اكنون و با وقوع سیل‌های خانمان‌برانداز پاكستان و آتش‌سوزی‌های فراگیر و مخرب روسیه و بلایای طبیعی مشابه دیگری در آمریكا و اروپا، انتظار می‌رود زمین آبستن پیامدهای بالقوه دیگری از نمایش آثار سوء تغییرات اقلیمی بر پیكره خود و ساكنانش باشد و بر ناظران جهانی پوشیده نیست كه دنیا شاهد سوگیری آشكار تغییرات اقلیمی به سمت ایجاد الگوهای آب و هوایی متفاوتی است كه بر اساس آن دیگر نمی‌توان كشاورزان را به عنوان تنها مشتریان خو گرفته و مبتلا به پیامدهای آن به شمار آورد.

وجود ۸ میلیون پاكستانی آواره و بی‌پناه كه به دنبال باران‌های موسمی و وقوع سیلاب‌های خسارت بار سراسری در این كشور برای بقا و زنده ماندنشان به كمك و اعانه‌های دولتی و خارجی وابسته مانده‌اند، بیش از پیش این موضوع مهم را كه آب و هوای غیرقابل پیش‌بینی و نامتعارف چگونه می‌تواند به عامل تهدیدكننده جدی امنیت غذایی ساكنان زمین بدل شود، نمایان و برجسته‌تر كرده است.

كارشناسان و صاحب نظران مسائل جهانی و اقتصادی بر سهم و نقش هر دو این بلایای طبیعی تاسفبار در اوج گرفتن بهای جهانی گندم و همچنین قیمت‌های كلی غذا مهر تایید می‌زنند و از آن به عنوان جرقه‌های نگرانی و دغدغه‌های بروز نوعی بحران در تأمین، ذخیره و عرضه جهانی غذا یاد می‌كنند.

این اظهارات در حالی مطرح می‌شود كه كارشناسان مختلف شركت‌كننده در همایش هفته جهانی آب WWW در استكهلم نیز با اتفاق نظری همسو خاطر نشان كردند موضوعات مهمی همچون خشكسالی در روسیه و سیل در پاكستان بخشی از یك روند جهانی از الگوهای غیرقابل پیش‌بینی آب و هوایی و بویژه بارندگی است كه مساله امنیت غذایی جهان را هدف تهدید قرار داده است.

در همین رابطه و در حاشیه برگزاری همایش هفته آب جهان، گفته‌های خانم سونیتا نارین ـ مدیرمركز علوم و محیط زیست هند ـ درخصوص مسائل منطقه‌ای و جهانی آب باعث توجه بیش از پیش كشورها نسبت به محور اصلی این گردهمایی شد تا جایی كه وی در اظهار نظری تأمل‌برانگیز خاطر نشان كرد: «ما هم‌اكنون به نقطه‌ای رسیده‌ایم كه طی آن در حال روبه‌رو شدن با آب بیشتر، روزهای بارانی بیشتر و البته وضعیتی ناپایدار و تغییرپذیرتر هستیم، به طوری كه چنین جایگاهی به مفهوم روبه‌رو شدن با خشكسالی‌های بیشتر و در نتیجه سیل‌های ویرانگری است كه نمونه روشن آن پیش‌روی ماست.»

گردهمایی كارشناسان برای آب

حدود ۲۵۰۰ كارشناس از ۱۳۰ كشور جهان به مناسبت بیستمین همایش هفته جهانی آب در استكهلم در حالی گرد هم آمده‌اند كه مناطق قابل توجهی از جهان به لحاظ جمعیتی و وسعت با پدیده‌های جوی زیانبار و پرهزینه‌ای دست و پنجه نرم می‌كنند و چه بسا این رویداد جهانی آبی محلی برای طرح آخرین مسائل دست به گریبان جامعه جهانی، آمار و ارقام هشداردهنده تازه و همچنین پیشنهاد رویكردها یا راه‌حل‌هایی برای برون رفت از پیامدهای تهدید كننده تغییرات اقلیمی و سایه سنگین آن برامنیت جمعیت سیاره باشد؛ چرا كه تا همین جای كار، كارشناسان شركت‌كننده در همایش معتقدند چنین وضعیتی به تحمیل مقادیر عظیمی از فشار و تنش روی كشاورزی و معیشت مردم جهان می‌انجامد، در حالی كه تغییرات اقلیمی باعث شده بارندگی‌ها از آنچه تاكنون بوده و پیش‌بینی می‌شدند به مراتب بی‌ثبات‌تر و تغییرپذیرتر ظاهر شوند.

البته موضوع سیلاب‌های خانمان برانداز سراسری پاكستان از چنان ابعاد فاجعه باری برخوردار بود كه مشكلات دست به گریبان روسیه ناشی از پیامدهای تغییرات اقلیمی به نوعی در سایه آن قرار گرفت.

این در حالی است كه روسیه نیز در حال تقلا و كشاكش با پس‌آیندهای تابستان جاری خود بوده كه براساس ركوردهای تاكنون ثبت شده ازجمله داغ‌ترین تابستان‌های این منطقه محسوب می‌شود تا جایی كه خشكسالی و آتش سوزی‌های به وقوع پیوسته در خلال این دوره باعث تخریب و انهدام یك چهارم زراعت و محصولات كشاورزی این كشور شده و دولت را به فعالیت عاجلی برای طرح نوعی تحریم و ممنوعیت بسیار بحث‌برانگیز در خصوص صادرات غله با هدف حفاظت از ذخایر و محصولات داخلی وادار كرده است.

از همین رو دور از انتظار نبود كه كارشناسان به نقش پر رنگ وقوع این دو بلیه طبیعی آب و هوایی در ترقی قیمت‌های جهانی گندم و در مجموع قیمت‌های مواد غذایی اذعان داشته و آن را به منزله جرقه‌های اولیه‌ای از بروز نگرانی‌های جدی نسبت به وقوع بحرانی تازه در ذخایر و سرمایه‌های جهانی غذا به شمار آورند.

