كارشناسان معتقدند، روش های طبیعی گوناگونی در طبیعت می توان یافت كه قادر به رفع این آلاینده هاست. یكی از این روش ها استفاده از نور طبیعی خورشید است كه بر بسیاری از آلاینده ها، بخصوص آلاینده های رنگی اثر گذاشته و آنها را به مواد دیگری تبدیل می كند كه در پاره ای از موارد این تركیبات به مراتب سمی تر از تركیبات اولیه هستند.

اما با توجه به خاصیت معجزه آسای طبیعت، روش های دیگری نیز وجود دارند كه می توانند برای سرعت بخشیدن به این فرآیند مورد استفاده قرار گیرند. در این میان گیاه درمانی این توانایی را دارد كه با جذب مواد آلاینده و استفاده از این مواد در فرآیند فتوسنتز، نه تنها فرآیند حذف آلودگی را سرعت می بخشد، بلكه از ایجاد مواد سمی ناشی از تجزیه مواد آلاینده جلوگیری به عمل می آورد. امروزه گیاه درمانی علمی است كه برای كمك به حل معضل آلاینده ها به كمك حفاظت محیط زیست آمده است.

امروزه با وجود تمام قوانینی كه به منظور جلوگیری از آلودگی محیط زیست در كشورهای مختلف وضع شده اند، انواع آلودگی، مانند آلودگی هوا، آب و خاك در حال گسترش هستند.

در این میان آلودگی محیط های آبی، شامل آلودگی آب های سطحی و زیرزمینی ناشی از فعالیت های انسانی به یكی از مشكلات زیست محیطی در سراسر سیاره زمین بدل شده است كه به دلیل محدودیت این منابع ادامه این روند هشداری جدی برای كنترل و جلوگیری از انتشار این آلاینده هاست.

مهندس عمید مرندی، عضو هیات مدیره انجمن متخصصان محیط زیست ایران و كارشناس ارشد دفتر ارتباط با صنعت و مراكز علمی پژوهشگاه علوم و فناوری رنگ با اشاره به تحقیقات صورت گرفته برای بررسی اثر گیاه آزولا در پالایش آلاینده ها گفت: امروزه اگرچه گیاه درمانی علمی نوین است، اما به دلیل اثبات نتایج منحصر به فرد آن رو به گسترش است و بخش تحقیقات كشورها بیش از پیش به بررسی این علم روی آورده اند كه در كشور ما نیز باید به این بخش با دید جدی تری نگاه شود.

وی گفت: انواع پساب های صنعتی و خانگی با ورود بی رویه به طبیعت، به طور خطرناكی محیط زیست را تهدید می كند.

در این میان در جایی مانند صنایع كه به دلیل وجود افراد متخصص انتظار می رود پتانسیل كافی برای جلوگیری و رفع آلودگی ها وجود داشته باشد، در عمل با انتشار گازهای سمی و پساب های خطرناك به طبیعت كارنامه بدی را ارائه می دهند كه به دلیل نبود تخصص لازم و كافی، عدم احساس مسوولیت، آینده نگری و بی توجهی به استانداردهای محیط زیستی چنین شرایطی تشدید می شود.

در هرصورت، همراه با افزایش درك عمومی از شرایط خطرناك موجود انتظار می رود این روند هر چه سریع تر متوقف شود و تمام مسوولان صنایع با دید دیگری نسبت به رفع این معضل اقدام كنند.

امروزه روش های مختلفی برای تصفیه پساب های صنعتی وجود دارد كه به عنوان نمونه می توان به روش های فیزیكی شیمیایی، مانند لخته كردن، شناورسازی و الكتروشیمی، روش های بیولوژیكی و استفاده از انواع صافی ها اشاره كرد.

همچنین استفاده از جاذب ها و روش های اكسیداسیون پیشرفته برای كاهش مقادیر كم آلودگی نیز از سوی كارشناسان توصیه می شود. تمام این روش ها دارای مزایا و معایب خاص خود است و هریك در یكی از مراحل تصفیه پساب و بسته به غلظت و نوع آلاینده كاربرد دارند.

اما دیربازی است انسان ها به این نكته پیبرده اند كه طبیعت توانایی دفاع از خود را در برابر عوامل خارجی دارد و تنها كاری كه انسان ها باید انجام دهند، جهت دهی و تقویت این توانایی هاست.

در حقیقت چنانچه استفاده صحیحی از طبیعت صورت پذیرد و عوامل مؤثر در جای مناسب به كار گرفته شوند، طبیعت به تنهایی از كارایی بالایی برای رفع آلودگی ها برخوردار است.

استفاده از نور خورشید برای پاكیزه كردن البسه نمونه ای از چنین كاربردهایی است كه قدمت آن مشخص نیست. اما این فرآیند نیاز به زمان زیادی دارد. برای این منظور مناسب به نظر می رسد مجموعه ای از روش های طبیعی به طور همزمان استفاده و مورد بررسی قرار گیرند.

