دیگران چه بخواهند، چه نخواهند، ایران در یكی از استراتژیك‌ترین گذرگاه‌های آبی دنیا، دست بالا را دارد و ضمن اینكه آن را بخشی از جغرافیای دفاعی خود می‌داند و همواره تاكید كرده است كه می‌خواهد این گذرگاه حیاتی، امن باشد.

به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، "تنگه هرمز" سالهاست كه یكی از مهمترین و استراتژیك‌ترین گذرگاه‌های آبی دنیا محسوب می‌شود؛ آنقدر مهم كه هیچگاه از چشم طمع كشورهای دیگر دور نبوده و بارها شاهد دست‌اندازی‌های سیاسی و نظامی از دوران نادرشاه و حتی پیشتر از آن، تا امروز بوده است.

طول تنگه هرمز حدود ۱۶۰ کیلومتر و عرض آن بین ۵۶ تا ۱۸۰ کیلومتر است. این آبراه، دومین تنگه بین‌المللی پرتردد دنیاست و هر روز حدود ۴۰ درصد کل نفت حمل شده توسط نفت‌کش‌ها و نزدیک به ۲۵ درصد کل عرضه جهانی نفت از این آبراه عبور می‌کند كه همین امر نشان‌دهنده اهمیت تنگه استراتژیك هرمز است.

نكته قابل توجه دیگر درمورد این گذرگاه آبی راهبردی، ورود انحصاری از آن به خلیج فارس است؛ چراكه حدود ۶۸ درصد ذخایر شناخته‌شده نفت و گاز دنیا در خلیج فارس قرار داشته و امنیت تنگه هرمز نقش کلیدی در تأمین بی‌وقفه انرژی دنیا دارد. خلیج فارس، پس از "خلیج مکزیک" و "خلیج هودسن"، سومین خلیج بزرگ جهان به شمار می‌آید.

کشورهای ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی، قطر، بحرین، امارات متحده عربی و عمان در کناره خلیج فارس قرار دارند و در این میان، سواحل شمالی خلیج فارس بطور كامل در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارد. در آن سوی تنگه هرمز، دریای عمان قرار دارد كه راه ورود به منطقه آبهای استراتژیك جنوب (تنگه هرمز و خلیج فارس) محسوب می‌شود و سواحل شمالی آن نیز تماما در اختیار ایران است.

همین گستره جغرافیایی ایران در طول سواحل خلیج فارس، دریای عمان و تنگه هرمز، موجب شده است كه ایران همواره به عنوان كشوری با موقعیت ژئوپولتیك خاص شناخته شود و در برهه‌ای، فردی مثل صدام را تحریك كند كه با شكست ایران، عمق استراتژیك خود در دریا را افزایش دهد و "خفگی ژئوپولتیك" كشورش ـ كه در طول تاریخ از آن رنج برده است ـ را رفع كند؛ آرزویی كه هیچ‌گاه محقق نشد، چراكه نیروی دریایی كشورمان در همان ۶۷ روز اول جنگ تحمیلی با انجام عملیات‌های موفقیت‌آمیزی نظیر "مروارید" توانست نیروی دریایی عراق را در سواحل آن كشور زمین‌گیر كند و عملا كنترل سكوهای "البكر" و "الامیه" عراق را در اختیار گیرد.

موقعیت خاص ایران در عرصه دریا، وجود ۳۰۰۰ كیلومتر مرز آبی كه یك سوم آن به آبهای آزاد راه دارد، وجود منابع غنی نفت و گاز در خلیج فارس، گستردگی سواحل كناره آبهای جنوب، در اختیار داشتن مهمترین جزایر موجود در تنگه هرمز و دسترسی به تمام نقاط این تنگه، از جمله نعمت‌های ایران است اما همین مولفه‌ها ایجاب می‌كند كه ایران از یك نیروی دریایی مقتدر برخوردار باشد تا در مرزهای آبی استراتژیك خود دست بالا را داشته باشد.

