دیدگاه دین درباره نقاشی و مجسمه سازی

شماری از علما, بین مجسمه و نقاشی فرق گذارده اند اینان, ساخت و نگهداری مجسمه را حرام و عكس و نقاشی را جایز دانسته اند, چه بر روی لباس و غیر آن باشد و چه برای استفاده در امور زندگی, آویختن بر دیوار و… به كار رود

این مطلب را آنچه كه امروز در برخی از خانه ها مشاهده می كنیم, روشن می كند كه علاقه خاصی به نگهداری سگ و همانند آن, چون: كركس و گاهی به میمون دارند.

تمام اینها ازسر بیهودگی و تظاهر به مظاهر تجمل پرستی است و اسلام آن را روا نمی داند.

برای امت اسلام, جایز نیست بر این روش باشد, تا چه رسد به پیامبر(ص) كه به طریق اولی, جایز نیست كه در خانه وی, از این چیزها باشد.

به نظر من, این همان چیزی است كه باید حدیث به آن تفسیر شود.

بدین جهت, این حدیث, ربطی به حرام بودن نقاشی و مجسمه و حرام نبودن آن ندارد.

۳ . از ابن عباس نقل شده است: (وجاء رجل فقال انی اصور هذه التصاویر فأفتنی فیها. فقال: سمعت رسول اـ, صلّی اـ علیه وآله وسلم, یقول: كل مصور فی النار یجعل له بكل صورهٔ صورها نفساً تعذبه فی جهنم, فان كنت لابد فاعلاً فاجعل الشجر ومالانفس له.)۱۴

شخصی آمد پیش من و گفت: من, این تصوریها را نقاشی می كنم, نظر خود را درباره اینها ابراز بدار. گفتم: از رسول خدا شنیدم فرمود: هر تصویرگری در آتش است. خداوند, در برابر هر تصویری كه تصویرگر كشیده, چیزی می آفریند كه او را در جهنّم عذاب دهد. پس اگر ناگزیرید كه نقاشی كنید, درخت و آنچه روح ندارد,نقاشی كنید.

این حدیث نیز, مورد اتفاق است.

این روایت, مورد استناد كسی است كه بین صورتگری حیوان و درخت و همانند آن فرق می گذارد. نهایت چیزی كه در این حدیث وجود دارد, سخن ابن عباس است كه از قول پیامبر نقل می كند: (هر تصویرگری در آتش است.)

۴ . همانند این حدیث, حدیثی است كه از ابن عمر نقل شده است: (ان رسول اـ, صلّی اـ علیه وآله وسلم, قال: الذین یصنعون هذه الصور یعذّبون یوم القیامهٔ یقال لهم أحیوا ما خلقتم.)۱۵

رسول خدا(ص) فرمود: آنان كه تصویرها رامی سازند, در روز قیامت عذاب می شوند. به آنان گفته می شود: آنچه را كه ساخته اید, زنده كنید.

این حدیث, مورد پذیرش همگان است.

و روایت شده است از رسول خدا(ص) كه فرمود: (من صور صورهٔ عذبه اـ یوم القیامهٔ حتی ینفخ فیها الروح و ما هو بنافخ.)۱۶

كسی كه صورتی رانقاشی كند, خداوند در روز قیامت او را عذاب می دهد, تا به آن روح بدمد و نمی تواند روح بدمد.

این حدیث را بخاری, ترمذی ونسائی از ابن عباس نقل كرده اند.

امور زیر را در احادیث یاد شده, به بوته بررسی می نهیم:

۱ . از حدیث ابن عباس و ابن عمر فهمیده می شود كه بحث در مورد تصویر معینی بوده است; زیرا شخصی می گوید از ابن عباس پرسیدم: (من این نقاشیها را می كشم در مورد آن برای من فتوا بدهید.) ابن عمر از پیامبر نقل می كند: (كسانی كه این تصویرها را نقاشی می كنند.)

در این صورت, اینها تصویرهای معینی بوده و كلام بر مبنای آن جاری شده و حكم بر آن استوار شده است. شاید تصویرهایی بوده با شعارهای اعتقادی و مخالف اعتقاد مسلمانان چون (بت) كه پرستیده می شود. بر این مطلب حدیثی كه از مسلم و غیر او نقل شده است, دلالت می كند. پیامبر (در نوكی) را كه عایشه داشت و تصویر اسبهای بالدار در آن بود, پاره كرد و از آن دو بالشت ساخت.

(در نوك) بافته شده دارای كرك, همانند حوله كه در صنعت بافندگی روی آن نقاشی می شده است.

