شاید كمتر كسی بداند كه مواد مخرب لایه ازن در آتش خاموش كن ها نیز وجود دارد و تركیبی به نام هالون ها كه دراین سیستم به كار می رود خود عاملی برای تخریب لایه ازن یا همان سپر حفاظتی كره زمین است.

هالون ها یكی از گاز های مخرب لایه ازن هستند كه در كپسول های آتش نشانی برای خاموش كردن آتش استفاده می شوند.

كپسول آتش نشانی از جمله كالاهایی است كه وجودش در هر خانه، اداره و ماشینی ضروری است تا در مواقع بحرانی حلال مشكلات ناشی از آتش سوزی شود.

اما جالب است بدانید بعضی از این كپسول ها گازی به نام هالون در تركیباتشان دارند كه برای محیط زیست بسیار خطرناك است و یكی از عوامل نازك شدن لایه ازن محسوب می شود.

با وجود خواص بسیار مناسب برای خاموش كردن آتش در این گازها، این مواد جزو فهرست مواد تحت كنترل پروتكل مونترال قرار دارد و به دلیل توان بالای تخریب لایه ازن، باید از چرخه مصرف حذف شوند.

بررسی ها نشان داده است با این كه میزان كل مصرف این مواد در جهان حدود ۲درصد است، اما این گازها موجب تخریب بیش از ۲۵درصد لایه ازن می شوند كه این خطری برای سلامت انسان و كره زمین محسوب خواهد شد. این گازها كه در فهرست حذف مواد مخرب لایه ازن قرار دارند، یكی از تعهدات دولت جمهوری اسلامی ایران برای حذف از چرخه مصرف هستند.

براساس مفاد پروتكل مونترال، كشورهای عضو موظف به حذف تولید و مصرف مواد مخرب لایه ازن بنا بر برنامه زمانی ارائه شده در این پروتكل هستند.

طرح پروتكل مونترال در زمینه مواد تخریب كننده لایه ازن تحت نظارت سازمان ملل در سپتامبر ۱۹۸۷ تهیه شد. این پروتكل مواد اصلی تخریب كننده را مشخص كرده و برای سطح تولید آنها محدودیت های معینی را در نظر گرفته است.

اكنون بسیاری از كشورها در این پروتكل عضویت دارند. جمهوری اسلامی ایران نیز در سال ۱۳۶۹ (۱۹۹۰میلادی) به عضویت این پروتكل درآمده و از آن زمان تاكنون فعالیت های بسیاری در زمینه حذف مصرف مواد مخرب لایه ازن در صنایع مختلف مصرف كننده این مواد از جمله صنایع تولید تجهیزات سرماساز، تولید اسفنج و صنعت كشاورزی و ... داشته است.

بررسی ها نشان می دهد هالون ها یكی از مواد مخرب لایه ازن هستند كه سلامت كره زمین را تهدید می كنند.

طبق برنامه زمان بندی پروتكل مونترال به منظور حفاظت از لایه ازن احداث سیستم های جدید هالون ممنوع اعلام شده است و با متوقف شدن تولید هالون، مصرف كنندگان این ماده موظف به جایگزینی آن با سایر عوامل خاموش كننده آتش و سازگار با قوانین و مقررات جاری زیست محیطی شده اند.

از این رو كشورهای عضو پروتكل مونترال ملزم به اعمال كنترل در تولید و مصرف و در نهایت حذف مصرف هالون ها تا اوایل سال ۲۰۱۰ میلادی هستند.

بر این اساس تنها هالون های بازیافتی می توانند مورد مصرف قرار گیرند و این مساله فقط زیرنظر ارگان های دولتی وبین المللی همچون دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست امكان پذیر است.

هزاران سال است كه حیات روی كره زمین به واسطه وجود لایه ای موسوم به لایه ازن حفظ شده است. این لایه همانند سپری، زمین را در قبال پرتوهای زیانبار فرابنفش ساطع شده از خورشید محافظت می كند و بر اساس تحقیقات انجام شده لایه ازن تا آنجا كه دانش كنونی بشر به ما اجازه اظهار نظر می دهد تنها مختص سیاره ماست.

اگر فضانوردی در ارتفاع زیاد، به این سیاره، خانه ما، نگاه كند، نوار نازك آبی رنگی كه دور زمین را فراگرفته، نظرش را جلب خواهد كرد. این پوشش شفاف به نام لایه ازن، حیات را در جو زمین تأمین می كند. حیات به صورتی كه ما می شناسیم، تنها با پوشش حفاظتی ازن میسر می شود. بدون وجود لایه ازن ادامه زندگی امكان پذیر نیست.

اگر این لایه نازك شود و بتدریج از بین برود، اشعه ماورای بنفش براحتی به سطح زمین نفوذ می كند و سبب ایجاد پیری زودرس و بیماری های مختلفی از جمله سرطان پوست و آب مروارید در انسان می شود.

از نیمه قرن بیستم، فعالیت انسان روی زمین موجب بروز ضایعاتی در لایه ازن شده و به نظر می رسد حیات روی كره زمین در معرض مخاطره قرار گرفته است. در واقع انسان ناخواسته هوا را با مواد شیمیایی آلوده می كند و سپر حفاظتی خود را از بین می برد.

در اواسط دهه۱۹۷۰، دانشمندان به امكان تاثیر مخرب بعضی از مواد شیمیایی موجود در سیستم های سردسازی و فوم، كشاورزی، آتش نشانی و ... روی لایه ازن پی بردند.

از نیمه قرن بیستم فعالیت انسان روی زمین موجب بروز ضایعاتی در لایه ازن شده و به نظر می رسد حیات روی كره زمین در معرض مخاطره قرار گرفته استدر این میان هالون ها یكی از گازهای مخرب لایه ازن هستند كه در كپسول های آتش نشانی برای خاموش كردن آتش استفاده می شوند.

