موزه ای به قدمت تاریخ هنر معاصر

در میان شلوغی های مرکز شهر, میان رفت و آمد عابران, صدای بوق ماشین ها در میدان بهارستان, باغی زیبا و دل انگیز وجود دارد که عصاره تاریخ یکصد ساله هنر این مرز و بوم است

در میان شلوغی های مرکز شهر، میان رفت و آمد عابران، صدای بوق ماشین ها در میدان بهارستان، باغی زیبا و دل انگیز وجود دارد که عصاره تاریخ یکصد ساله هنر این مرز و بوم است.

باغ نگارستان، بنایی به جا مانده از دوره فتحعلیشاه قاجار با معماری قجری، حوضچه های زیبا، درختان سر به فلک کشیده و بناهای به یاد ماندنی است که هفته گذشته موزه مکتب کمال الملک در آن افتتاح شد؛ حال چرا این باغ زیبا برای چنین موزه ای انتخاب شده داستان جالبی دارد. این باغ همان مدرسه صنایع مستظرفه است که کمال الملک بعد از بازگشت از اروپا آن را بنا نهاد. همچنین نخستین ساختمان دانشگاه تهران هنگام تاسیس بوده است. خیلی از مشاهیر، ادیبان، فرهیختگان و فرزانگان ایران زمین روزگاری به این محل رفت و آمد داشته اند. همین بس که پروین اعتصامی در کتابخانه این محل کتابدار بوده و باغ نگارستان محل کار او تلقی می شده است.

اکنون بعد از همه این سال ها که باغ نگارستان در تملک دانشگاه تهران بود و در آن تنها روی برخی پژوهشگران باز بود، سازمان زیباسازی شهر تهران همت کرده و با امضای قراردادی با دانشگاه تهران، این مکان تاریخی را به ساختمان موزه مکتب کمال الملک اختصاص داده است. به این ترتیب جدای از آن که این باغ مفرح به موزه تبدیل شده، درهایش روی عموم علاقه مندان گشوده شده است.

● هنرمندان و اسناد حاضر در موزه

در موزه مکتب کمال الملک آثار درخشان زیادی به چشم می خورد. عکس های بسیاری از کمال الملک در کنار شاگردانش، مجسمه های ابوالحسن صدیقی که خالق مجسمه میدان فردوسی است، نقاشی های نامداران هنر همچون آرشاک، اسکندر مستغنی، اسماعیل آشتیانی، جعفر پتگر، جمشید امینی، حسنعلی وزیری، حسین شیخ، حسینعلی مویدپردازی، رسام ارژنگی، رضا شهابی، رضا صمیمی، غلامعلی سیف ناصری، شوکت الملوک شقاقی، صدرالدین شایسته شیرازی، علی اصغر پتگر، علی رخساز، علی کریمی، علی محمودی، علی اشرف والی، علی اکبر صنعتی، علی اکبر نجم آبادی، علی اکبر یاسمی، عباس کاتوزیان، علی محمد حیدریان، فتح الله عبادی، عفت الملوک شقاقی، مارکار قرابگیان، محسن سهیلی، محسن مقدم، محمدعلی فروغی، محمود اولیا، مصطفی نجمی، مهدی تائب، مهدی سجادی، میرمصور ارژنگی، میشا (میکائیل) شهبازیان، ناصر شهبازی، هادی تجویدی، یحیی دولتشاهی، دوست علی معیرالممالک و هوشنگ پیمانی. در این موزه اسناد گرانبهایی نگهداری می شود؛ حکم های وزیر معارف وقت برای مدیریت مدرسه صنایع مستظرفه با قید حقوق ماهانه.

