسترده‌ای از تیپ‌ها و ژست‌های رفتاری را به نمایش درآوردند که بدون هیچ حرفی قابل تحسین است. چنانکه؛ نشریه ‌تری ویکز در تحسین نمایش «هتل پارادیزو» نوشته است: «ماسک‌های آنان، شما را به تحیر وامی‌دارد که چگونه اتفاق‌ها، ناامیدی و حس گم‌گشتگی و هر اتفاق کوچک دیگری تنها با ژست و فیگور با شما ارتباط برقرار می‌کند... جای هیچ حرفی نیست... فقط تشویق کنید.»

سیاوش قائدی