زاد و ولد

زاد و ولد يا تولد (birth) يک واقعهٔ جمعيت‌شناختى و از نخستين عوامل حرکت‌هاى جمعيت است. اين واقعه دو جنبه دارد: هرگاه به مادر بيش از کودک توجه کنيم، تأکيد بيشتر روى جنبهٔ مادرى خواهد بود و ولايت در مرحلهٔ بعدى قرار مى‌گيرد. در اين صورت بحث از بارورى است؛ و اگر کانون بحث به‌جاى مادر متوجه کودک و توليد نسل باشد، تولد اهميت بيشترى پيدا مى‌کند. از آنجا که اين دو جنبه از بحث (تولد و باروري) مسئله‌اى واحد و غيرقابل انفکاک هستند، از اين‌رو بايد مباحث آنها همراه هم مورد بررسى قرار گيرند اما چون علل و پيامدهاى اين دو پديده همواره يکسان نيستند، به همين جهت آنها را در دو مبحث جداگانه مطالعه مى‌کنيم. اگر تولد را بتوان يک پديدهٔ جمعيتى و زيستى دانست، عوامل گوناگونى چون متغيرهاى فرهنگي، اجتماعى و سياسى در امر بارورى مؤثر هستند.


اصطلاح ”زاد و ولد“ يا ”تولد“ در مطالعات و پژوهش‌هاى جمعيت‌شناسى به زاده شدن نوزاد و ولادت‌هائى اطلاق مى‌شود که در يک گروه اجتماعى طى يک سال اتفاق مى‌افتد. از آنجا که معمولاً نوزادان مرده به دنيا آمده را با اصطلاحات ”مرگ و مير جنيني“ و ”مرده‌زائي“ عنوان مى‌کنند، بهتر است اصطلاح تولد با مفهوم ”زنده متولد شده“ متداول شود.

انواع تولد

تولدها را از چند جهت مورد مطالعه قرار مى‌دهند:


- اگر کودک متولد شده، پيش از تولد در رحم مادر مرده باشد، اينگونه تولد را ”مرده‌زائى“ گويند و اگر زنده به دنيا بيايد، ”زنده‌زائى“ نام مى‌گيرد.


- تولد نوزاد مذکر ”پسرزائى“ و تولد نوزاد مؤنث ”دخترزائى“ ناميده مى‌شود.


- اگر کودک متولد شده نتيجهٔ ازدواج شرعى و قانونى و عرفى باشد، ”تولد مشروع“ و در غير اين صورت ”تولد نامشروع“ گفته مى‌شود.


- مواليد جمعيت ثابت را ”مواليد ثابت“ و مواليد جمعيت طبيعى را ”مواليد طبيعى“ گويند.


- اصطلاح ديگر در اين مورد ”تولد زودرس“ است. زايمان عادى يا بيرون آوردن کودک از طريق عمل جراحى پس از حصول توانائى لازم براى زندگى مستقل (پس از ۲۸-۲۶ هفتگى) در نوزادان و پيش از تکميل دورهٔ عادى و طبيعى حاملگى را تولد زودرس مى‌نامند.

نرخ مواليد

چون دانستن تعداد مطلق مواليد به شناساندن سرعت و آهنگ آن قادر نيست، از اين‌رو به‌جاى تعداد مطلق، نسبت مواليد به جمعيت را در نظر مى‌گيرند و آن را ”نرخ مواليد خام“ (crude birth rate) مى‌نامند. نرخ مواليد عبارت است از نسبت مواليد يک سال به جمعيت ميانهٔ همان سال براى ۱۰۰۰ يا ۱۰۰ نفر از جمعيت:


                  _
CBR/n = B/P ? 100


نرخ مواليد را مى‌توان براى کل جمعيت يا گروه سني، جنسى و اجتماعى ويژه محاسبه کرد و مورد مطالعه قرار داد که در آن صورت ”نرخ مواليد ويژه“ ناميده مى‌شود.


نرخ‌هاى مواليد کشور ۷۵ - ۶۲
نرخ‌هاى مواليد کشور ۷۵ - ۶۲

نرخ‌هاى مواليد کشور در سال ۱۳۵۴ (مطابق مطالعات طرح ارج) برابر ۸/۴۱ در هزار بوده که در سال‌هاى ۱۳۷۲ و ۱۳۷۶ (براساس بررسى‌هاى وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکي) به ۰/۲۷ و ۰/۱۸ در هزار تنزل يافته است (چاووش، ۱۳۷۳؛ ۸).

تعريف بارورى

بارورى يکى از فرآيندهاى اساسى جمعيتى است و آن عبارت است از تولد واقعى يا توالد و تناسل يک فرد يا يک گروه اجتماعى بدون در نظر گرفتن توان بارورى فردى زنان. در بارورى عمل واقعى تولد مورد نظر است (ترابى و تقوي، ۱۳۶۲؛ واژهٔ ۳۸۶ و سووي، ۱۳۵۷؛ ۱۴۳).


بارورى شاخصى است که در آن توجه مطالعه کننده در امر تولد کودک، روى مادر يعنى شخصى که کودک را به دنيا مى‌آورد متمرکز مى‌شود.

انواع بارورى

بارورى از جهات مختلف تقسيم‌بندى مى‌شود:


- اگر بارورى زن برنامه‌ريزى شده و آگاهانه باشد، آن را بارورى ”خواسته“ مى‌نامند و در غير اين صورت، بارورى ”ناخواسته“ است.


- بارورى جمعيت ثابت را بارورى ”ثابت“ گويند و بارورى جمعيت طبيعى را بارورى ”طبيعي“.


- اگر بارورى نتيجهٔ ازدواج شرعي، قانونى و عرفى باشد، ”بارورى مشروع“ و در غير اين صورت ”بارورى نامشروع“ ناميده مى‌شود.


- اگر بارورى در معناى توانائى طبيعى و زيستى زن براى به دنيا آوردن فرزند باشد، ”توان باروري“ (fecondity) و اگر در مفهوم اجتماعى يعنى تعداد کودکى که زن در شرايط اجتماعى ـ اقتصادى و فرهنگى جامعه به دنيا مى‌آورد، ”بارورى اجتماعي“ (fertility) ناميده مى‌شود..