تأثیر قرنطینه بر سلامت روان افراد تنها و سالمندان

مسئول دبیرخانه شورای ملی سالمندان: باید سامانه جامع سالمندی برای ثبت وضع سالمندان، تنهایی، ‏بیماری و سبک زندگی شان ایجاد شود.

تنهایی برای «فریبا» همیشگی است. او بیشتر اوقات تنها بوده، جز ٦ سال زندگی مشترکش. بعد از ‏جدایی، تنهایی شد سبک زندگی اش و حالا با آمدن کرونا و قرنطینه خانگی تنهاتر شده. آخرین بار ٦٤‏‎ ‎شمع روی کیک ‏را فوت کرد. بحث قرنطینه که به میان آمد، فریبا مثل خیلی از کارمندان دورکار شد، اما یکی، دو نخ سیگار در روز حالا به ‏روزی یک پاکت رسیده و سوپر محل با دیدن شماره تلفن او از آن سوی خط می گوید فریبا خانم لیست را بگو، می نویسم. «با ‏وجود بازنشسته شدن، با یکی، دو دوست کسب و کاری راه انداختیم تا از تنهایی به آن پناه ببریم، اما با کرونا در این ‏چهاردیواری حبس شده ام. احساس بیهودگی می کنم. به نظرم افسردگی گرفته ام. حوصله نگاه کردن در آیینه را هم ندارم. از صبح ‏تا شب صدای رادیو می آید، البته بهتر از صدای سکوت خانه است.» قبل از قرنطینه و کرونا، میهمانی ها و دور همی های آخر هفته ‏همیشه به راه بود. کافه گردی با همکاران، سینما رفتن و تئاتر دیدن برنامه های روتین فریبا بود. «نشنیدن صدای موجود زنده ‏و نداشتن مکالمه روزانه با کسی جز خودت دیوانه کننده است. قسمت بد ماجرا این است که از افسردگی و بیکاری رو آورده ام به ‏خوردن.» «سعید» هم یکی از میانسالان تنهای روز های قرنطینه است. او در مرز ٥٥سالگی ایستاده؛ هیچ وقت ازدواج نکرده و حالا در ‏روز های قرنطینه از سلول انفرادی ٥٢متری اش به تنگ آمده است. «یادش بخیر. هر از گاهی با دوستانم دور هم جمع می شدیم. یک ‏شب هایی هم دور هم فیلم می دیدیم. هفته ای یک بار هم جلسه شعرخوانی داشتیم یا درباره مسائل روز جهان یا کتابی که به تازگی ‏خوانده بودیم، حرف می زدیم. بیشتر شب ها این طوری می گذشت به جز شب هایی که روی پروژه ام کار می کردم. قرنطینه من را به ‏سلول انفرادی ٥٢متری ام تبعید کرده و کاری از دستم برنمی آید.» تماس تصویری با دوستان، راهکار سعید بوده برای فرار از ‏تکرار روز های قرنطینه. «مُردَم از بس صدای خودم را شنیدم و خودم را دیدم. کتاب می خوانم، فیلم می بینم و ساعاتی از روز را هم ‏روی نوشتن کتابم می گذرانم، اما احساس می کنم حال روحی ام خوب نیست و این را به خوبی متوجه ام. گاهی اوقات تصویری با ‏دوستان صحبت می کنم، هرچند آن ها هم شرایط شان از من بهتر نیست.»، اما قرنطینه «مهشید» ٦٧ ساله را وسواسی کرده و ترس ‏بخش وحشتناک زندگی اش شده است. «به زور قرص می خوابم، اما با وجود این، شب ها چندباری از خواب می پرم و استرس تمام تنم ‏را به لرزه می اندازد. قبلا اصلا این طور نبودم، اما این روز ها ترس گرفتن کرونا و تنها مُردَن در این چهاردیواری بخشی از ذهنم را پر ‏کرده است.» ترسی که بعد از شنیدن خبر فوت یکی از آشنایان در تنهایی، وجودش را تسخیر کرده است. راهکار مهشید برای ‏فرار از تنهایی روز های قرنطینه خرید حیوان خانگی بود؛ راهکاری که وسواس این روزهایش مانع عملی شدنش شد. «هر دو پسرم ‏در کانادا زندگی می کنند و این، بار تنهایی ام را سنگین تر کرده است. خیلی اهل کافه، سینما و تفریح های بیرون از خانه نبودم، اما ‏همیشه با دوستانم دور همی داشتیم. یکی از دوستانم بیشتر شب ها پیش من بود. حرف می زدیم، فیلم می دیدیم، درد دل ‏می کردیم. این ویروس لعنتی از کجا پیدایش شد و تمام زندگی مان را مختل کرد؟» ‏ «کسی برای کریسمس به مادربزرگ احتیاج دارد؟ من غذا و هدایایی برای بچه ها می آورم. من هیچ کس را ندارم و این موضوع به ‏من آسیب می رساند.» این بخشی از گزارش نیویورک تایمز در دسامبر گذشته است که به آگهی زنی در تولسا در اوکلاهاما برای ‏مادربزرگ بودن در کریسمس اشاره دارد؛ گزارشی که تنهایی آدم ها را به تصویر می کشد؛ بر اساس تحقیقات ‏کنوانسیون ١٢٥ساله انجمن روانشناسی آمریکا تنهایی می تواند آسیب های زیادی به سلامت جسمی و روانی افراد وارد کند. بر اساس ‏آمار های این کنوانسیون، خطر مرگ زودرس در فرد دچار انزوای اجتماعی ٢٦درصد بیشتر از افرادی است که در روز ١٥عدد سیگار ‏می کشند. عبدالله شیهی پار، کارشناس ارشد برنامه بهداشت عمومی در دانشگاه براون، این دل نگرانی را در قالب یادداشتی در ‏نیویورک تایمز بیان کرده است. «انزوای اجتماعی با گسترش کرونا الزامی است، اما ممکن است در درازمدت به تضعیف سلامت ‏عمومی منجر شود. اجازه ندهیم چنین اقداماتی باعث انزوای عاطفی شود. احساس انزوا توانایی سیستم ایمنی را در مقابله با عفونت تحت تأثیر قرار می دهد. تنهایی باعث التهاب مزمن و کاهش توانایی بدن در دفاع از خود در برابر ‏‎ ‎ویروس ها می شود.» حسام الدین علامه، مسئول دبیرخانه شورای ملی سالمندان هم حال این روز های سالمندان را خوب نمی داند. او شرایط بحرانی ‏این روز ها را در ١٠٠ سال گذشته بی سابقه تعریف می کند؛ شرایطی که به انزوا و احساس تنهایی آدم ها دامن زده، به ویژه سالمندان. ‏او در گفتگو با «شهروند» از تأثیر مراوده بر سالمندان می گوید: «بهزیستی علاوه بر مراکز شبانه روزی سالمندان، ‏مراکز فرزانگان را برای رفت وآمد های سالمندانِ تنها داشت که قبل از شیوع کرونا با رفت وآمد در این مراکز بسیاری از نیاز های ‏عاطفی شان پاسخ داده می شد. سالمندان با یکدیگر ارتباط می گرفتند، نیاز به صحبت کردن و مراودات اجتماعی شان پاسخ داده ‏می شد و تأثیر مثبتی بر سبک زندگی شان داشت. سالمندان نیازمند این گونه مراودات و ارتباطاتند.» ‏ با شیوع کرونا، اخبار مربوط به سالمندان زیاد شد و این گروه از جامعه را پرریسک نامیدند و سالمندان خانه نشین شدند. ‏سالمندانی که تعداد زیادی شان در کنار تنها بودن شناخت کافی هم از دنیای فناوری ندارند و نمی توانند از مزایای فضای ‏مجازی بهره ببرند. علامه نبود زیرساخت های مناسب برای سالمندان را مشکلی مضاعف در این روز های بحرانی می داند. او ایجاد ‏زیرساخت های لازم را برای بالا بردن مشارکت سالمندان بعد از گذر از بحران کرونا یکی از الزامات می داند. «به دلیل نبود ‏زیرساخت های لازم و همین طور با در نظر گرفتن محدودیت شناخت سالمندان از فناوری های جدید انتظار می رود صداوسیما، رادیو، ‏سمن ها و گروه های داوطلب در شرایط بحرانی امروز به کمک پر کردن خلأ به وجود آمده برای سالمندان بروند. حتی تماس های ‏مکرر نزدیکان این عزیزان می تواند به کاهش استرس و اضطراب سالمندان کمک کند. هرچند نیاز به سامانه جامع سالمندی بیش ‏از گذشته احساس می شود؛ سامانه ای که تمام وضع سالمندان، تنهایی، بیماری و سبک زندگی شان و... در آن ثبت شود.» ‏ تنهاتر از گذشته ‏ «سالمندان و افراد با بیماری های زمینه ای اقشار پرریسک در مقوله کرونا هستند.» یک پیام آشنا در دو ماه گذشته برای سالمندان ‏با این شعار که ابتلا به کرونا یعنی مرگ. رابعه