با افزایش شرایط بد آب و هوایی ناشی از برخواستن گرد و غبار از بیابانهای کشورهای غربی در فصول خشک سال و تاثیر آن بر ایران، اینبار تغییر ساختار اکولوژیک در جنوب شرق به دلیل خشکسالی پی در پی و کمی ریزشهای جوی، حرارت و تبخیر بالا و فقر پوشش گیاهی باعث شده بادهای فرساینده ۱۲۰ روزه سیستان به روزهای بیشتری در سال کشیده شود و هوای شرق را در فصول نمناک نیز متاثر کند.

پدیده گرد و غبار که در سالهای اخیر کشور را از چند سو متاثر کرد و آسیبهای جدی به سلامت شهروندان ایرانی به خصوص در غرب و جنوب و جنوب غرب ایران زد، باعث شد دستگاه دیپلماتیک و حوزه بین المللی سازمان میحط زیست و سازمان جنگلهای کشور اقداماتی برای اقناع کشورهای همسایه برای مهار کانونهای بحران گرد و غبار انجام دهند.

اگر چه پدیده گرد و غبار در سالهای اخیر مناطق غربی کشور را متاثر کرد و موج آلاینده های گرد و غبار تا شمال و شمال غرب کشور نیز رفت و سوژه اصلی بحران محیط زیست انسانی در سالهای اخیر ایران شد ولی مناطق شرقی کشور به دلیل اقلیم خاص گرم و خشک همیشه پدیده گرد و غبار و طوفانهای شن را تجربه کرده است.

در استان سیستان و بلوچستان باد ۱۲۰ روزه (لوار) از اوائل اردیبهشت هر سال شروع می شود و تا شهریور و حتی مهر ادامه دارد که به دلیل مدت وزش به نام بادهای ۱۲۰ روزه مشهور است با این حال به عقیده کارشناسان بعد از خشکسالیهای چندین ساله اخیر تعداد روزهای این بادها فرساینده بیشتر از ۱۲۰ روز هم شده است.

حداکثر سرعت باد در تیرماه هر سال تا ۱۰۰ کیلومتر در ساعت میرسد و در بعضی منابع برای حداکثر سرعت این باد ارقام بالاتری نیز ذکر شده است. متوسط سرعت باد در ماههای تابستان در حدود ۲۶ کیلومتر در ساعت و در ماههای زمستان به ۱۳ کیلومتر در ساعت میرسد. جریان باد در سیستان در کلیه فصول سال برقرار است و بیشترین موارد وزش باد مربوط به تابستان است.

با نگاهی به شرایط اقلیمی ایران می توان دریافت که دو سوم مساحت کشور را اقلیم خشک و نیمه خشک تشکیل داده است که این شرایط لزوم داشتن برنامه ای ویژه برای مبارزه با آثار سوء خشکسالی را بیشتر نمود می دهد.

سیستان و بلوچستان به لحاظ جغرافیایی بر روی کمربند اقلیم خشک و بیابانی کره زمین قرار گرفته و این امر در کنار خشکسالی، تخریب و فرسایش بر شدت بیابان زایی افزوده است.

اکنون حدود ۳۳ درصد سطح استان را بیابان و شنزار تشکیل می دهند که همین تعداد وسعتی معادل شش میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار را شامل می شود. از این سطح بیش از ۳۱۶ هزارهکتار آن دارای شدت فرسایش بادی زیاد و بیش از ۶۳۴ هزارهکتار آن دارای شدت فرسایش بادی متوسط است که لازم است که اعتبارات ویژه به این استان تخصیص داده شود.

تاکنون با انجام بررسی‌های کارشناسی ، ۲۷ کانون بحرانی فرسایش خاک در سطح بیش از یک میلیون هکتار از مساحت استان شناسایی شده است.

این پهنه ها با چنین شرایط اقلیمی، دارای طبیعتی شکننده ، در معرض خشکسالی و بیابانی شدن هستند که منطقه کم آب سیستان در استان سیستان و بلوچستان نمونه ای واقعی از فرسایش بادی در کشور است که ره آورد آن توفان‌های عظیم شن های روان است.

