تا همین چند سال پیش به محض این كه مدتی از ازدواج یك زوج می گذشت و آنها بچه دار نمی شدند، انگشت اتهام همه اطرافیان به سمت زن نشانه می رفت، اما با گذشت زمان، نقش پررنگ مردان در این زمینه بیشتر مشخص شده است.

به طوری كه نه تنها حدود نیمی از موارد نازایی و ناباروری به مردان بازمی گردد، بلكه تحقیقات جدید نشان می دهد ناباروری در مردان نسبت به زنان به دلیل مشكلات مختلفی همچون افزایش سن ازدواج و شرایط محیطی و تغذیه ای رو به افزایش است.

البته این مشكل همانند دیگر مشكلات، تنها زوج های ایرانی را با خود درگیر نكرده است. در واقع ناباروری، هم مردان و هم زنان را در سنین باروری در سراسر دنیا مبتلا می كند، هرچند فراوانی آن بدرستی معلوم نیست و از ناحیه ای به ناحیه دیگر متفاوت است. تقریباً ۸ تا ۱۰ درصد زوج های جهان، یعنی جمعیتی حدود ۵۰ تا ۸۰ میلیون نفر مشكلات ناباروری دارند كه این میزان در كشور ما ۱۲ تا ۱۵ درصد جمعیت گزارش شده است.خوشبختانه در حال حاضر با به كارگیری روش های پیشرفته، بیشتر مشكلات ناباروری قابل درمان هستند، به طوری كه به گفته دكتر ناصر امیر جنتی، عضو هیات علمی پژوهشكده ابن سینا، می توان ادعا كرد بیشتر مردان به طور بالقوه می توانند پدر شوند.دكتر جنتی به پرسش های ما درباره ناباروری، دلایل وراهكارهای درمانی پیش روی بیماران پاسخ داده است.

ناباروری در مردان به طور كلی چیست و به چه دلیل ایجاد می شود؟

مطابق تعریف WHO ، ناباروری عدم دستیابی به حاملگی در زوجی است كه یك سال از تصمیم شان برای فرزنددار شدن بگذرد و طی این یك سال از هیچ روش جلوگیری از بارداری استفاده نكرده باشند. به طور كلی، علل ناباروری مردان عبارتند از: واریكوسل، عفونت دستگاه ادراری تناسلی، علل ایمونولوژی، فاكتورهای اكتسابی و اختلالات مادرزادی (نظیر انسدادها و اختلال عملكرد بیضه)، اختلالات جنسی، اختلالات غدد و علل ناشناخته. در واقع اگر در بررسی های پزشكی و بالینی نظیر شرح حال پزشكی، معاینه بالینی و بررسی های آزمایشگاهی و هورمونی نكته قابل تاملی یافت نشد، ولی اسپرموگرام اختلالاتی را در تعداد، حركت یا شكل اسپرم نشان دهد، این مردان در گروه علت ناشناخته قرار خواهند گرفت.

از لحاظ میزان درگیری در هر دو جنس با نازایی و ناباروری، سهم كدام یك در جامعه ما بیشتر است، زنان یا مردان؟

بررسی دقیق اپیدمیولوژیكی ناباروری در ایران شامل میزان شیوع، سهم هر جنس، علل و توزیع جغرافیایی آن به همت پژوهشگاه ابن سینا جهاددانشگاهی طراحی و در تهران درحال اجراست، ولی مطالعات پراكنده نشان می دهد تا حدود۵۰ درصد ناباروری ها، فاكتور مردانه همراه با اسپرموگرام مختل دخالت داشته كه می تواند به تنهایی علت ناباروری باشد یا به طور مشترك با فاكتور زنانه علت ناباروری در زوج باشد. این میزان سهم داشتن، اهمیت ارزیابی همزمان مرد را در كنار همسرش نشان می دهد.

اما ناباروری ها با علت مردانه با چه روش هایی تشخیص داده می شوند؟

روش تشخیص ناباروری با علت مردانه با انجام آزمایش اسپرموگرام شروع می شود. ارزیابی اسپرموگرام طبق معیارهای WHO خواهد بود و نتایج آن در تصمیمات درمانی مهم است. اگر نتایج اسپرموگرام طبیعی باشد یك آزمایش كافی است، در غیر این صورت دست كم ۲ آزمایش باید انجام شود و در كنار آن ارزیابی بیشتر آندرولوژی صورت گیرد. پس از انجام آزمایش اسپرموگرام و تفسیر درست آن با ۲ حالت مواجه خواهیم بود. یا اختلال در اسپرموگرام است یا نیست.

اگر اسپرموگرام نرمال باشد باید فاكتورهای زنانه، ناباروری ایمونولوژیك یا مقاربت ناصحیح را مد نظر داشت كه اگر این موارد نیز مشكلی نباشد باید به روش های كمك باروری متوسل شد. ارزیابی و روش تشخیص در حالتی كه اسپرموگرام دچار اختلال است، بسته به نوع اختلال و روش بررسی متفاوت خواهد بود.

ابزارهای روش بررسی هم از آزمایش های هورمونی گرفته تا سونوگرافی ترانس ركتال و بیوپسی بیضه متفاوت هستند. در موارد خاص نیز تست های تكمیلی درخواست می شود، مثلاً در صورت شك به عفونت دستگاه تناسلی، رنگ آمیزی برای گلبول های سفید یا كشت مایع منی درخواست می شود یا در آزواسپرمی و الیگواسپرمی شدید تست های ژنتیكی.

برای این كه زوج نابارور از مشكلات خود مطلع شوند باید به مراكز تشخیصی و درمانی مراجعه می كنند. مكانیسم ارجاع بیماران به مراكز درمانی چگونه است؟

مكانیسم ارجاع مردان نابارور به مراكز فوق تخصصی به چند شكل است. تمام بیماران آزواسپرم یا الیگواسپرم شدید به این مراكز ارجاع می شوند، چون غالباً به درمان های كمك باروری پیشرفته نیاز پیدا می كنند.