موحد، روانشناس معتقد است قرنطینه این روز ها و این پیام ها به معنای استرس و ‏اضطراب برای همه اقشار جامعه به ویژه سالمندان است. او در گفتگو با «شهروند» از راهکاری می گوید که می تواند از استرس ‏سالمندان در این روز ها بکاهد. «صداوسیما می تواند با حذف این پیام ها و پخش برنامه های ورزشی مخصوص سالمندان به این ‏بخش از جامعه انگیزه بدهد. بهزیستی می تواند مشاوره های تلفنی را هم راه اندازی کند، چون سالمندان نیاز به صحبت ‏کردن و گفتن از مشکلات شان دارند. هرچند نزدیکان سالمندان هم می توانند مشاوره آنلاین برای سالمندان شان بگیرند.» موحد ‏دادن انگیزه برای گذر از این روز ها را در سالمندان تأثیرگذارتر می داند. «سالمندان باید امید و انگیزه بیابند که دوران کرونا تمام ‏می شود و آن ها می توانند بعد از قرنطینه به زندگی برگردند.» عطاءالله احمدی، روانشناس هم معتقد است در دوران شیوع ‏کرونا سالمندان استرس و اضطراب مضاعفی نسبت به سایر اقشار جامعه تحمل می کنند. او در گفتگو با «شهروند» در خطر ‏بودن سلامت جسمانی سالمندان را هم گوشزد می کند. «سالمندان از چند منظر تحت استرس این روز ها هستند؛ استرس قرنطینه، ‏نداشتن فعالیت های جزئی روزانه، ترس از آلوده شدن و کاهش همان رفت وآمد ها و مراودات حداقلی. هرچند بخشی از سالمندان ‏قبل از کرونا هم زندگی در تنهایی را تجربه کرده اند، اما با وجود قرنطینه و خطری که سلامتی شان را تهدید می کند، استرس ‏تن هایی نسبت به گذشته برای این افراد مضاعف می شود؛ استرس هایی که با ادامه دار بودن سلامت جسمانی آنان را هم به خطر ‏می اندازد. استرس بی شک در صورت ادامه دار شدن سیستم ایمنی سالمندان را ضعیف می کند و آن ها علاوه بر اینکه مستعد ابتلا به ‏کرونا می شوند بلکه بیماری هایی با زمینه های عفونی هم سلامت آن ها را تهدید می کند.» تغییر سبک زندگی برای مقابله با تنش ها ‏ «تن هایی بیماری واگیرداری است.» این جمله را پروفسور مانفرد اشپیزر، نویسنده کتاب «تن هایی بیماری ناشناخته» گفته است؛ ‏جمله ای که به گفته او تحقیقات وپژوهش ها در سال ٢٠٠٩ به اثبات رسانده اند. این روانپزشک آلمانی معتقد است ‏احساسات واقعا واگیردارند، چون انسان موجودی اجتماعی است و به همین دلیل می توان از نظر حسی و عاطفی هم مبتلا شد. ‏‏ «قرنطینه واقعا می تواند منجر به اختلالات روانی در فرد شود، آن هم حتی در سالم ترین انسان ها، فرقی نمی کند پیر باشید یا ‏جوان، زن یا مرد.» محمدرضا ایمانی، روانشناس هم معتقد است انزوای اجتماعی فشار های روحی و روانی بسیاری به آدم ها تحمیل ‏می کند. او در گفتگو با «شهروند» قرنطینه را محدودیتی برای آدم ها و مختل شدن آزادی عمل آن ها می داند. «قرنطینه هرچند ‏خودخواسته محدودیت هایی را تحمیل می کند؛ محدودیت هایی که باعث می شود فرد به خودی خود فشار های روحی و روانی ‏بسیاری را تحمل کند، به خصوص در گروه های حساسی همچون سالمندان.» ایمانی، دورهمی ها، گردش با دوستان و مسافرت ها را ‏بخشی از سبک زندگی آدم های امروزی می داند؛ سبکی که حالا تحت تأثیر کرونا قرار گرفته است. «افرادی که اهل دورهمی، گردش ‏و مسافرت بودند و روابط اجتماعی خودشان را داشتند در شرایط فعلی تنش ها و نگرانی هایی را تجربه می کنند؛ تجربه ای ‏که با طولانی شدن شرایط فعلی نمود بیشتری خواهد داشت. پیش از این دورهمی دوستانه برای سالمندان راهکاری حداقلی برای ‏ایجاد ارتباطات