دوران رکود سياست خارجى (۱۹۷۰ - ۱۹۳۲ ميلادى)

سلطان سعيد بن تيمور در سال ۱۹۳۲ به‌جاى پدر خودتيمور بن فيصل که انگليسى‌ها او را برکنار کرده بودند، به قدرت رسيد. دولت انگليس به‌منظور تسلط بر عشاير آن سرزمين و پايان دادن به اختلافات بين آنها سعيد بن تيمور را به‌عنوان سلطان تعيين کرده بود. سلطان سعيد که از سال ۱۹۳۲ تا ۱۹۷۰ بر عمان حکومت کرد يکى از مرتجع‌ترين و مستبدترين سلاطين عرب بود. او با اين که در انگليس تحصيل کرده بود ولى افکار قرون وسطائى داشت. وى از اين مسئله بيم داشت که تمدن اروپا از راه تکنولوژى و حضور کارشناسان بيگانه در کشور خود رسوخ کند و جامعه سنتى عمان را ويران سازد. در دوران وى کشور منزوى شده و سياست حکومت مانع خروج عمانى‌ها از کشور بود.

دوران مثبت سياست خارجى (۱۹۹۲ - ۱۹۷۰ ميلادى)

زمينه نامساعدى که در منطقه خليج‌فارس و خارج از آن، عليه سلطان سعيدبن‌تيمور وجود داشت، سبب شد که دولت محافظه کار انگليس زمينه برکنارى وى و موجبات سلطنت قابوس را فراهم آورد. در آغاز سلطنت وى نام سرزمين مسقط و عمان به سلطنت نشين عمان تغيير يافت و علاوه بر انجام برخى اصلاحات اجتماعى و اقتصادى محدود، باب ارتباط و مروارده با ساير کشورهاى جهان به‌خصوص همسايگان مفتوح گرديد. بلافاصله دولت‌هاى انگليس، اردن، عربستان‌سعودى و ايران رژيم جديد را به‌رسميت شناختند. سلطان قابوس پس از رسيدن به قدرت، سياست خود را مبنى بر ترک انزواء و برقرارى روابط با دنياى خارج و انجام پاره‌اى اصلاحات اعلام نمود. لکن برقرارى روابط خارجى در قياس با مشکلات داخلى رژيم مسئله‌اى آسان بود.


پس از سرکوب کامل شورش ظفار و عادى شدن روابط عمان و يمن جنوبى (سابق) در سال ۱۹۸۲ و رفع نگرانى‌هاى عمان ناشى از خلاء امنيت پس از سقوط رژيم شاه و تقويت نسبى موقعيت رژيم با گرايش و همگرائى بيشتر به آمريکا و ورود به شوراء همکارى خليج‌فارس، يک تحرک قابل توجهى در سياست خارجى اين کشور در نيمه دوم دهه هشتاد به‌وجود آورد و رفت و آمدهاى زيادى بين عمان و ساير کشورهاى جهان صورت گرفت. به‌ هر تقدير عمان از سال ۱۹۸۵ به بعد مشى سياسى روشن‌ترى نسبت به مسائل منطقه‌اى در پيش گرفت و ضمن حفظ موضع بى‌طرفانه خود، در جهت تشنج‌زدائى در مسائل منطقه حرکت مى‌کرد. مشى سياسى جديد عمان همزمان با تصدى رياست ششمين دوره شوراى همکارى خليج‌فارس از طرف اين سلطنت نشين صورت پذيرفت.