مدیر کل حفاظت از محیط زیست سیستان و بلوچستان در این باره می گوید: با بررسی های انجام شده همواره منشاء توفان های منطقه سیستان بویژه بادهای ۱۲۰ روزه، تالاب بین المللی هامون بوده اما با بررسی های کارشناسی و مشاهدات میدانی مشخص گردیده که باتوجه به تداوم خشکسالی های اخیرو سرعت باد و شدت غلظت گرد و خاک ،کانونهای بحرانی جدیدی در منطقه بوجود آمده است.

تورج همتی معتقد است: با ادامه این شرایط اثری از نیزارهای تالاب هامون به جا نخواهد ماند و تبعات زیانبار متعددی این منطقه را همچنان تهدید می کند. توفان شن، گرد و غبار، خشکسالی، پیشروی بیابان، گسترش بیماریهای تنفسی و خسارت های فراوان دیگر از جمله مشکلات عمده فرسایش خاک و خشکسالی در استان بویژه سیستان است که سال ها مردمان این منطقه را درگیر کرده است.

به باور همتی وزش توفان گرچه به نظر می رسد با زندگی مردم سیستان آمیخته شده اما معضل آلودگی هوا و بالا رفت غلظت گرد و غبار به ۳۳ برابر استاندارد جهانی نشان داد که شرق کشور و استان سیستان و بلوچستان نیز با مشکلات بهداشتی رو به رو هستند و باید برای این مشکلات اساسی چاره اندیشی کرد.

در سیستان میانگین بارندگی کمتر از ۶۰ میلیمتر در سال است که این شرایط جوی نقش بسزایی بر فرسایش خاک، افزایش ریزگردها و توسعه بیابان در منطقه داشته است.

محدودیت های ویژه اکولوژیکی و طبیعی نظیر کمی و نامنظم بودن ریزش های جوی، درجه حرارت بالا،متویط تبخیر سالیانه ۴۰۰۰ میلیمتر، فقر پوشش گیاهی، بادهای فرساینده مانند باد ۱۲۰ روزه سیستان، موجبات فرسایش شدید خاک را فراهم می آورد.

بادهای موسوم به ۱۲۰ روزه که این سالها بعد از خشکسالی های چندین ساله به تعداد روزهای بیشتر از ۱۲۰ روز ادامه می یابد، جاری شدن شن های روان در خانه و کاشانه و زندگی مردم و دهها مشکلات و خسارت دیگر تنها بخش هایی از مشکلات مردم سیستان است.

همتی در اینباره یاد آور شد: اکثر خاک های استان سیستان و بلوچستان از جنس "مارن" است، به واقع مارن از ۵۰ درصد آهک و ۵۰ درصد رس تشکیل شده که فرسایش پذیرترین و حاصلخیزترین خاک شناخته می شود. از سویی سرعت باد در سیستان (که باد "لوار" سیستان معروفترین آن بوده است) در کنار تبخیر سالیانه چهار هزار میلی متر در سال بر فرسایش شدید خاک اثر بسزایی داشته است.

مدیر کل حفاظت از محیط زیست سیستان و بلوچستان اضافه کرد: با توجه به اینکه حدود ۹۴ درصد مساحت استان را عرصه های منابع طبیعی (جنگل یک میلیون هکتار، مرتع ۱۰ میلیون و ۲۵۰ هزار هکتار و بیابان شش میلیون و ۳۰۰ هزار هکتار) در بر می گیرد ، به این ترتیب مسوولیت خطیر نهادها و سازمانهای ذیربط را بیش از پیش نمایان می سازد.

وی گفت: این مشکلات سالهاست زنگ خطری را برای زیست بومها واکوسیستمهای حیات بخش بوجود آورده که باید اقدام اساسی و درازمدت به صورت کارشناسی برای حل این مشکل و ضایعه طبیعی صورت گیرد.

همتی اظهار داشت: خشکسالیهای یک دهه گذشته این منطقه ، نه تنها موجب تغییر و توالی پیشرونده وافزایش سرعت توفان و گرد و غبار ناشی از آن شده بلکه مدت زمان وزش بادها را نیز از چهار ماه به پنج تا شش ماه افزایش داده است.