از حدود سه سال قبل، نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران در راستای تدابیر فرمانده كل قوا، به سمت راهبردی شدن پیش رفت تا از یك نیروی دریایی در آبهای كم عمق به یك نیروی دریایی در آبهای بین‌المللی تبدیل شود. در همین راستا، ناوگروه‌های متعددی از سوی این نیرو به آبهای آزاد بویژه خلیج عدن و دریای سرخ اعزام شد و این روند بطور بی‌وقفه تا امروز ادامه داشته است. در ضمن، رزمایش‌های نیروی دریایی ارتش در دریای عمان و تنگه هرمز در سال‌های اخیر با رشد قابل توجه وسعت منطقه عملیاتی همراه بوده است.

به گزارش ایسنا، از روز شنبه (سوم دی‌ماه)، بزرگترین رزمایش نیروی دریایی ارتش با عنوان "ولایت ۹۰" در آبهای جنوب شرق كشور برگزار شد؛ رزمایشی كه از پیش از زمان برگزاری، با حاشیه‌ها و بازتاب‌هایی در سطح جهان همراه بود و مهمترین دلیل آن چیزی نبود جز تنگه هرمز.

چند روز پیش از آغاز این رزمایش، رامین مهمان‌پرست سخنگوی وزارت امور خارجه كشورمان در پاسخ به این پرسش که "آیا جمهوری اسلامی ایران توانایی بستن تنگه هرمز به عنوان اهرم بازدارنده در برابر تهدید‌ها علیه ایران را دارد؟" گفت: «جمهوری اسلامی ایران بار‌ها اعلام کرده است که بحث بستن تنگه هرمز در دستور کار قرار ندارد، زیرا بر این باور است که ثبات و آرامش باید در منطقه برقرار باشد و همه کشورهای منطقه در سایه امنیت و آرامش برای پیشرفت و توسعه تلاش کنند.»

وی در عین‌حال تصریح كرد: «زمانی که آمریکا و رژیم صهیونیستی تهدیدهای مختلفی را مطرح می‌سازند، در واقع برای ایجاد فضای جنگی در منطقه تلاش می‌کنند که البته در چنین فضایی امکان دارد عکس‌العمل‌هایی نیز اعلام شود. امکان دارد آن‌ها به صورت غیرمنطقی و غیرعاقلانه برخی اقدامات نظامی را در دستور کار خود قرار دهند و اگر فضای منطقه جنگی شود، در آن صورت همه چیز جنگی خواهد شد.»

یك روز پیش از برگزاری رزمایش ولایت ۹۰ نیز امیر دریادار سیاری فرمانده نیروی دریایی ارتش، در نشستی خبری، در پاسخ به این پرسش كه "آیا تنگه هرمز در این رزمایش به طور آزمایشی بسته خواهد شد یا نه؟" تصریح كرد: «‌پشتوانه اساسی خلیج فارس و تنگه هرمز، دریای عمان است. توانمندی اجرای چنین برنامه‌ای در نیروی ارتش جمهوری اسلامی ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی وجود دارد، ولی اینكه این تصمیم اجرایی شود یا نه، به تصمیم بزرگان نظام بستگی دارد. مطمئنا وقتی ما می‌توانیم در آبهای آزاد ورود پیدا كنیم، كنترل تنگه هرمز هم برای ما كار آسانی است.»

حساسیت‌ها بیشتر شد، آن هم زمانی كه محمدرضا رحیمی معاون اول رییس‌جمهور كشورمان در یك سخنرانی، به تحریم‌ها علیه كشورمان اشاره كرد گفت: «ما با تحریم به‌طور جدی مقابله كردیم. دشمنان زمزمه‌ تحریم نفت را دارند، ولی هرگز به این آرزو نخواهند رسید؛ چراكه اگر بنا باشد نفت ایران را تحریم كنند یك قطره نفت از تنگه‌ هرمز عبور نخواهد كرد، ما علاقمند به دشمنی نیستیم و شعار ما دوستی و برادری است اما غربی‌ها نمی‌خواهند ما را رها كنند و زمانی رها می‌كنند كه ما آن‌ها را با تمام قدرت سر جای خود بنشانیم.»

در واكنش به این اظهارات، وزارت امور خارجه آمریکا مدعی شد که تهدید ایران درباره بستن تنگه هرمز تلاشی برای انحراف افکار عمومی است.

