تحليل و شناخت ترکيب اجتماعى شهرها

تجزيه و تحليل و طبقه‌بندى اجتماعات شهرى کارى به غايت دشوار و طولانى است که از طريق مراجمه به آمارها و تحليل عوامل (۱) امکان‌پذير است. با روش ”تحليل عوامل“، طبقه‌بندى شهرها براساس برخى واقعيت‌هاى شناخته شده و ويژگى‌هاى اقتصادى، اجتماعى انواع شهرها و شناخت جايگاه آنها در کل کشور آسان‌تر مى‌شود.


(۱) . تحليل عوامل Analyse factorielle براساس تجزيه و تحليل آمارها و اطلاعات وسيعى صورت مى‌گيرد که در طى چندين سرشمارى و آمارگيرى به‌دست آمده است.


با در نظر گرفتن داده‌ها و آمارهاى مختلف مربوط به جمعيت و ترکيب اجتماعى آن همراه با تحليل عوامل اکولوژيک مى‌توان به اين نکته پى برد که ميان سلطه و نفوذ عوامل تعيين کننده اجتماعى و اقتصادى يک مملکت و شيوهٔ زندگى شهرى يک سلسله روابط اساسى وجود دارد که بايد جستجو و شناخته شود. چنين کارى مستلزم بررسى‌هائى تکميلى مختلفى است که مى‌تواند جنبهٔ تک‌نگارى پيدا کند و بخش‌هاى مهم زندگى اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى شهرنشينان را دربر گيرد.


به نظر مى‌رسد که طبقات و قشرهاى درآمد روابط ميان عوامل اقتصادى و ترکيب اجتماعى جمعيت شهرى را در مقياس وسيعى تحت‌تأثير قرار مى‌هد و براساس آن دسترسى به خدمات برحسب گروه‌هاى مختلف شهرنشين تغيير مى‌کند. علاوه بر آن ميراث تاريخى شهرها به‌صورت وسيعى در ترکيبات اجتماعى شهرها منعکس است، و از اين نظر انواع مختلف توسعهٔ شهرى برحسب کشورهاى مختلف تفاوت‌هاى عمده‌اى را آشکار مى‌سازد. در اينجا نيز هيچ‌گونه ارتباط يک سو و مکانيکى بين آثار اجتماعى پديده‌هائى مانند توسعهٔ صنعتى و مهاجرت وجود ندارد.


در برخى شهرها که اصناف قديمى و قشر سوداگر مرفه هنوز تسلط دارد، وسعت فعاليت‌هاى بخش خدمات ترکيب اجتماعى جمعيت را برجسته‌تر نشان مى‌دهد. در شهرهائى که فعاليت‌هاى بخش (صفت و خدمات) متعادل باشد، سؤال اين است که چنين تعادلى اقتصادى منجر به سازمان اجتماعى ويژه‌اى مى‌شود يا خير.

فهرست مشخصات عوامل تعيين کننده وضعيت شهرها

عوامل جمعيت

- نسبت جنسى (Sex Ratio) يعنى تعداد مردان در برابر هر صد نفر زن
- درصد جمعيت صفر تا ۱۴ ساله
- درصد جمعيت ۱۵ تا ۳۹ ساله
- درصد جمعيت ۴۰ تا ۶۴ ساله
- درصد جمعيت بالاتر از ۶۵ ساله
- درصد مردان در طبقات سنى ۱۵ تا ۳۹ ساله
- شاخص پيرى جمعيت يا تعداد افراد بالاتر از ۶۴ سال/تعداد افراد کمتر از ۱۴ سال
- نسبت ازدواج يا درصد زنان شوهر کرده يا مطلقه در گروه سنى ۱۵ تا ۶۴ سال
- ميرزان بارورى يا تعداد متولدين در يک سال/تعداد زنان ۱۵ تا ۴۵ ساله ? ۱۰۰۰

مرفولوژى و رشد جمعيت

- شاخص مهاجرت‌هاى روزانه
- جمعيت شهرستان
- جمعيت شهر
- تراکم جمعيت در منطقه و تراکم جمعيت در شهر
- نسبت درصد جمعيت شهر به جمعيت شهرستان
- ميزان رشد جمعيت شهرستان درسى سال گذشته (يا لااقل طى ده سال اخير)
- ميزان رشد جمعيت شهر در گذشته (حداقل ۲۰ سال گذشته)
- مقايسهٔ رشد جمعيت طى پنج سال اخير (ده سال به ده سال)
- حرکت طبيعى جمعيت در ۲۰ سال اخير
- ميزان مهاجرت (ورودى و خروجي) طى ۲۰ سال اخير.