کمال الملک بدون شک ستاره هنرهای تجسمی کشور در یک قرن اخیر است؛ این که نام این هنرمند در دورترین نقاط کشور هم نامی آشناست، مؤید همین شهرت است. او در طول زندگی درخشانش جدا از آثار سترگی که پدید آورد، شاگردان بسیاری هم تربیت کرد. شاگردانی که همگی به سبک استاد وفادار ماندند. با این حال مکتبی که کمال الملک پایه گذاری کرد امروز کمتر شناخته شده و دلیل آن این است که مورد نقد و نظر جدی از سوی جامعه پژوهشگران هنری قرار نگرفته است. البته برای کالبدشکافی این مسأله همواره نیاز بود که آثار کمال الملک و شاگردانش در کنار هم مورد بازخوانی قرار گیرد تا بتوان به صورت جامع به نقش و معرفی مکتب کمال الملک در عرصه هنر ایران پرداخت. همین مسأله باعث شد تا سازمان زیباسازی شهر تهران با گردآوری آثار دو نسل از شاگردان کمال الملک و تاسیس موزه این هنرمند در باغ نگارستان، زمینه بررسی مکتب کمال الملک را فراهم کند.

رویین پاکباز، تحلیلگر و پژوهشگر باسابقه هنری درباره مکتب کمال الملک معتقد است: مکتب کمال الملک، اصطلاحی است برای توصیف آثار شاگردان کمال الملک و پیروان راه و روش او. این شاگردان به پیروی از کمال الملک، کمال مطلوب خود را در هنر رافائل، تیسین، روبنس و رمبرانت می جستند؛ اما در عمل، راه هنر آکادمیک سده نوزدهم اروپا را دنبال کردند. بنابراین، آمیخته ای از کلاسیسم سطحی و ناتورالیسم آشکار همراه با نوعی احساسات شبه رمانتیک را در آثارشان می توان دید. اغلب این هنرمندان بعد ها در دبیرستان ها، هنرکده ها و آموزشگاه های خصوصی به کار تدریس مشغول شدند و حتی دست به انتشار کتاب های راهنمای نقاشی و طراحی زدند؛ اما به طورکلی، مکتب کمال الملک در مدتی بیش از ۷۰ سال، هنر معاصر ایران را زیر نفوذ داشت.

● باغ نگارستان بهترین مکان برای موزه

سیدمحمد بهشتی، کارشناس هنری معتقد است در بررسی تاریخ هنری کشور همواره بر شناسایی هنر در عصر قاجار غفلت شده و بر همین اساس، تاسیس موزه مکتب کمال الملک می تواند بخشی از این غفلت تاریخی را جبران کند. این مدیر هنری با اشاره به موجی که کمال الملک در سیر تاریخی هنر ایران به وجود آورد، می گوید: کمال الملک نقش مهمی در هنر ایران دارد و در دوران خود ستاره تابناک هنر کشور بود. گرچه در همان دوران هنرمندان بزرگی بودند که زیر سایه شهرت کمال الملک ماندند؛ اما این که آیا کمال الملک مکتبی به معنای واقعی آن در ایران داشته، موضوع قابل مناقشه ای است که با تاسیس موزه مکتب این هنرمند می توان زمینه این نقد و نظرها را فراهم کرد.

این مدیر فرهنگی می گوید: کمال الملک، اندیشه هنری را در ایران بنیان نهاده و با تربیت شاگردانی که هر کدام نقش مهمی در هنر معاصر ایران داشته اند، مبدا جریان هنری در ایران شده است. بر همین اساس باید زمینه معرفی این هنرمند مهیا می شد که در بهترین زمان ممکن این اتفاق افتاده است. باید دست کسانی که به فکر و اجرای تاسیس چنین موزه ای افتادند را به گرمی فشرد که باعث شدند بخشی از هنر مغفول مانده برای تحلیل هنر معاصر در برابر صاحب نظران قرار گیرد.

بهشتی با اشاره به این موضوع که بهترین مکان برای تاسیس موزه مکتب کمال الملک، باغ نگارستان است، می گوید: سال ها بود باغ نگارستان در یک بلاتکلیفی به سر می برد و دانشگاه تهران برنامه مشخصی برای آن مکان نداشت. با تاسیس موزه مکتب کمال الملک از سوی سازمان زیباسازی در این مکان، یک اتفاق بدرستی شکل گرفت که می تواند بر مخاطبان این موزه تاثیرگذار باشد.

