ضرب المثل در ادب ایران

ضرب المثل یعنی مثال زدن یا تمثیل برای موثر و مستندتر کردن کلام ـ چه نظم و چه نثر ـ که در گفتار و نوشتار مردم کشورمان همیشه وجود داشته و ادبیات ایران سرشار از انواع ضرب المثل ها و امثال است

ضرب‌المثل‌ یعنی مثال زدن یا تمثیل برای موثر و مستندتر کردن کلام ـ چه نظم و چه نثر ـ که در گفتار و نوشتار مردم کشورمان همیشه وجود داشته و ادبیات ایران سرشار از انواع ضرب‌المثل‌ها و امثال است.

در فولکلور یا ادبیات عامیانه صدها ضرب المثل و زبانزد داریم که از حد احصا و شمارش خارج است. گاه با طنز آمیخته است و گاه با جد.

گاه تا حدی موهن و تحقیرآمیز است و گاه محترمانه و اغلب آنها هم خاستگاهی دارند و قضایای به وجود آورنده ای.

به هر حال مردم ـ همین مردم عادی ـ در ایجاد ارتباط کلامی با یکدیگر از کلمات و عبارات ضرب المثل گونه فراوان استفاده می کنند.

وقتی مقدمات و تمهیدات کاری زیاد باشد، اما اصل مطلب ناکافی، می گویند «آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی!» یا در جای دیگر می گویند «چراغی که به خانه رواست، به مسجد حرام است» یا باز در جایگاهی دیگر «دندون اسب پیشکشی را نمی شمرند» یا در جای دیگر «قاچ زین رو محکم بگیر، اسب سواری پیشکشت» درباره کسانی که بدون زحمت و خرج از دوستی دیگران استفاده می کنند، می گویند «فلانی با آب حمام دوست می گیرد» یا در جای دیگر «اول برادریتو ثابت کن، بعد ارث ببر.»

بسیاری از این ضرب المثل ها طبیعت نثر ـ آن هم نثر گفتاری و عامیانه ـ دارند و تعدادی هم بنا به ذوق شعردوستانه و نظم گرایانه ایرانیان، حالت منظوم و شعرگونه دارند و تقریبا موزون، مسجع و مقفی هستند.

مثلا «من آرد خود را بیختم و الکم را آویختم» یا «خانه دوکدبانو، خاک تا زانو» یا «افاده ها طبق طبق، سگا به دورش وق و وق» یا در مقام طعن و تمسخر به عروس خانواده یا شخص مورد انتخاب و استخدامی که از انجام کارهایش ناتوان بوده، گویند «دست ننه ام درد نکنه با این عروس آوردنش» که موزون، اما بی قافیه است.

به هر حال ضرب المثل های رایج در ادبیات غیرمکتوب یا عامیانه ایران بسیار مفصل است و کسانی چون صادق هدایت، سیدابوالقاسم انجوی شیرازی، فضل الله صبحی مهتدی، صادق همایونی و دیگران در ضبط و ثبت این گونه ضرب المثل ها کوشش هایی داشته اند.

قبل از اینان، یکی از ادیبان قرن ۱۱ هجری قمری ـ محمدعلی حبله رودی ـ کتابی با عنوان «مجمع الامثال» تهیه و تالیف کرد (سال ۱۰۴۹ هجری قمری) و هم او در ۱۰۵۴ هجری قمری کتاب دیگری نگاشت، در برگیرنده امثال و حکایات کوتاه تمثیل گونه عبرت آموز که آن را «جامع التمثیل» یا «مجمع التمثیل» نامید.

دیرینگی ورود ضرب المثل ها به عرصه ادبیات ـ منظوم و منثور ـ به پیش از اسلام برمی گردد. ابونواس، شاعر مشهور عرب​ بیتی دارد که مضمون آن را از توقیعات خسرو انوشیروان می داند:

کقول کسری فیما تمثله

من فرص اللص ضجه السوق

که بعدها عبارتی به صورت «دزد بازار آشفته می طلبد» از آن استخراج و بر زبان ها جاری شد. نمونه های دیگری از ضرب المثل های موجود در آثار قبل از اسلام داریم که مورد استقبال و استفاده شاعران عرب و فارسی زبان قرار گرفته اند که فعلا از آنها می گذریم.

ضرب المثل های عربی زیادی نیز از طریق شاعران وارد زبان رسمی فارسی شد، مثل «اذاجاء اجل البعیر حام حول البئر» یعنی وقتی مرگ شتر فرا برسد، اطراف چاه می گردد. ناصر خسرو این مثل را این گونه در شعر خود آورده است.

اشتر چو هلاک گشت خواهد

آید به سر چَه دو لَبٍ جَر

ضرب المثل معروفی داریم که می گوید، آب که از سر گذشت، چه یک وجب چه صد وجب. ناصرخسرو می فرماید:

آب کز سر گذشت در جیحون

چه بدستی، چه نیزه ای، چه هزار

(بدست یعنی وجب) در افواه هم گاه می گویند چه یک نیزه چه ده نیزه. به هر حال بسیاری از ضرب المثل های موجود در اشعار عربی از طریق شاعران ذولسانین و عربی دان وارد زبان فارسی شده، همچنان که بسیاری از ضرب المثل های فارسی هم به شعر عربی اذن دخول یافته که مبحث آن فعلا ضرورتی ندارد.