مارک تونر، سخنگوی وزارت امور خارجه آمریکا ضمن متهم کردن ایران به پایبند نبودن به تعهدات بین‌المللی خود، ادعا كرد: «این اظهارات تلاش دیگری از جانب ایران برای انحراف افکار عمومی از مساله واقعی یعنی همان پایبند نبودن به تعهدات بین‌المللی در زمینه انرژی هسته‌یی است.»

چند روز بعد، آمریکا در واكنش به اظهارات فرمانده نیروی دریایی ارتش كشورمان نیز اعلام کرد که هیچ‌گونه اقدامی را در جهت بستن مهمترین تنگه جهان تحمل نخواهد کرد. در همین راستا، جورج لیتل سخنگوی پنتاگون گفت: «مداخله در تزانزیت کشتی‌ها از طریق تنگه هرمز تحمل نخواهد شد.»

سردار سلامی جانشین فرمانده كل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی نیز به این اظهارات مقامات آمریكایی واكنش نشان داد و تاكید كرد كه ایران برای اعمال استراتژی‌های دفاعی خود از هیچ كشوری اجازه نمی‌گیرد.

وی در حاشیه همایشی، در جمع خبرنگاران تصریح كرد: «آمریكا در شأن و مقامی نیست كه [درباره بسته شدن یا نشدن تنگه هرمز] اجازه دهد یا ندهد و این را تاریخ منازعات ایران و آمریكا نشان داده است؛ به نحوی كه همه اقدامات نظام جمهوری اسلامی ایران از ابتدای انقلاب با وجود مخالفت‌های آمریكا با موفقیت انجام شده است.»

جانشین فرمانده كل سپاه افزود: «هرگاه منافع حیاتی ایران به هر قیمتی تهدید شود، هر تهدیدی را با یك تهدید مضاعف پاسخ خواهیم داد و از اعمال استراتژی‌های خود دست برنمی‌داریم كه این موضوع، محدودیت زمانی و جغرافیایی هم نمی‌شناسد.»

سلامی در اظهارنظری دیگر، تنگه هرمز را بخشی از جغرافیای دفاعی كشور دانست و گفت: «تنگه هرمز بخشی از جغرافیای كشور ماست و در هر شرایطی، به اقتضای همان شرایط اقدامات لازم را در مورد آن انجام خواهیم داد. ما برای اعمال استراتژی‌های دفاعی خود در چارچوب دكترین دفاعی كشور هر اقدامی را كه نیاز باشد انجام می‌دهیم.»

به گزارش ایسنا، در آخرین روز از مرحله نمایش قدرت رزمایش ولایت ۹۰، بخش گسترده‌ای از یگان‌های سطحی، زیرسطحی و هوادریای نیروی دریایی ارتش كه تا مدار ۱۸ درجه شمالی گسترش یافته بودند به منظور اجرای فاز پایانی، آرایش تاكتیكی جدیدی را به مورد اجرا گذاشتند و این كار در واقع تمرینی بود كه براساس آن تردد هرگونه شناور از تنگه هرمز، در صورت اراده نیروی دریایی ایران غیرممكن می‌شد.

در پی انجام چنین تمریناتی بود كه یك روزنامه روسی گزارش داد كه جمهوری اسلامی ایران قادر است تنگه هرمز را ببندد و این تصمیم می‌تواند به طور اساسی چشم‌انداز صادرات نفت را در معرض خطر قرار دهد.

پیش‌بینی درست بود و قیمت نفت در بازارهای جهانی افزایش یافت تا بدین ترتیب وزارت امور خارجه چین هم به اظهارنظر درباره مساله تنگه هرمز وادار شود و ابراز امیدواری کند كه ثبات در تنگه هرمز حفظ شود. هونگ لی، سخنگوی وزارت امور خارجه چین در پاسخ به پرسشی درباره تشدید تنش‌ها درباره تنگه هرمز که به افزایش بهای نفت منجر شده است، گفت: «چین امیدوار است که صلح و ثبات بتواند در این تنگه حفظ شود.»

