به بهانه انتشار کتاب مبانی اسطوره شناسی اسطوره ها چگونه در دنیای مدرن تمدن های گذشته را با خود حمل میکنند

سطوره ها و داستان هایی که در تمدن های مختلف در طول تاریخ به صورت دهان به دهان نقل شده نماد زندگی دوران باستان اند تحول اساطیر هر قوم, معرف تحول شکل زندگی, دگرگونی ساختارهای اجتماعی و تحول اندیشه و دانش آن است در واقع, اسطوره, بیان کننده دگرگونی و تحول ذهن بشری است اساطیر, روایاتی اند که از طبیعت و ذهن انسان بدوی ریشه می گیرند و از رابطه دوسویه این دو به وجود می آیند

اسطوره را از دیدگاه های گوناگون می توان بررسی کرد. جامعه شناسان، دین شناسان و روان شناسان هر یک به نوعی از اسطوره ها برای بیان شناخت خاستگاه تفکر و عاطفه و آرزوهای انسان بهره جسته اند. انسان های جوامع کهن پیچیدگی های جهان بیرونی خود را در روایت های ساده برای خویش بازگشایی می کردند. اسطوره با ادبیات، فلسفه و دین همواره پیوندی نزدیک داشته است. اسطوره های ملل مختلف با همه اختلافاتی که در جزئیات با هم دارند در ساختار دارای یک روایت شبیه به هم هستند. لوی استروس در نظریه ساختارگرای خود اسطوره را لایه ژرف اندیشه انسانی می داند و از دید او معنی هر افسانه براساس شکل آن تغییر می یابد. بدین سان معنی افسانه چند لایه است، در هر زمان معنی خاصی دارد و نزد هر فرد و در هر جامعه برداشت های متفاوتی از آن وجود دارد که از آنها می توان به ساختار و الگوی ناخودآگاه قومی یک جامعه پی برد.

اسطوره همیشه روایت یک خلقت است، یعنی می گوید چگونه چیزی پدید آمده و هستی خود را آغاز کرده است. شناخت اساطیری به معنی شناخت اصل اشیا و دانستن چگونگی پیدایش و آفرینش هستی است و این خصوصیت وجه تمایز آن از افسانه و قصه های پریان است. برای کشف بنیان و واقعیت نخستین که جهان از آن بر آمده درک کلیت اندام وار هستی لازم است. آگاهی از بنیان هر پدیده ای (حیوان، گیاه، آتش و امور کیهان) نوعی مهارت سحر آمیز به انسان می بخشد و او می داند که آن را در کجا می تواند بیابد و چگونه آن را در آینده دوباره ظاهر سازد. افسانه های بعد از مرگ، نیز تابع همین قاعده است. زیرا از پیدایی عالم وجود به حصول آگاهی از آنچه در آینده اتفاق افتاده می انجامد. حماسه آفرینش کیهان، سرگذشت انسان، آغاز تمدن ها، آیین ها و مراسم، انسان های دینی و پهلوانی، جنسیت، بارداری، جوانی و نامیرایی، مرگ، راز آموزی و... از مهم ترین موضوعات روایت اساطیری هستند. اسطوره شناسان مهم ترین کارکرد اسطوره را کشف سرمشق های نمونه وار آیین ها و فعالیت های معنی دار انسان می دانند اعم از تغذیه، زناشویی، تربیت، هنر و فرزانگی که برای فهم انسان جوامع کهن و سنتی اهمیت داشته. اسطوره حکایت می کند که چگونه به برکت کارهای نمایان و برجسته موجودات فراطبیعی، واقعیت یا تنها جزئی از آن پا به عرصه وجود نهاده است. اسطوره با علم، عقل، هنر، دین و عاطفه چه نسبتی دارد؟ قهرمانان اسطوره ای کیستند و شباهت حیرت انگیز آنها از کجا ناشی می شود؟ شاید فهم اسطوره در دنیای باستان چندان کار سختی نبود اما ادامه آن در دوران مدرن و در قالب اجتماعات مختلف چه معنایی می تواند داشته باشد؟ عباس مخبر که پیش از این کتاب هایی مثل «اسطوره های موازی» ج. ف بیرلین، «قدرت اسطوره» جوزف کمبل و «تاریخ مختصر اسطوره» کارن آرمسترانگ را ترجمه کرده بود با بررسی آرای کلی اسطوره شناسان برجسته و توضیحات تاریخی اسطوره و ارتباط آن با فلسفه و ادبیات و هنر، کتاب کم حجم و مقدماتی «مبانی اسطوره شناسی» را تألیف کرده و تلاش کرده دلایل زنده ماندن اسطوره در دوران مدرن و از خلال آن تلاش برای یافتن «معنای زندگی» را بررسی کند. در بخشی از مقدمه نویسنده می خوانیم: «ناقوس مرگ اسطوره از دوهزارو ٥٠٠ سال پیش تاکنون بارها به صدا درآمده است، اما هر بار اسطوره با نیرویی تازه و در هیئتی دیگر سربرآورده و بقای خود را استمرار بخشیده است؛ چرا؟ منتقدان اسطوره و کسانی که فقط بر کارکردهای نامطلوب آن در جهان معاصر انگشت می گذارند هنوز هم کم نیستند، اما تقریبا هیچ یک از آنها برای این سؤال پاسخی ندارند که چرا اسطوره ها در دنیای مدرن و پسامدرن کنونی همچنان به حیات خود ادامه می دهند و تولید و بازتولید می شوند. اگر اسطوره ها آن طورکه شماری از نظریه پردازان اعتقاد دارند، نوعی علم ابتدایی یا نوعی دین ابتدایی اند، در دوران ما و پس از به کرسی نشستن علم و دین پیشرفته، راز ماندگاری و بقای آنها چیست؟ آیا فقط توهماتی شیرین و تسکین دهنده اند که در دنیایی توفانی، آرامشی خوش و غیرمسئولانه را به ما هدیه می دهند؟».