بی هیچ دودلی کامل ترین و جامع ترین مجموعه ضرب المثل ها از هر نوع و عبارات حکمت آمیز کتاب ارجمند «امثال و حکم» استاد فقید علی اکبر دهخداست که می دانیم سال ۱۲۵۷ به دنیا آمده و سال ۱۳۳۴ از دنیا رفته است.

او طی سال ها کوشش و دقت و پژوهش توانست مجموعه ای مشتمل بر ۳۰ هزار مدخل که اغلب آنها امثال نوشته شده یا سروده شده توسط شاعران متعدد ادوار مختلف ادبی ایران است، گرد آورده و یکجا به جامعه ادب و فرهنگ کشور اهدا فرماید.

او علاوه بر گردآوری استادانه و سختکوشانه مثل ها، کلام های حکمت آمیز یا حکمت آموز زبانزد، تعبیرات و اصطلاحات ادبی و غیرادبی، تشبیهات، نکات اخلاقی، اصطلاحات و کنایات و... توانست در ضبط و ثبت گنجینه های بی ادعای فرهنگ عامه نیز کوششی استوار و بلیغ به کار برد.

او با غور و تفحصی مثال زدنی در متون ادبی و شعری ایران طی قرون گذشته توانسته بهترین شاهد مثال ها را برای مدخل های مورد نظر ارائه نماید، بویژه از شاهنامه بزرگ فردوسی برداشت های زیادی به عمل آورده است.

امثال و حکم هنوز منبعی مهم، مفصل و ارجمند است برای پژوهندگان و کسانی که به موضوع امثال سائره، ضرب المثل و تمثیلات در آثار منظوم و منثور ادبی ایران علاقه مندند.

ابیات و مصرع های بی شماری از سروده های شاعران ایران در طول تاریخ بر زبان های مردم و قلم هایشان جاری شده که در این میان بخصوص از سعدی باید نام برد که از گلستان و بوستان او ده ها مصرع و مضمون به صورت ضرب المثل در میان مردم شایع شده است:

باران که در لطافت طبعش خلاف نیست

در باغ لاله روید و در شوره زار خس

یا: خصلت انسان نگیرد و آن که بنیادش بد است

تربیت نااهل را چون گردکان بر گنبد است

که در اینجا تاثیر «فطرت» را از «تربیت» بیشتر می داند

یا: مزن بر سر ناتوان دست زور

که روزی به پایش در افتی چو مور

یا: ابر و باد و مه و خورشید و فلک در کارند

تا تو نانی به کف آری و به غفلت نخوری

از فردوسی بزرگ مصرع ها و ابیات فراوانی به صورت ضرب المثل بر زبان ها جاری است، مثلا:

چنین است رسم سرای درشت

گهی پشت بر زین گهی زین به پشت

در اشعار حافظ هم نمونه های زیادی از ضرب المثل داریم:

دل خرابی می کند دلدار را آگه کنید

زینهار ای دوستان جان من و جان شما

که در زمان ما هم اصطلاح «جان من و جان شما» کاملا رایج است.

در شعر سبک معروف به هندی که شاعران از آوردن ضرب المثل ها ـ بخصوص ضرب المثل های عامیانه ـ در شعر خود نه تنها ابایی نداشته اند، بلکه آن را حسن شعر خود می دانسته اند، ابیات زیادی داریم که متضمن ضرب المثل هایی هستند که در زمان خود رواج داشته یا بعدا در افواه مردم جاری شده است.

صائب تبریزی چهره شاخص و متشخص شعر سبک هندی در ابیات زیر بعضی از اصطلاحات، زبانزدها، ضرب المثل ها و اصطلاحات عامیانه و غیرعامیانه رایج را در سروده های خود آورده است. از جمله:

از عزیزان هیچ کس «خوابی برای من ندید»

گرچه عمری شد که چون یوسف به زندان مانده ام

یا

مدار چشم ترحم ز چرخ و کاهکشانش

که کس خلاصی از این «آب زیر کاه» ندارد

یا:

«چگونه دانه ما سر برآورد از خاک

هنوز مو ز کف دست برنیامده است»

که می بینیم اصطلاحات معروف «چه خوابی برای کسی دیدن» و «آب زیر کاه» کنایه از آدم موذی و پنهان کار و امر محال «مو از کف دست برآمدن» را به شکلی بسیار زیبا در سروده های خود گنجانده، همچنین:

تیغ ستم ببین چه به زلف ایاز کرد

پا از گلیم خویش نباید دراز کرد

و ده ها و صدها نمونه از حضور: مثل ها، تمثیلات، ارسال المثل ها، اصطلاحات عامیانه و غیرعامیانه مردمی در شعر شاعران ایران که به شرح و بسط بیشتر و مجال گسترده تری نیازمند است.

سید محمود سجادی