درآمدهای غیرمشاع در ۱۵ بانك از مجموع ۱۸ بانك در سال ۸۷ افزایش داشته است. این در حالی است كه درآمدهای مشاع هفت بانك از ۱۱ بانك دولتی كاهش یافته است.

درآمدهای غیرمشاع بانك ها به درآمدهایی گفته می شود كه بانك ها از محل منابع خود یعنی سرمایه بانك و سپرده های قرض الحسنه به دست آورده اند. معمولا بانك ها آزادند تا این منابع را صرف فعالیت هایی بكنند تا سود مورد انتظار را برای آنها در پی داشته باشد. شاید به همین دلیل اخیر باشد كه درآمدهای غیرمشاع بانك ها افزایش مطلوب یافته و در برخی بانك ها بسیار چشمگیر بوده است. براساس قانون عملیات بانكی بدون ربا، بانك ها موظفند ابتدا از محل سپرده های اشخاص تسهیلات پرداخت كنند كه در صورت كافی نبودن این منابع می توانند به سراغ منابع (سرمایه) خود رفته و آن را صرف تسهیلات كنند.

در این بین بانك ها در صرف تمامی منابع خود آزادی عمل دارند و هیچ محدودیتی قانونی برای آنها وجود ندارد. یعنی بانك ها می توانند منابع خود را هم صرف تسهیلات كنند و هم سرمایه گذاری یا سپرده گذاری كنند. پرواضح است كه برای كسب سود بیشتر، بانك ها منابع حاصل از سرمایه خود را در قالب عقود مشاركتی پرداخت می كنند تا به حداقل ۲۳ درصد و حداكثر ۳۰ درصد سود دست یابند. هرچند اكثر بانك ها منابع حاصل از سپرده گذاری افراد را نیز به دلیل زیان ده بودن در قالب عقود مبادله ای و با نرخ سود ۱۲ درصد پرداخت نمی كنند و اولویت با تسهیلاتی است كه در عقود مشاركتی و نرخ سود توافقی میان متقاضی و بانك پرداخت می شود.

این در حالی است كه هدف دولت از كاهش نرخ سود بانكی به ۱۲ و ۱۳ درصد در بانك های دولتی و خصوصی حمایت از تولید بود. با این وجود نه تنها بخش خصوصی از تسهیلات ۱۲ درصدی بهره مند نشد بلكه بحران كمبود منابع، دریافت تسهیلات برای این بخش را با مشكل مواجه كرد.

آل اسحاق رئیس اتاق تهران در آخرین اظهار نظر خود به نقل از بهمنی رئیس كل بانك مركزی گفته بود ۵۰ درصد منابع بانكی در اختیار شركت های دولتی و شبه دولتی قرار گرفته است. بنابراین بخش خصوصی كه باید از منابع حساب ذخیره ارزی بهره مند می شد نه تنها بی بهره ماند بلكه از منابع بانك ها نیز بی نصیب شد.

جدای از افزایش درآمدهای غیرمشاع بانك ها كه هدف اصلی آن كسب سود مطلوب است، درآمدهای مشاع از ۱۱ بانك دولتی در هفت بانك كاهش یافته است. درآمدهای مشاع، درآمدی است كه بانك ها از محل پرداخت تسهیلات به دست می آورند و پس از كسر سود سپرده های افراد، مابقی آن را به عنوان سود خود برداشت می كنند. از آنجایی كه نرخ سود تسهیلات در طول چهار سال به صورت تدریجی كاهش یافت و به ۱۲ درصد رسید در حالی كه تورم دو سال ۸۶ و ۸۷ تامل برانگیز بود. ارقام ثبت شده برای تورم در دو سال مورد اشاره توسط بانك مركزی ۶/۱۸ و ۴/۲۵ درصد اعلام شد. این در حالی است كه سه سال است یعنی از سال ۸۶ تاكنون نرخ سود تسهیلات به صورت ثابت ۱۲ درصد مانده است. البته مقاومت ها در برابر كاهش نرخ سود از طرف كارشناسان و روسای كل بانك مركزی به ویژه طهماسب مظاهری رئیس كل پیشین بانك مركزی چنان زیاد بود كه مانع تك رقمی شدن نرخ سود براساس برنامه چهارم توسعه شد البته دولت آرزو داشت نرخ تورم را تا پایان آخرین سال برنامه چهارم توسعه یعنی سال جاری تك رقمی اعلام كند اما اینگونه نشد.