با این تفاصیل، صاحب نظران معتقدند قضیه تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن به همین جا ختم نمی‌شود و به بیانی دیگر، تنها در چنین موارد فوق‌العاده‌ای نیست كه الگوهای تغییركننده آب و هوایی و بارندگی‌های غیرقابل پیش‌بینی و نامنظم سبب‌ساز بروز مشكلات می‌شوند.

در همین رابطه، گزارش منتشر شده تازه‌ای از سوی موسسه بین‌المللی مدیریت آب(IWMI) با تاكید و جدیت اعلام می‌كند موضوع آب و هوای غیرقابل پیش‌بینی نیازمند سرمایه‌گذاری‌های كلان در ارائه متنوعی از گزینه‌های ذخیره آب است تا جامعه جهانی بتواند از این رهگذر برای مقابله با چنین وضعیت‌های نامعلوم و بلاتكلیفی مهیا باشد.

به گفته مدیر این نهاد بین‌المللی آبی كه پایگاه فعلی آن در سریلانكاست، هم‌اكنون میلیون‌ها كشاورز در جوامع وابسته به كشاورزی تغذیه شونده با آب در وضعیت ریسك و مخاطره ناشی از كاهش و دسترسی‌پذیری نامنظم و غیرقابل پیش‌بینی این منبع حیات به سر می‌برند.

این وضعیت هشداردهنده درخصوص پس‌آیندهای تغییرات آب و هوایی نامنظم و غیرقابل پیش‌بینی و آمار قابل توجه جمعیت تولیدكنندگان غذای جهان كه در معرض تهدید جدی آن هستند در جایگاهی است كه به اذعان كارشناسان جهانی نگاه تازه و جدیت افزون‌تری را در جهت توجه و اتخاذ رویكردهای مدیریت آب می‌طلبد.

براساس گزارش‌های موسسه بین‌المللی مدیریت آب، حدود ۶۶ درصد از كل محصولات زراعی در آسیا آبیاری نمی‌شوند و این در حالی است كه در آفریقا رقمی معادل ۹۴ درصد از كل زراعت‌ها تحت تغذیه با بارندگی هستند و با توجه به همین آمار و ارقام، كارشناسان برآورد می‌كنند حدود ۵۰۰ میلیون نفر در آفریقا و هندوستان از شیوه‌های اصلاحی مدیریت آب كشاورزی منتفع خواهند شد.

فاجعه بارش‌های غیرقابل پیش‌بینی

رئیس همایش هفته جهانی آب نیز در حاشیه كنفرانس خبری ضمن تایید فاجعه‌آمیز بودن موضوع بارش‌های غیرقابل پیش‌بینی كنونی كه جهان و بخصوص منطقه آسیا و اروپا مبتلای آن شده‌اند، از این بارندگی‌های غیرقابل پیش‌بینی با عنوان انتقام ویرانگر یاد می‌كند و خاطر نشان می‌سازد: «تغییرات اقلیمی نهایتا به الگوهای آب و هوایی متفاوتی منجر خواهند شد و این مهم همان روندی است كه پیشاپیش شاهد تحقق آن در بسیاری از مناطق از جمله پاكستان و روسیه هستیم.

در حقیقت به رغم فراوانی بارش‌ها نمی‌توانیم آن را به نحوی كه قابل بهره‌برداری باشد در اختیار بگیریم.»

به عنوان نمونه، كشاورزان آفریقایی از گذشته در خصوص اطلاع از زمان مناسب بذر افشانی برای كسب بهترین زراعت و محصول آشنایی و خو گرفته‌اند، اما در حال حاضر آنها نمی‌توانند پیش‌بینی مناسب و دراز مدتی درخصوص زمان فرا رسیدن بارش‌ها داشته باشند.

از این رو، چنین كشاورزانی كه بقا و معیشت آنها وابستگی كامل به بارش‌ها دارد و در واقع نزدیك به كل زراعت منطقه از نوع تغذیه با بارندگی است، برای احتراز از ریسك ضرر و زیان‌های احتمالی، هر بار در طول فصل كاشت مبادرت به كشت و بذرافشانی ناچیزی می‌كنند، چون می‌دانند محصول‌شان ممكن است هر لحظه براثر بارش‌های بی‌موقع شسته شده یا به دنبال تأخیر در بارندگی خشك شود.

البته برخی كارشناسان نیز نظرات متفاوتی نسبت به موضع تغییرات اقلیمی و پیامدهای آن بر وضعیت زیستی زمین و ساكنان آن و جوامع كشاورزی دارند.

در همین خصوص یكی از مقامات ارشد كمیته برنامه علمی موسسه بین‌المللی آب استكهلم ضمن پذیرفتن این مهم كه جهان اخیرا تغییرات آب و هوایی فوق‌العاده‌ای را تجربه كرده است، نسبت به مقصر قلمداد كردن مساله گرمایش جهانی و دستاویز قرار دادن آن معتقد به ملاحظه هوشیارانه و احتیاط بیشتر در این زمینه است.

به اعتقاد این كارشناس جهانی برنامه علمی آب، زمین پیش از این نیز دوره‌هایی از الگوهای آب و هوایی فوق‌العاده را به خود دیده و این نوع نوسانات بخشی از تاریخچه زمین و بشر است، اما باید اذعان كرد كه تغییرات اقلیم احتمالا دارد این‌گونه نوسانات را فوق‌العاده‌تر می‌سازد و این موضوعی است كه جامعه جهانی نباید نسبت به آن غفلت بورزد.

مهریار میرنیا