عربستان سعودی هم كه از راه صادرات نفت درآمد هنگفتی كسب می‌كند و در این راستا سهم قابل توجهی در رفت‌وآمدهای انجام شده در تنگه هرمز دارد، در لابه‌لای حجم انبوه اظهارنظرها درباره این تنگه نیز بدون سهم نبود، بطوریكه یك مقام عربستانی كه خواست نامش فاش نشود اعلام كرد: «عربستان سعودی در صورت بسته شدن تنگه هرمز، از دریای سرخ برای صادرات نفتی خود استفاده می‌كند؛ البته فكر نمی‌كنم ایران به بستن تنگه هرمز اقدام كند.»

از سوی دیگر، سردار سرتیپ پاسدار سیدمسعود جزایری معاون فرهنگی و تبلیغات دفاعی ستاد کل نیروهای مسلح كشورمان طی روزهای گذشته به موضوع تنگه هرمز اشاره كرد و گفت: «گفتمان انسداد تنگه هرمز مربوط به پنج سال گذشته بوده و گفتمان امروز جمهوری اسلامی ایران دارای حیطه‌ها و لایه‌های جدیدی است که هنوز زمان طرح آن فرا نرسیده است.»

وی همچنین اظهار كرد: «مدت‌هاست كه ما به توانمندی بستن تنگه هرمز رسیده‌ایم و بخشی از تبلیغاتی كه در این زمینه از سوی كشورهای غربی انجام می‌شود یك شانتاژ و در راستای پروژه ایران هراسی است. ایران این توانمندی را دارد ولی قصد استفاده از آن را ندارد.»

یكی دیگر از مقامات كشورمان كه این روزها درباره این موضوع سخن گفته، معاون عملیات نیروی دریایی ارتش است كه ضمن تاكید بر حق ایران در كنترل ترددهای انجام شده در تنگه هرمز، به صراحت اعلام كرد كه این كشور به دنبال ایجاد ممانعت برای ترددهای این آبراه استراتژیك نیست.

امیر دریادار دوم سیدمحمود موسوی در گفت‌وگویی با ایسنا، تاكید كرد: «ایران از حق خود در مورد تنگه هرمز غفلت نخواهد كرد ولی برای تردد از تنگه هرمز ممانعتی ایجاد نمی‌كنیم و به دنبال این مساله نیستیم.»

وی تصریح كرد: «استفاده از تنگه هرمز به كشورهای حاشیه‌ای این تنگه مربوط می‌شود و ایران به عنوان كشوری كه وسعت ساحلی زیادی در این منطقه دارد، سهم ویژه‌ای از تنگه هرمز خواهد داشت و در بهره‌برداری از حق خود در این مورد غفلت نخواهد كرد.»

معاون عملیات نیروی دریایی ارتش همچنین خاطرنشان كرد: «اگر مواردی پیش‌آید كه منافع ما را خدشه‌دار كند، بدون شك منافع سایرین نیز خدشه‌دار خواهد شد. ما به دنبال ایجاد امنیتی پایدار در این محدوده (تنگه هرمز) هستیم و ترددها اعم از انتقال انرژی یا عبور كشتی‌های تجاری بدون هیچ مانعی برای همه كشورها برقرار است.»

برگزاری رزمایش بزرگ دریایی ولایت ۹۰ طی روزهای گذشته نیز در نشان دادن توان ایران در كنترل تنگه هرمز تاثیر قابل توجهی داشت و قدرت بازدارندگی كشورمان در برابر هرگونه تحرك احتمالی در این گذرگاه آبی به رخ كشورهای جهان كشید.

در ابتدای همین رزمایش بود كه یك بالگرد متعلق به نیروهای فرامنطقه‌ای با تذكر جدی یگان‌های مستقر در منطقه عمومی رزمایش، از این محدوده خارج شد و در همین روزها بود كه خروج یك فروند ناو هواپیمابر آمریكایی از تنگه هرمز را شاهد بودیم و همین مساله موجب شد تا فرمانده ارتش كشورمان از موضع قدرت تذكری جدی به آمریكا بدهد.