در هر حال آنچه كه مهم است حركت بانك ها به سوی كسب سود برای خنثی كردن اثرات منفی سیاست های غیركارشناسی دولت است كه بانك مركزی نیز تا حدودی با آن همراه است. رشد درآمدهای غیرمشاع بانك ها در حالی صورت می گیرد كه رشد سود بانك ها و همان طور كه اشاره شد درآمدهای مشاع بانك ها با كاهش مواجه شده است. بنابراین فعالیت بانك ها برای كسب سود متمركز بر درآمدهای غیرمشاع است تا به دلخواه منابع خود را در صرف كنند تا حداكثر سود را برای آنان به همراه آورد.

نگاهی به آمار تك تك بانك ها در این بخش نشان از كسب درآمد مطلوب از محل درآمدهای غیرمشاع است.

بررسی آمار ارائه شده در گزارش عملكرد نظام بانكی كشور در سال ۸۷ نشان می دهد در تمامی بانك ها به جز سه بانك ملی، سپه و سینا درآمدهای غیرمشاع سایر بانك ها در سال ۸۷ نسبت به سال ۸۶ افزایش مطلوبی داشته است.

این شاخص در این سه بانك در مدت مورد اشاره به ترتیب ۸ درصد، ۷ درصد و ۳۰ درصد كاهش یافته است.

بیشترین رشد درآمدهای غیرمشاع از گروه بانك های دولتی مربوط به بانك رفاه كارگران است. این شاخص در سال ۸۷ نسبت به سال ۸۶ حدود ۱۹۲ درصد افزایش داشته است. در حلقه بانك های خصوصی بیشترین رشد به بانك سرمایه با ۱۴۱۱ درصد تعلق دارد. رشد درآمدهای بانك پارسیان نیز قابل ملاحظه بوده به طوری كه رشدی كه در این شاخص در پایان سال گذشته نسبت به سال قبل از آن حاصل شده نزدیك به ۳۲۸ درصد است.

جدای از آنكه برخی بانك ها مانند سه بانك رفاه كارگران، سرمایه و پارسیان رشد چشمگیری را در درآمدهای غیرمشاع به دست آوردند دیگر بانك ها نیز موفق به ثبت رشد قابل قبول در این شاخص نسبت به دو سال ۸۷ و ۸۶ شدند. رشد حاصل شده در بانك های دولتی صادرات ۲۷ درصد، تجارت ۳۷ درصد، ملت ۴۷ درصد، پست بانك ۱۴۵ درصد، كشاورزی ۷ درصد، مسكن ۶۰ درصد و صنعت و معدن ۲۱ درصد است.

در بانك های خصوصی نیز همین روند دیده می شود. رشد درآمدهای غیرمشاع بانك های خصوصی كارآفرین ۴۰ درصد، سامان ۳۰ درصد، اقتصاد نوین ۱۰۱ درصد و پاسارگاد ۳۴ درصد بوده است.

كسب سود بانك ها از محل درآمدهای غیرمشاع در حالی صورت می گیرد كه نظام تولید با كمبود منابع دست به گریبان است شاید اگر بخشی از این منابع به سمت تولید و حمایت از آن سوق داده می شد تا حدودی مشكل كمبود نقدینگی حل می شد هرچند در این بین بانك ها نیز پس از طی فرودهایی پی درپی، چاره ای جز خنثی كردن اثرات سیاست های نادرست و غیركارشناسی ندارند.