قطعنامه پايانى اجلاس براساس ديدگاه جديد عمان به‌صورت معتدل و ملايم صادر شد به‌طورى‌که تمايل شوراى همکارى به نزديکى به جمهورى اسلامى ايران و يافتن راه حلى براى توقف جنگ عراق عليه ايران از آن کاملاً مشهود بود.به‌دنبال آن تحولى در روابط بين جمهورى اسلامى ايران و عمان ايجاد شد و روند بهبود روابط فى‌مابين شتاب بيشترى به‌خود گرفت.برقرارى روابط با شوروى (سابق) در سال ۱۹۸۵،ايجاد توازن در روابط با عراق، بهبود و گسترش مناسبات با ترکيه و پاکستان، برقرارى روابط با کشورهاى پيشرو و سابق عرب از جمله سوريه و الجزاير، گشودن دفتر ساف در مسقط، گسترش و توسعه روابط با کشورهاى اروپائى و ژاپن، برقرارى روابط با لهستان، بلغارستان، مجارستان و چکسلواکى (سابق) در اوائل سال ۱۹۹۰، شرکت فعال در کنفرانس‌ها و نشست‌هاى بين العربى منطقه‌اي، ايفاى نقش ميانجيگرى براى رفع اختلافات بين کشورهاى منطقه، مجموعه عواملى است که باعث تقويت وجهه بين‌المللى عمان و خروج کامل اين کشور از انزواء سياسى چند ساله خود شد به‌گونه‌اى که عمان تا پايان سال ۱۹۹۰ با حدود يک‌صد کشور جهان روابط ديپلماتيک برقرار نمود و به عضويت بيش از ۱۱۷ سازمان و مؤسسه تخصصى بين‌المللى درآمده است.


عمان در رابطه با کشورهاى عربى همسايه خود، سياست فعالترى را در پيش گرفته است. در مى ۱۹۸۱ عمان به اتفاق کشورهاى عربى حاشيه خليج‌فارس شوراى همکارى خليج‌فارس (The Gulf Co - Operation Council (G.C.C را بنا نهاد. عمان بعد از پايان يافتن جنگ ايران و عراق، سياست آشتى جويانه‌اى را در رابطه با ايران در پيش گرفت. وزيرامور خارجه جمهورى اسلامى ايران آقاى دکتر على اکبر ولايتى در سال ۱۹۸۹ چندين بار از عمان بازديد به‌عمل آورد و در مارس همان سال کميسيون مشترک اقتصادى بين دو کشور شکل گرفت. در سپتامبر ۱۹۹۲ بين عمان و يمن قرارداد همکارى اقتصادى و تجاري، به‌خصوص در زمينه حمل و نقل و کشتيرانى به امضاء رسيد.

ابعاد جديد و مسائل و معضلات سياست خارجى

بحران روابط با يمن جنوبى (سابق) و امارات عربى متحده

روابط بين عمان و جمهورى خلق يمن (سابق) در دهه ۱۹۷۰ و به‌دنبال جنگ ايالت ظفار و سازمان چريکى آن رو به تيرگى نهاد زيرا يمن جنوبى از سال ۱۹۷۴ از جبهه آزادى‌بخش عمان به‌صورت علنى حمايت مى‌نمود. با اين که عربستان‌سعودى درمارس ۱۹۷۶ جهت برقرارى آتس‌بس ميانجيگرى نمود، مجدداً اوضاع متشنج باقى ماند. در اين روابط عمان پيشنهاد ايالت متحده را جهت کمک در دفاع از کشور پذيرفت و باعث گرديد که يمن جنوبى (سابق) در سال ۱۹۸۱به اين امر اعتراض نمايد. اما در نهايت با ميانجيگرى ديگر کشورهاى خليج‌فارس در سال ۱۹۸۲ يک توافق‌نامه ميان عمان و يمن جنوبى به امضاء رسيد و در اکتبر ۱۸۹۳ روابط ديپلماتيک بين طرفين از سرگرفته شد. اما در اواخر سال ۱۹۸۷ يک درگيرى کوچک مرزى بين دو کشور روى داد. اختلافات ارضى عمان با امارات عربى متحده بر سر واحهٔ بوريمى و العين و چند نقطه ديگر هنوز باقى است. اگرچه دو کشور پيوسته اعلام مى‌کنند که کليه اختلافات مرزى را حل کرده‌اند و روابط بسيار گرم و برادرانه دارند و رهبران دو کشور هَرَاز گاهى از پايتخت‌هاى يکديگر ديدن مى‌کنند و پيام‌هاى زيادى پيرامون هماهنگى در امور مختلف رد و بدل مى‌نمايند، ليکن سلطان قابوس مسئله اختلافات ارضى و ادعاهاى خود را بر العين همچنان حفظ کرده و از اين طريق کشور عمان سالانه مبالغى را به‌ عنوان کمک مالى از امارات عربى متحده دريافت مى‌کند.