باوجود خواص بسیار مناسب برای خاموش كردن آتش در این گازها، این مواد جزو فهرست مواد تحت كنترل پروتكل مونترال هستند و به دلیل توان بالای تخریب لایه ازن باید از چرخه مصرف حذف شوند.

● هوای لایه ازن را داشته باشیم

به فرزندان، شاگردان، همكاران و خانواده های مان بیاموزیم دنیا فقط سهم آنها نیست. نسل های آینده هم حق زندگی كردن دارند.

صنایع باید به خدمت و آسایش انسان ها منجر شود نه به قاتلی پنهان. هنگام خرید انواع كپسول های آتش نشانی دقت كنید از گاز هالون استفاده نشده باشد یا هنگام خرید اسپری ها، واكس ها، رنگ ها، مواد ترمیم كننده رنگ، كولر، یخچال و فریزر و... دقت كنید كه نشان دوستدار ازن یا ozone friendly یا فاقد سی اف سی كه همان CFC Free است حتما روی كالا درج شده باشد.

اگر می خواهید محصولاتی مانند اسپری یخچال فریزر و كپسول آتش نشانی را كه حاوی لایه ازن هستند دور بیندازید، مراقب باشید گازهای درون آنها خارج نشوند و حتما با مشاوران این مساله بخصوص دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست تماس حاصل نمایید.

از مصرف كنندگان هالون انتظار می رود سیستم خود را تغییر داده و به سیستم های جایگزین هالون روی آورند.

و در انتها اگر كره زمین و آسمان آبی را دوست دارید، خانواده، همسایه و دوستان خود را از اهمیت حفاظت لایه ازن آگاه كنید.

● حذف هالون ها در ایران و جهان

دفتر حفاظت لایه ازن با همكاری آژانس توسعه فرانسه (به صورت همكاری دوجانبه) و با استفاده از تسهیلات صندوق چندجانبه پروتكل مونترال اقدام به اجرای طرح مدیریت هالون به منظور حذف مصارف غیر ضروری هالون در كشور كرده است.

این طرح شامل ۲ بخش عمده است كه ایجاد مركز تبادل اطلاعات و ایجاد بانك فیزیكی هالون را شامل می شود. ایجاد مركز تبادل اطلاعات، شامل اطلاعات فنی، اقتصادی و سایر وارد مرتبط با هالون هاست كه دفتر حفاظت لایه ازن تقریبا جمع آوری تمام اطلاعات مربوط به شركت های تامین كننده خدمات و مصرف كننده هالون ها را انجام داده است.

ایجاد بانك فیزیكی هالون بخش دیگر این پروژه است. در این بخش مراكز بانك فیزیكی هالون برای جلوگیری از انتشار بی مورد هالون در هوا و نیز فراهم كردن هالون برای شركت ها یا سازمان هایی كه مصرف هالون در آنها بنا به تشخیص گروه مشاورین هالون ضروری است، كاربرد دارد.

در این خصوص دفتر حفاظت لایه ازن در سازمان حفاظت محیط زیست و سازمان آتش نشانی و خدمات ایمنی شهرداری تهران به منظور ایجاد بانك فیزیكی هالون تفاهم نامه همكاری امضا كردند.

بررسی ها نشان می دهد هالون ها در تخریب لایه ازن استراتوسفر نقش بسیار بالایی دارند. به همین سبب هالون ها به عنوان مواد كنترل شده در پروتكل مونترال شناخته شده اند.

بنابراین عامل محدود كننده در استفاده از هالون ها اثرات زیست محیطی آنهاست. تركیبات هالون اگر چه بسیار محدود مورد استفاده قرار می گیرند، ولی می توانند در اثر انتشار در جو به دلیل عمر طولانی و تركیب با ازن استراتوسفر باعث تخریب آن شده و باعث كاهش ایمنی جو در برابر پرتوهای ماورای بنفش شوند.

همان طور كه می دانید، لایه ازن به عنوان سپر محافظ گیاهان حیوانات و انسان در برابر تابش پرتو ماورای بنفش خورشید عمل می كند و از برخورد طول موج كشنده آن به زمین جلوگیری می نماید و تشعشعات جذب شده در این طول موج ها عامل آفتاب سوختگی، سرطان پوست و آب مروارید بوده و می توانند با ضعیف كردن سیستم ایمنی بدن انسان مقاومت او را در برابر بیماری ها كاهش دهند. علاوه براین پرتو ماورای بنفش می تواند باعث كندی رشد گیاهان و صدمه به ساختار ژنتیكی موحودات زنده شود.

به همین سبب معاهده های بین المللی بخصوص معاهده مونترال بشدت استفاده از این تركیبات را محدود كرده است. برخورد برخی تركیبات هالون با حریق ممكن است تركیباتی تولید كند كه در اثر سمیت آنها، افراد دچار مخاطره شوند. كلر در میان عناصر هالون فعال تر از سایرین است و ملاحظات بیشتری را می طلبد.

در نتیجه، تحقیقات و پیشرفت های گسترده ای هم درمورد جایگزینی هالوكربن های گازی و مایع و سیستم های با گازهای بی اثر برای هالون ها و شیوه ها و روش های جدید جایگزینی صورت گرفته است كه پس از تصویب پروتكل مونترال و با اعمال الزامات و محدودیت های اجبار شده در آن، تلاش گسترده ای برای شناسایی مواد و سیستم های جایگزین انجام شد.

ماندانا القاصی

كارشناس مسوول بخش هالون دفتر حفاظت لایه ازن سازمان حفاظت محیط زیست