در پایان این رزمایش، امیر سرلشكر عطاءالله صالحی فرمانده كل ارتش جمهوری اسلامی ایران در جمع خبرنگاران حضور یافت و با اشاره به خروج ناو هواپیمابر آمریكایی از تنگه هرمز كه در آغاز رزمایش ولایت ۹۰ انجام شد، گفت: «تذكر می‌دهیم ناو هواپیمابر آمریكایی كه برای ما تهدید محسوب می‌شود، دوباره بازنگردد و ما عادت نداریم حرف‌های خود را دوباره تكرار كنیم.»

وی همچنین درباره پیام رزمایش ولایت ۹۰ برای دشمنان تصریح كرد: «دشمن آنچه را كه می‌توانست از این رزمایش دریافت كند، دریافت كرده است؛ چراكه ناو هواپیمابر آمریكایی در زمان آغاز رزمایش ولایت ۹۰ از تنگه هرمز خارج شد و به خلیج عدن رفت. تاكید ما این است كه به دنبال ترویج هیچ كار غیرمنطقی نیستیم اما به این ناو هشدار می‌دهیم كه بازنگردد.»

اظهارنظرهای مطرح شده از سوی مقام‌های سیاسی كشورهای مختلف، چند مطلب را به خوبی نشان می‌دهد. اول اینكه، نشان می‌دهد كشورهای مختلف بویژه آنهایی كه در موضع تخاصم با جمهوری اسلامی ایران هستند، امروز بیش از هر زمان دیگری نسبت به کنترل تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی ایران نگرانند و دوم اینکه، این نگرانی‌ها عملا اثبات می‌کند که آنها نه تنها به توانمندی ایران در دریا بویژه در تنگه هرمز واقف هستند بلکه به وجود این توانایی اذعان دارند.

این اظهارات و ابراز نگرانی‌ها همچنین بر یک نکته تاکید دارد و آن، اهمیت تنگه هرمز برای کشورهای مختلف است و نشان می‌دهد که همین اهمیت می‌تواند یک عامل بازدارنده در برابر متجاوز احتمالی باشد.

از سوی دیگر، اظهارات مقام‌های سیاسی و نظامی کشورمان درباره تنگه هرمز و برگزاری رزمایش‌هایی نظیر ولایت ۹۰، حکایت از آن دارد که ایران، هم به دلیل برخورداری از توان دفاعی مناسب در عرصه دریا و هم به دلیل بهره‌مندی از وسعت ساحلی بالا در طول تنگه هرمز، دست بالا را در کنترل این آبراه برای خود قائل است.

اما مسوولان سیاسی و نظامی کشورمان همواره بر این نکته نیز تاکید کرده‌اند که شرایط مطلوب از نظر ایران، باز بودن تنگه هرمز، انجام تردد بدون اختلال در این تنگه و امن بودن این گذرگاه راهبردی است و بارها بر این مساله نیز تاكید شده است كه كشورهای حاشیه خلیج فارس می‌توانند بدون دخالت نیروهای فرامنطقه‌ای امنیت خلیج فارس و تنگه هرمز را تامین كنند.

تاكید ایران بر لزوم حفظ امنیت در تنگه هرمز، نتها در حد یك حرف یا ادعا نیست و اسكورت بیش از ۱۰ هزار كشتی در طول ۸ سال دفاع مقدس از سوی نیروی دریایی ارتش جمهوری اسلامی ایران، تداوم صادرات نفت كشورمان در آن دوران و تلاش نیروی دریایی ارتش برای حفظ امنیت كشتی‌های عبوری كشورهای مختلف در خطوط مواصلاتی در دریای عمان، خلیج فارس و تنگه هرمز در دوران دفاع مقدس، شاهد خوبی بر این مدعاست.

قدر مسلم، جمهوری اسلامی ایران ـ همانطور كه پیشتر هم اثبات كرده ـ از توانمندی كنترل تنگه هرمز برخوردار است اما بر اساس آنچه بارها از سوی مسوولان اعلام شده است، ایران به دنبال بستن این گذرگاه نیست؛ هرچند كه در صورت بروز هرگونه تهدید در این تنگه، از حق خود غفلت نخواهد كرد.

حسین هرمزی