اجتماعی بود. هرچند این دورهمی ها برای سالمندانی که تنها زندگی می کنند تأمین کننده نیاز عاطفی شان هم ‏بود. نیاز هایی که با خانه نشین شدن شان اغلب اوقات بی جواب می ماند و به استرس و اضطراب این افراد دامن می زند. بهترین ‏کار در چنین شرایطی برای دور ماندن از تنش ها تغییر نگرش به سبک جدیدی از زندگی است. این روز ها برای ما بهترین فرصت ‏است تا موضوعاتی را که تا به حال به آن ها فکر نکرده ایم وارد زندگی مان کنیم؛ ورزش کردن، کتاب خواندن، موسیقی و تجربه ‏ارتباطات مجازی که به کمک فناوری ها این روز ها در دسترس همگان است. حتی به کمک این فناوری ها می توان دورهمی های ‏مجازی داشت.» با همه گیر شدن کرونا و اعمال قوانین سفت و سخت قرنطینه یا رعایت فاصله اجتماعی کارشناسان در مورد ‏آسیب های روانی دوران شیوع بیماری های همه گیر هشدار می دهند؛ هشداری که تأکید دارد افرادی که سابقه ابتلا به بیماری های ‏روحی و روانی ندارند هم به اندازه دیگران در معرض اختلالات روانی ناشی از قرنطینه کاهش روابط اجتماعی و اخلال در روند ‏عادی زندگی خودند؛ اختلالی که در دوران پساکرونا هم می تواند تأثیرگذاری اش را داشته باشد و زمینه انزوای اجتماعی و ‏عاطفی را فراهم کند. ایمانی معتقد است فکر کردن به موضوعات از این دست آن هم پیش از وقوع شان انتخاب درستی از ‏طرف شهروندان نیست. «در روز های ابتدایی شیوع کرونا زمان بندی می کردیم که یک یا دوماه بعد ویروس تمام می شود، بعضی ها ‏منتظر گرم شدن هوا بودند درحالی که با همه آن پیش بینی ها امروز دچار چالشی هستیم که روابط و سلامت مان را خدشه دار ‏کرده است. بی شک بعد از کرونا هم بسیاری از مشکلات روشن خواهد شد، بنابراین بهتر است امروز تمام توجه مان را به نکات ‏مثبت کرونا بدهیم. به اینکه تعاملات خانواده ها بیشتر شده. رعایت اصول بهداشتی بیشتر از قبل دنبال می شود. روز های قرنطینه ‏بی شک دستاورد های مثبتی هم برای آینده خواهد داشت. آدم هایی که امروز محدودیت ها را تجربه می کنند در دوران پساکرونا ‏زندگی خردمندانه تری را خواهند ساخت.» ‏ نگاهی به تنهایی های شخصی قرنطینه پیش از این، برای ایرانی ها واژه ای در سال ١٢٣٧ شمسی بود که همه گیری وبا در شیراز و ١٠ سال بعد از آن با جولان ‏طاعون در تبریز محدودیت هایی در این شهر ها اجرایی شد هرچند قرنطینه دوره امیرکبیر در سال ١٢٦٧ شمسی بیشتر در ذهن ‏ایرانی ها باقی مانده؛ دورانی که با گسترش وبا مرز های ایران و عراق قرنطینه شد، اما کسانی مانند سهیل رضایی، روانشناس، ‏شرایط حاکم بر این روز های جامعه جهانی را قابل مقایسه با هیچ یک از تجربیات بشر پیش از این نمی دانند. بشری که برای گذر از ‏کرونا و رسیدن به روز های پس از آن مکانیزم و دستورالعملی از گذشته ندارد و باید با تجربه خود از آن گذر کند. او در گفتگو ‏با «شهروند» از به هم ریختگی سبک زندگی آدم های این روز ها می گوید: «هریک از ما به سبک زندگی ای خو کرده بودیم و حالا با ‏وجود کرونا این سبک زندگی روتین به هم ریخته و باعث شده ما هم دچار به هم ریختگی شویم. دورهمی ها و میهمانی های پشت هم، ‏کافه نشینی ها و ... امروزه به سبک زندگی گروهی از جامعه بدل شده، اما شرایط فعلی و محدودیت های حاکم این سبک زندگی را ‏از دسترس خارج کرده است.» ‏ رضایی این تنهایی اجباری را فرصتی مناسب برای سروسامان دادن به مسائل می داند. او قرنطینه خود خواسته این روز ها را برای ‏خود