وی با اشاره به توفانها شدید شن تابستان امسال سیستان یاد آور شد: منشاء توفانهای اخیر در دو بعد درون مرزی "هامون صابری" و برون مرزی "کانونهای بحرانی در کرویدر افغانستان" بوده که کانون بحرانی جدیدی را برای منطقه به ارمغان آورده است.

سازمانهای حفاظت محیط زیست و سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری برنامه های کاربردی زیادی را برای کاهش آثار سوء خشکسالی در استان انجام داده اند که طرح نقش بسزایی در کاهش اثرات فرسایش خاک و توفان ها داشته است.

همتی اظهار داشت: با اخذ اطلاعاتی از سازمان منابع طبیعی استان فعالیتهای بیابان زدایی از ابتدای سال ۸۴ در استان آغاز شد که سطحی معادل ۳۱۱ هزار هکتار را زیر پوشش تثبیت شن قرار داد. با اجرای بهینه این طرحها ضمن تثبیت شن های روان، ریزگردها ناشی از بادهای موسمی در منطقه سیستان کاهش می یابد.

همچنین عملیات خاکی در سطح بیش از دو میلیون متر مکعب در قالب مدیریت هرزآبها و ساخت بندهای خاکی، ساخت هلالی های آبگیر در سطح ۳۰ هزار هکتار از منطقه شیب دار بیابانی، بیش از ۱۰هزار هکتار پمپاژ و پخش آب، فعالیت ها و طرحهای مطالعاتی انجام گرفته است. نهالکاری در سطح ۶۰ هزار هکتار، مالچ پاشی در سطح بیش از ۳۰ هزار هکتار، بذرکاری و بذرپاشی در سطح بیش از ۳۰۰ هزار هکتار از دیگر فعالیت های بیابان زدایی در استان است.

مدیر کل حفاظت از محیط زیست سیستان و بلوچستان بیان کرد:انجام عملیات بیابان زدایی در مناطق حساس و بحرانی در سطح ۸۳۵ هزار هکتار طی یک برنامه ۱۰ ساله با اعتبار ۴۰۰ میلیارد ریال از سال ۱۳۸۸ از جمله مصوبات سفر دوم هیات محترم دولت به استان است ک در دستور کار اجرایی قرار گرفته است.

از سویی تجدید نظر و تغییر بهره برداری از منابع خاکی و آبی در راستای ایجاد اشتغال، توسعه دامداری صنعتی، افزایش راندمان آبیاری با بهره گیری از شیوه های نوین، ارتقاء کیفی تولید محصول و بهره برداری از زمین و تغییر الگوی کشت با پرهیز از کشاورزی سنتی از جمله راهکارها برای مقابله با بیابان زائی در استان است که باید در راس برنامه ها باشد.

همتی گفت: همچنین استفاده از روش‌های نوین تولید و کاهش بیابان زائی، مدیریت بهینه مصرف آب، توسعه و ساماندهی پوشش انهار، استفاده از بادشکن در اطراف مزارع، رعایت زمان شخم و آیش زمین ها، آسفالت راه‌های روستایی، جلوگیری از تردد خودروهای حامل سوخت قاچاق در بستر دریاچه هامون از دیگر این راهکارها است که باید به آن توجه شود.

وی خاطرنشان کرد: در این راستا مشارکت سازمانهای زیست محیطی جهانی و توانمندسازی جوامع محلی وتوسعه مشارکت اجتماعی آنهادر اهتمام به امر اشتغال و رشد اقتصادی و توسعه منابع انسانی منطقه موثر خواهد بود.

همتی ابراز امیدواری کرد که با اجرای طرحها و برنامه های پیش بینی شده نیزارهای دریاچه هامون در سطح ۲۰ هزار هکتار با مشارکت مردم احیاء خواهند شد واز سویی دیگر با انجام مدیریت منابع آب هم در زمان سیلاب و هم در بحران خشکسالی از این فرصت در عملیات بیابان زدایی و رفع اثرات سوء خشکسالی استفاده خواهد شد.

سیستان و بلوچستان بزرگترین استان کشور بوده که طی چند سال اخیر از پدیده خشکسالی رنج می برد.