فصل اول کتاب «مبانی اسطوره» شامل مرور مختصری بر گذر انسان از هزاره های گذشته، پیدایش انسان نئاندرتال و جایگزینی انسان کرومانیون تا به امروز است. در این فصل تلاش انسان برای بقا، حیرت او در مواجهه با جهانی ناشناخته، برخورد او با مرگ و نخستین گورها به مثابه گاهواره اسطوره و دین و دانش به اختصار بررسی شده اند. این فصل با شکل گیری نخستین روایت های اسطوره ای به مدد قوه تخیل بی مانند انسان بسته می شود. در فصل دوم تفاوت های میان اسطوره، افسانه و قصه بومی بررسی شده اند. تعریف بن مایه های مشترک و جهانی اسطوره و ذکر مثال هایی از آنها دیگر مطالب این فصل است. فصل سوم به رویکردها و نظریه های اسطوره شناسی اختصاص دارد. مطالب این فصل با دلیل آغاز اسطوره شناسی علمی شروع شده و سپس رویکردهای گوناگون جامعه شناسی، روان شناسی، اسطوره-آیین، تمثیل طبیعت و پدیده های طبیعی، پدیدارشناسی، ساختارگرایی و سرانجام اسطوره شناسی تاریخی و تطبیقی بررسی شده اند. فصل چهارم به بررسی آرا و اندیشه های شماری از اسطوره شناسان بزرگ اختصاص یافته است. زیگموند فروید، کارل گوستاو یونگ، میرچا الیاده، کلود لوی استروس و جوزف کمبل اسطوره شناسانی هستند که آرایشان نسبتا به تفصیل بررسی شده است و هدف از انتخاب این متفکران خاص اثرگذاری و جریان سازی آنها در حوزه اسطوره شناسی، هنر و ادبیات از یک سو و پرداختن آنها به اسطوره و دنیای معاصر از سویی دیگر عنوان شده است. در فصل پنجم رابطه اسطوره، علم و دین بررسی شده است، رابطه بحث برانگیزی که در کتاب های اسطوره شناسی همیشه فصلی مهم را تشکیل می دهد. در این فصل دیدگاه های ادوارد تایلور و جیمز فریزر در مقایسه با رویکردهای روان کاوانه و نیز دیدگاه های اسطوره شناسان نامی بررسی شده است. فصل ششم نیز ساختاری شبیه به فصل پنجم دارد. در این فصل، پس از مروری بر رابطه اسطوره و هنر دیدگاه های اسطوره شناسان نامی درباره این رابطه بررسی شده است. فصل هفتم به یکی از متداول ترین مباحث اسطوره و پیکان نفوذ آن در هنر، ادبیات و سینما یعنی سفر قهرمان اختصاص دارد. در این فصل الگوهای سفر قهرمان ارائه شده توسط لرد رگلان، اوتو رانک و جوزف کمبل بررسی شده است.