این طور تعریف می کند. «امروزه ابزار هایی در اختیارمان است که می توانیم ارتباطات و مراودات مان را داشته باشیم تا بتوانیم ‏در این دوران دوام بیاوریم. حتی کسانی که به این فناوری ها دسترسی ندارند با تلفن می توانند مراودات شان را ادامه بدهند. این ‏تجربه جدید و تاریخی ما است و با تجربیات قبل از این قابل مقایسه نیست، چون امروز ما امکاناتی در اختیار داریم که در دوران ‏وبا و طاعون نبوده، بنابراین باید با دستورالعمل ها و تجربیات خودمان از این دوران گذر کنیم.» ‏ هرچه تنهاتر، آسیب پذیرتر یکی از دستاورد های کرونا بروز خلاقیت ها برای فرار از انزوای اجتماعی و پشت سر گذاشتن روز های سخت قرنطینه بود. عده ای ‏پشت پنجره ها و تراس ها ورزش کردند، عده ای با هم آواز خواندند و موسیقی نواختند. مردم چین هم به عنوان نخستین کسانی که به ‏قرنطینه رفتند، دلخوش کردند به کنسرت ها و کلاس های بدنسازی آنلاین. دورهمی ها و کتابخوانی های مجازی هم طرفداران ‏خودشان را در میان چینی ها پیدا کرد. در ووهان مردم در بالکن جمع شده و هر شب فریاد می زدند: «شجاع باش ووهان، به ‏جنگ ادامه بده.» مجید صفاری نیا، روانشناس اجتماعی بر این باور است صراحتا نمی توان گفت آدم هایی که تنها زندگی می کنند ‏آسیب پذیرترند. هرچند افرادی که با خانواده هستند از حمایت های اجتماعی به مراتب بیشتری بهره می برند و در نتیجه ‏آسیب پذیری آن ها پایین آمده و احساس سلامت بیشتری می کنند. او در گفتگو با «شهروند» تیپ های شخصیتی افراد در مقابله با ‏تن هایی این روز های قرنطینه را تأثیرگذار می داند. «میزان تأثیرپذیری افراد از شرایط این روز های جهان، بسته به تیپ های شخصیتی ‏و تاب آوری شان دارد. بی شک افرادی که با برنامه پیش می روند و اعتماد به نفس و خودکارآمدند تأثیر کمتری از این شرایط تنهایی ‏خواهند داشت.» ‏ صفاری نیا درباره اینکه در دوران قرنطینه افراد تنها دچار افسردگی و اضطراب می شوند بر این باور است آمار دقیقی که بتوان به آن ‏استناد کرد و چنین نتیجه گیری داشت وجود ندارد. «نباید این احتمال را هم دور از ذهن داشت که امکان دارد سبک زندگی این ‏افراد قبل و با کرونا تفاوتی نداشته باشد. به عنوان مثال افراد درون گرا همیشه رفت وآمد و مراودات کمتری در زندگی شان دارند. ‏هرچند تأثیرگذاری دوران قرنطینه در کشور های مختلف متفاوت است. به عنوان مثال آمار ها می گویند افراد مجرد ایرانی ‏خوشحال ترند؛ مجرد هایی که با خانواده زندگی می کنند.» ‏ به گفته محققان کالج کینگ لندن، قرنطینه اثرات روانی منفی ازجمله علایم استرس پس از رویداد، سردرگمی و عصبانیت را ‏ایجاد می کند. مطالعه جدید نشان می دهد این تأثیرات روانی می تواند ماندگار باشد. افرادی که قرنطینه می شوند میزان ترس ‏بالایی را در مورد آلوده شدن و احتمال آلوده کردن تجربه می کنند. هنگامی که در قرنطینه اند اغلب مستعد فاجعه آمیز از وقایع اند ‏و فقدان اطلاعات دقیق می تواند این مسأله را تشدید کند. اما صفاری نیا انسان را موجودی سازگار معرفی می کند و معتقد است ‏بعد از بیماری آدم ها به شرایط عادی زندگی برمی گردند با این تفاوت که تغییراتی در تفکرات شان خواهند داشت. «در دوران ‏پساکرونا آدم ها با تعاملات مجازی و خرید مجازی اُنس بیشتری خواهند داشت و بی شک بهداشت اهمیت بیشتری پیدا خواهد ‏کرد. آدم های پساکرونا حتما از سفرها، دورهمی ها و ... لذت بیشتری خواهند برد.» ‏