پس این روایت آخری, از گونه مشخص نقاشی بحث می كند كه همانا اسب بالدار باشد. عادت به كشیدن فرشتگان بالدار معروف و رایج بوده است. این توصیف را از كتابهای دینی گرفته بودند, همان طور كه خداوند متعالی می فرماید: (اولی اجنحهٔ مثنی وثلاث ورباع)۱۷

فرشتگان دارای بال: دو و سه و چهار.

به ذهن می آید كه تصویر اسب بالدار, شكل فرشتگان و بالهایشان را تلقی می كند. پس گویا پیامبر جایز ندانست كه بر موضوع فرشتگان بدون شناخت پرداخته شود, هر چند از دور. پس حضرت این نوع تصویرگری را نپسندید.

در پی این مطالب, می توانیم بگوییم كه سزاوار است به تصویرهایی كه قداست دارند, چون: پیامبر و فرشته و همانند اینها, از روی لذت نگاه نشود.

۲ . برخی از این احادیث, از تصویرگران و نقاشی به طور كلی سخن می گویند, بعضی اشاره دارند كه حرام بودن تصویر, مخصوص جانداران است و درپاره ای از روایات, نقاشی بر روی لباس و مانند آن را استثنا كرده است. پس مفهوم این احادیث بین عام و خاص, مجسمه و عكس و نقاشی دور می زند.

واین امر, بعضی از علما را واداشت كه با تأویل این احادیث, از تضاد و درگیری به درآیند. از جمله, نظریه مهمی كه در این موضوع دیدم, رأی ابوعلی فارسی است. او می پذیرد كه قدر متیقن در این احادیث و مانند آنها, حكم به عذاب صورتگر است. در ورای این قدر متیقن و مورد اتفاق, اخبار واحد دیگری وجود دارد كه یقین آور نیستند. به این قدر متیقن مشترك, مطلب دیگری افزوده می شود: به آنها دستور داده می شود آنچه را كه آفریدید زنده كنید.

اگر ما از آنچه كه افزون بر قدر مشترك است, چشم بپوشیم برای ما جز این باقی نمی ماند كه این روایات, از عذاب صورتگران خبر می دهند.

مانند این روایت: (ان اشد الناس عذاباً یوم القیامه المصورون.)

عذاب صورتگران در قیامت, از همه شدیدتر است.

ابوعلی فارسی در این موضوع می گوید

(مراد از تصویرگران كه عذابشان در قیامت از همه سخت تر است (فرقه مجسّمه) اند. كسانی كه می گویند خداوند جسم است و خدا را به خلق تشبیه می كنند. این فرقه, باصریح قرآن مخالفت كرده اند كه می فرماید: (چیزی همانند خداوند نیست.), (كسی همتای خداوند نیست).

این گروه, با این اعتقاد, مستحق عذاب سخت خداوند شده اند; چرا كه اینان در امور اعتقادی, به خداوند افترا زده اند.

توحید, مهم ترین عقیده ای است كه پیامبران آن را آورده اند, چون در ارتباط با ذات خداوند است. از این روی, فرقه مجسمه, به خاطر بزرگی گناهشان, مستحق شدیدترین عذاب الهی شده اند.

زیرا گمان نمی رود كه مجرد ساختن مجسمه و نقاشی, به طور مطلق, در نزد شارع موجب شدیدترین عذاب اخروی گردد. آیا صورتگری با گناه زنا, یا با كشتن فردی كه خداوند آن را حرام كرده, برابر است؟ و جز اینها گناهان بزرگ دیگر؟)

اینك پس از این مقدمه شایسته است عین سخن وی را از كتاب( حجت) بیاوریم:

(…اما قول خداوند كه فرمود: (سپس گوساله را قرار دادند), (به خاطر قرار دادن شما گوساله را) (آن گوساله را قرار دادند و ستمگر بودند), (قوم موسی در پی او از زیورهایشان گوساله مجسم قرار دادند), اصل كلام در همه اینها, به این گونه است: (گوساله را خدا قرار دادند.) مفعول دوم جمله حذف شده است.

شاهد این مطلب آن است كه جمله, یا به ظاهرش حمل می شود, چون: (كمثل العنكبوت اتخذت…)۱۸ و یامفعولی كه حذف شده مورد نظر است. پس ما در این صورت, نمی توانیم كلام را بدون در نظر گرفتن مفعول محذوف, حمل به ظاهر كنیم. زیرا خداوند, كه در این آیه شریفه می فرماید: (ان الّذین اتخذوا العجل سَیَنالهم غضب من ربهم وذلّهٔ فی الحیاهٔ الدنیا.)۱۹

آنان كه گوساله را برگزیدند, به زودی به غضب پروردگارشان گرفتار خواهند شد و در زندگی این جهانی, به خواری خواهند افتاد….