در دیگر موارد بیمارانی كه علت مشخص ناباروری با علت مردانه دارند و پس از رفع آن علت هنوز نتیجه نگرفته باشند نیز به این مراكز ارجاع داده می شوند.

مردان با بیضه های نزول یافته كه بموقع جراحی نشده باشند، مردانی كه به دلیل بیماری كلاژن و اسكولار یا بدخیمی داروهای كموتراپی گرفته باشند، مردانی كه بر اثر جراحی یا هر دلیل دیگری مشكلات جدی داشته باشند و بسیاری از موارد دیگر، از جمله بیماران فوق هستند كه به این مركز مراجعه می كنند.

خوب پس تا اینجا متوجه شدیم كه چه افرادی باید به این مراكز مراجعه كنند، اما برای چنین افرادی چه تكنیك های درمانی و كمك باروری پیشنهاد می شود؟

با توجه به بررسی ها، پزشك بیمار را در یك طبقه اتیولوژیكی (علت یا علل بیماری) خاص قرار می دهد. پس ۲ انتخاب درمانی بالقوه پیش روی پزشكی معالج است.

یك روش این است كه به كمك درمان های اختصاصی یا غیراختصاصی پارامترهای Semen بهبود یابد و زوج به روش طبیعی صاحب فرزند شوند. روش دیگر، دور زدن مشكل مرد و رجوع به درمان های كمك باروری است.

تقریباً می توان مدعی شد تمام مداخلات پزشكی و تكنیك های جراحی در زمینه درمان ناباروری مردان داخل كشور قابل انجام هستندبه عنوان یك اصل، ترجیح می دهیم مرد درمان شده تا باروری اش بهبود یابد تا آن كه مشكل نایده انگاشته شود، ولی گاهی (كه كم هم نیست) بهبود اسپرماتوژنز امكان پذیر نیست و درمان روی مرد برای توانا و بارور كردن وی با شكست مواجه می شود یا ممكن است مشكل هر دو باشد كه در این موارد چاره ای جز رجوع به روش كمك باروری نیست.

به طور كلی تكنیك درمانی در مردان نابارور شامل درمان های جراحی، درمان های طبی اختصاصی و غیراختصاصی مانند تكنیك های زنان است، ولی نكته مهم تكنیك به دست آوردن اسپرم در مردان آزواسپرم برای استفاده در میكرواینجكشن است.

با استفاده از میكروسكوپ و با تجربه كافی در روش به دست آوردن اسپرم از بیضه با كمك میكروسكوپ، امید تازه ای در بیمارانی كه آزواسپرم بوده، ایجاد شده است.

این درمان ها تا چه اندازه ای می توانند ناباروری در مردان را درمان كنند؟ آیا ممكن است علی رغم اجرای این شیوه ها باز هم توانایی باروری ایجاد نشود؟

با پیشرفت های شگرفی كه در درمان ناباروری ایجاد شده می توان ادعا كرد تمام مردانی كه در حالت عادی اسپرم دارند یا اسپرم از بیضه قابل استحصال باشد، به طور بالقوه می توانند پدر شوند؛ البته رسیدن به این مقصود، ممكن است مستلزم تكرار روش های درمان و پیگیری آن در مركز درمانی آكادمیك باشد.

با وجود این امكان جدید تا چقدر از میزان نازایی و ناباروری زوجین ایرانی كاسته خواهد شد؟

اگر منظور كاستن پیشگیری از ناباروری باشد خود یك مرحله قبل از درمان است و با درمان نمی توان از میزان ناباروری زوجین ایرانی كاست. پیشگیری از ناباروری مثل هر مشكل پزشكی بهداشتی سیاست های خاص خود را دارد كه از جمله می توان به آگاهی بخشیدن و آموزش والدین، بیماریابی، اجتناب از رفتارهای پرخطر و... نام برد.

خوشبختانه طی چند سال اخیر، تحولات و پیشرفت های شگرفی در حوزه باروری در كشور انجام شده است؛ اما به طور اخص در درمان ناباروری مردان چه كارها و دستاوردهایی در كشور داشته ایم؟

قابلیت پزشكان ایرانی در درمان ناباروری مردان در سطح بین المللی بوده و تقریباً می توان مدعی شد تمام مداخلات پزشكی و تكنیك های جراحی در این زمینه در كشور انجام شده است. نوك پیكان پذیرش این بیماران كه در سال های ۶۰ به سمت خارج از كشور بوده نه تنها به صفر رسید، بلكه برعكس نیز شده و بیمارانی از كشورهای مسلمان، كشورهای آسیای میانه و نیز ایرانیان مقیم خارج از كشور برای درمان به ایران می آیند.

آینده استفاده از این روش ها را چگونه ارزیابی می كنید؟ آیا می توان امیدوار بود كه با كمك آن ناباروری در مردان فراموش شود؟

آینده درمان ناباروری مردان بسیار امیدوار كننده است. مشكل اصلی در درمان ناباروری مردان، بیماران آزواسپرم هستند كه حتی با روش های میكروسكوپی نمی توان از آنها اسپرم به دست آورد. در این خصوص پژوهشگاه ابن سینا جهاددانشگاهی پا به پای مراكز پیشرفته جهانی طرح هایی را درخصوص Germ Cell Transplantation در دست اجرا دارد و حتی در بعضی از این طرح ها با كشورهای پیشرفته همكاری می كند تا امید پدر شدن را در دل تمام افرادی كه از لحاظ ژنتیكی مرد هستند، زنده كند. به امید آن افق درخشان.

بهاره صفوی