جمعيت فعال و شاغل

- نسبت درصد کارگران غيرماهر در جمعيت فعال
- نسبت درصد کارگران متخصص در جمعيت فعال
- نسبت درصد تکنسين‌ها، مستخدمين و کارمندان متوسط در جمعيت فعال
- نسبت درصد کارمندان عالى‌رتبه و صاحبان مشاغل آزاد در جمعيت فعال
- نسبت درصد صاحبان صنايع و کارفرمايان و بازرگانان در جمعيت فعال
- نسبت درصد صاحبان ساير مشاغل (ارتش، پليس، روحانيون و غيره) در جمعيت فعال
- نسبت درصد کل کارگران در جمعيت فعال
- نسبت درصد کارمندان عالى‌رتبه، صاحبان مشاغل آزاد (پزشک، حقوقدان و غيره) و کارفرمايان صنعتى و تجارتى در جمعيت فعال
- نسبت درصد مشاغلين کم درآمد
- نسبت درصد شاغلين با درآمد متوسط در جمعيت فعال (کارمندان متوسط، صنعتکاران، کسبه و غيره)
- نسبت درصد شاغلين با درآمد بالا در جمعيت فعال (کارمندان عالى‌رتبه، صاحبان مشاغل آزاد، صاحبان بنگاه‌هاى صنعتى و تجارتى بزرگ، تجار عمده)
- نسبت کارکنان خدماتى در هر ۱۰۰۰ نفر از جمعيت فعال
- تحول نسبت جمعيت فعال به کل جمعيت طى ده سال اخير
- تحول نسبت درصد کارگران در جمعيت فعال ظرف ده سال اخير
- نسبت درصد جمعيت فعال بين کسانى که ظرف ده سال اخير به شهر مهاجرت کرده‌اند.
- درصد زن در جمعيت فعال کارگر
- درصد زن در جمعيت فعال شاغل به‌کار
- درصد زنان شاغل به کل زنان در سن فعاليت (۱۵ تا ۶۴ سال)
- ميزان فعاليت (يا نرخ فعاليت به‌طور کلي)

جمعيت فعال برحسب بخش‌ها و رشته‌هاى مهم فعاليت

- کشاورزى، جنگلبانى، صيد و شکار
- بازرگانى و داد و ستد
- بانک‌ها و مؤسسات بيمه
- خدمات شخصى و خصوصى
- خدمات دولتى
- بخش صنعت
- بخش خدمات

آموزش و پرورش

- نسبت درصد جمعيت ۱۵ سال به بالا که داراى مدرک دانشگاهى و يا تخصصى هستند.
- نسبت درصد جمعيت ۱۵ سال و بالاتر که داراى ديپلم متوسطه هستند.
- نسبت درصد جمعيت ۱۵ سال و بالاتر که تحصيلات بالاتر از ديپلم متوسطه دارند.
- نسبت درصد جمعيت ۱۵ سال به بالا که داراى ديپلم فنى و حرفه‌اى هستند.
- نسبت درصد دانشجو در جمعيت ۱۵ تا ۲۴ سال.
- نسبت درصد دانشجوى دختر در سن ۱۵ تا ۲۴ سالگي.
- نسبت درصد جمعيت فعال و شاغل در گروه سنى کمتر از ۱۵ سال.

مسکن و خانوار

- ميانگين تعداد افراد در واحد مسکونى
- متوسط تعداد نفر در اطاق
- درصد مسکن با جمعيت متراکم
- درصد واحدهاى مسکونى که از لوله‌کشى آب استفاده مى‌کنند.
- درصد واحدهاى مسکونى که از لوله‌کشى گاز استفاده مى‌کنند.
- درصد مسکن‌هائى که داراى توالت و آب جارى هستند.
- درصد مسکن‌هائى که داراى تأسيسات حمام يا دوش هستند.
- درصد خانوارهاى يک نفره
- درصد مسکن برحسب سکونت مالک يا صاحبخانه
- درصد واحدهاى مسکونى اجاره‌اى به کل واحدهاى مسکونى
- درصد خانوارهاى اجاره‌نشين به کل خانوارها
- درصد خانوارهاى مستقل نسبت به جمع واحدهاى مسکونى
- نسبت درصد واحدهاى مسکونى که در ده سال اخير ساخته شده است.
- نسبت درصد خانوارهائى که داراى تلفن هستند.
- مقدار پزشک براى هر ۱۰۰۰ نفر جمعيت
همچنين، تأسيسات شهرى نيز بايد به فهرست مذکور اضافه شود.