روشن است كسی كه گوساله را بسازد, یا بتراشد و یا هرگونه كاری روی آن انجام دهد, سزاوار خشم خداوند و در نزد مسلمانان, مستحق وعده عذاب نمی شود. [پس باید پرستش گوساله منظور باشد.] اگر كسی بگوید: در حدیث آمده است: (صورتگران عذاب می شوند.), یا در پاره ای از روایات آمده است: (به آنان دستور داده می شود: آنچه را آفریدید, زنده كنید.) می گوییم: همان گونه كه گفته شد, قدر متیقن آن, صورتگرانی عذاب می شدند كه خداوند را شبیه اجسام تصویر كرده اند.

افزون بر این, جز خبرهای واحد, دلالت بر این مطلب ندارند كه آنها هم علم آور نیستند و اجماع نیز, با اینها از بین می رود.)

كلام ابوعلی فارسی پایان یافت, لكن از مواردی كه ضرورت دارد مورد توجه قرار گیرد و یادآوری شود, این است كه ایشان, جایز بودن ساختن و تراشیدن گوساله و… را مسلم گرفته و گفت:

(این كارها قطع نظر از هر مطلب دیگر, ممكن نیست كه سبب خشم خداوند شود.)

هر گاه كسی در برابر ایشان قرار گیرد و اشكال كند كه این حدیث را چه می گویید: (ان اشد الناس عذابا یوم القیامه المصورون.)

صورتگران, در روز قیامت سخت ترین كیفر را دارند.

پاسخ او همان تأویلی است كهخود در عبارت فوق داده است. تردیدی نیست كه این دیدگاه, درخور توجه است و جهان در موضوع صورتگری به آن نزدیك می شود. در جهان قرن چهاردهم زمینه آماده می شود برای كسی كه اطمینان ندارد به حرام بودن و یاناگزیر می شود بسان ابوعلی فارسی, به توجیه روایات عذاب بپردازد.

تا این جا روشن شد كه استنباط حكم حرمت از احادیث پیامبر(ص) امر قطعی و پایدار نیست, آن گونه كه برخی بر این باورند و به سخت گیری می پردازند, بلكه موضوع بیش از این نیست كه این دیدگاه, برداشتی است از روایات پیامبر(ص) و ما برداشت دیگری داریم كه با آن, ناسازگار است.

نویسنده:عبدالمجید وافی

پی نوشتها ۱ . (صحیح مسلم), شرح نووی, ج۸۱/۱۴ ـ ۸۲.

۲ . مقریزی در رساله (نقود) می نویسد:

(عمر, در هم و دینارهای را سكه زد كه نقش خر و رومیها را داشت. وی, هیچ تغییری در نقاشی آن نداد, جز آن كه در برخی كله (لا اله الاّ وحده, اللّه احد, محمد رسول اللّه) را افزود.

آیا می دانید كه نظر فقها در مورد این كار عمر چه بود؟

۳ .تفسیر (قرطبی), ج۲۷۵/۱۴.

۴ . سوره (سبأ), آیه ۱۳.

۵ . سوره (آل عمران), آیه ۴۹.

۶ . (تفسیر قرطبی), ج۲۷۴/۱۴.

۷ . سوره (نساء), آیه ۵۹.

۸ . (سنن نسائی), ج۲۱۴/۸.

۹ . (مسند احمد), ج۲۴۱/۶.

۱۰ . (سنن نسائی), ج۲۱۳/۸; (مسند احمد), ج۲۴۱/۶

۱۱ . (همان), ج۲۱۴/۸, (همان), ج۱۷۲/۶.

۱۲ . (تفسیر قرطبی), ج۲۷۴/۱۴.

۱۳ . (مسند احمد), ج۳۰۵/۲.

۱۴ . (همان), ج۳۰۸/۱.

۱۵ . (صحیح بخاری), ۱۳۶/۲۱.

۱۶ . همان) ۱۴۰/.

۱۷ . سوره (فاطر), آیه ۱.

۱۸ . سوره (عنكبوت), آیه ۴۱.

۱۹ . سوره (اعراف), آیه ۱۵۲.

۲۰ . (صحیح بخاری), ج۱۳۴/۲۱.

۲۱ . سوره (مائده), آیه ۹۰.

۲۲ . (سوره سبأ) آیه ۱۳.

۲۳ . (سوره (آل عمران), آیه ۴۹.

۲۴ . سوره (یونس), آیه ۱۰۱.

۲۵ . سوره (روم), آیه ۴۲.

۲۶ . (تاریخ الأمام السید رشید رضا), ج۴۹۸/۱.


شما در حال مطالعه صفحه 2 از یک مقاله 3 صفحه ای هستید. لطفا صفحات دیگر این مقاله را نیز مطالعه فرمایید.