مهدی حجت از معماران پیشکسوت معتقد است تاسیس موزه مکتب کمال الملک می تواند از بسیاری از ابهامات تاریخ هنر ایران پرده بردارد. حجت، عضو هیات علمی دانشگاه تهران که پیشینه مختلفی در زمینه مدیریت فرهنگی دارد و درباره تاسیس موزه مکتب کمال الملک می گوید: تاسیس مراکز فرهنگی همچون موزه ها اساسا رویکرد تحقیقاتی دارد و زمینه را برای فعالیت پژوهشی فراهم می کند. درباره کمال الملک و مکتبی که او بنا گذاشت، فعالیت پژوهشی جامعی صورت نگرفته و تاسیس این موزه می تواند به بسیاری از ابهاماتی که در این زمینه وجود دارد، پاسخ درست دهد.

هادی سیف، پژوهشگر هنری که کتاب های مختلفی در معرفی شاگردان کمال الملک منتشر کرده، می گوید: تاسیس موزه مکتب کمال الملک می تواند یک دانشگاه برای هنرجویان باشد. این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به مکتبی که کمال الملک با تاسیس مدرسه صنایع مستظرفه بنا نهاد، ادامه می دهد: کمال الملک در شرایطی بنیان مدرسه صنایع مستظرفه را گذاشت که نگارگری ایرانی در دوران رخوت به سر می برد. نگارگران عصر ناصری در رفت و آمدی که به فرنگ داشتند، تحت تاثیر نقاشی غرب قرار گرفتند و در عمل نتوانستند چیزی برای عرضه در هنر نگارگری ارائه دهند. کمال الملک در این دوران زمینه تحول بزرگی را در نقاشی ایرانی بنا نهاد و توانست بر خلاف دیگر هنرمندان همعصرش از فرهنگ ملی ایران الهام بگیرد و با ترکیب و اصول نقاشان عصر کلاسیک، هنری برای علاقه مندان ایرانی ارائه کند.

● عکس های کشف شده مدرسه صنایع مستظرفه

اما در مراسم افتتاح موزه مکتب کمال الملک محمدحسن حامدی، پژوهشگر هنری در مورد گردآوری آثار این موزه توضیحات جالبی داد. حامدی با اشاره به انتخاب باغ نگارستان برای برپایی موزه مکتب کمال الملک می گوید: برای تاسیس این موزه یکی از مشکلات ما یافتن مکان بود که در همین هنگام طی تفاهم نامه دانشگاه تهران و سازمان زیباسازی برای بازسازی باغ نگارستان، بهترین مکان تاسیس موزه که در همان فضا و مکان قدیمی مدرسه صنایع مستظرفه بود، مهیا شد.

او درباره گردآوری آثار می گوید: یکی از مشکلات برای گردآوری آثار، یافتن نام و نشان هنرمندان بود و در عین حال از بسیاری از آنها فقط نامی باقی مانده بود و اطلاعات دیگری در دسترس نبود. به همین دلیل در یک کار پژوهشی شروع به تحقیق کردیم و در کنار این تحقیقات، آثاری را یافتیم که بیشتر نیازمند ترمیم بودند و برای حفظ آنها اقدام و از آنها عکس و اسلاید تهیه کردیم.

این پژوهشگر ادامه می دهد: امروز بسیاری از شاگردان کمال الملک که تنها فقط از آنها یک نام باقی مانده بود دست کم یک مقاله جامع و کامل درباره شیوه کار و زندگی شان وجود دارد که در کنار آثارشان در این موزه قرار گرفته است.

حامدی با اشاره به خریداری آثار مجموعه مکتب کمال الملک می گوید: در گردآوری این مجموعه به مسائل شگفت انگیزی برخوردیم که یکی از آنها شیشه های عکس مدرسه صنایع مستظرفه بود که در مجموعه ابوالحسن خان صدیقی کشف شد. با گردآوری این آثار به دو روش اقدام کردیم، زیرا کمال الملک به دو صورت شاگرد می پذیرفت یکی شاگردان رسمی مدرسه و برخی دیگر که به صورت گذراندن دوره نزد استاد می آمدند. در این موزه آثار به این دو شکل تقسیم بندی شده است.

سجاد روشنی