گیاه پالایی

دكتر فرامرز دولتی ارده جانی، عضو هیات علمی دانشگاه شاهرود در رابطه با تحقیق گیاه آزولا و پایش آلاینده ها گفت: یكی از روش های پایش آلاینده ها استفاده از گیاهان برای رفع آلودگی در طبیعت است كه این روش به طور عمومی گیاه پالایشی (Phytoremediation) نامیده می شود. البته بسته به مكانیسم عمل و فرآیندی كه آن را انجام می دهد، نام های متنوعی بر آن گذاشته شده است كه به عنوان نمونه می توان به استخراج گیاهی، تجمع گیاهی، تثبیت گیاهی، تجزیه گیاهی، تبخیر گیاهی و تصفیه به وسیله ریشه اشاره كرد.

از روش گیاه پالایی برای تصفیه فلزات سنگین از خاك و تركیبات آلی از آب استفاده شده است. همچنین سیستم ها و گیاهان مختلفی نیز برای این منظور مورد استفاده قرار گرفته كه می توان به ماكروفیت های موجود تالاب های طبیعی و مصنوعی و ماكروفیت های شناورمانند به همراه كشت گیاه سنبل آبی اشاره كرد.

طبیعت توانایی دفاع از خود را در برابر عوامل خارجی دارد و تنها كاری كه انسان ها باید انجام دهند جهت دهی و تقویت این توانایی هاستوی با اشاره به بخش های دیگر این تحقیق ادامه داد: رنگ زای مورد استفاده در آزمایش های آبی اسیدی ۹۲ (۹۲ AB) است. این رنگ زا بدان دلیل انتخاب شد كه در برابر نور حساس بوده و به مرور رنگ بری می شود و در نتیجه نمونه مناسبی برای بررسی اثر استفاده از نور خورشید و گیاه آزولاست.

وی ادامه داد: گیاه آزولا از تالاب بندر انزلی و از نواحی مركزی آن برداشت شد كه در انتخاب آن به جوان بودن گیاه نیز دقت شد. گونه قالب گیاه آزولا در ایران Azolla filiculoides است. در این تحقیق نیز از این گونه استفاده شد. گیاه پس از انتقال به تهران به مدت یك ماه، به منظور تطبیق با شرایط جدید، در درون ظروف بزرگ نگهداری و به صورت تك لایه بر سطح آب درون ظروف گسترده شد؛ چراكهدرغیراینصورت گیاه بسرعت پژمرده می شود.

نتایج بررسی ها

دكتر خشایار بدیعی، عضو هیات علمی پژوهشگاه علوم و فناوری رنگ نیز با اشاره به نتایج این تحقیقات گفت: در این تحقیق برای هریك از غلظت های اولیه رنگ زا، در شرایط مختلف، آزمایش رنگ بری در سه حالت وجود گیاه آزولا بر سطح پساب، عدم وجود گیاه و شبیه سازی حضور آن بر سطح پساب با استفاده از كاغذهای آلومینیومی، تابش مستقیم نور برسطح پساب داخل ظرف آزمایشگاهی بدون حضور گیاه و كاغذ آلومینیومی مورد بررسی قرار گرفت.

در شرایطی كه گیاه آزولا حضور دارد، سرعت رنگ بری به مراتب بیشتر از شرایط دیگر است و تنها با افزایش غلظت است كه به دلیل افزایش جذب انرژی نوری به دلیل تیره تر شدن محلول در غلظت های بالاتر، سرعت رنگ بری در شرایط تابش مستقیم نور با شرایطی كه گیاه آزولا سطح ظروف آزمایشگاهی را پوشانده است برابری می كند.

در هرصورت در زمان های كوچك در تمام غلظت های اولیه آزولا با سرعت بیشتری رنگ بری كرده و این در شرایطی است كه در تمام آزمایش ها میزان آزولا ثابت بوده است.

در تمام این آزمایش ها اختلاف زیادی میان شرایط وجود گیاه آزولا و شرایطی كه سطح مایع با تكه های كاغذ آلومینیومی پوشانده شده است، وجود دارد.

مهندس سارا شاكر، كارشناس ارشد شیمی دانشگاه شهید رجایی در این زمینه گفت: نور خورشید به عنوان یك عامل پاك و ضدعفونی كننده از دیرباز شناخته شده بود، اما سرعت فرآیند آن بسیار كند بوده و در بسیاری از موارد فرآیند آن همراه با بو و ظاهری نازیباست.

در این تحقیق عامل دیگری كه گیاه آزولاست به این فرآیند افزوده شد. نتایج ارائه شده نشان داد این عامل كمكی بخصوص در غلظت های پایین بخوبی عمل كرده و با سرعت بمراتب بیشتری عمل رنگ بری را انجام می دهد.

البته برای درك بهتر فرآیندی كه اتفاق افتاده و شناسایی محصولات هر یك از دو فرآیند رنگ بری با تابش مستقیم و استفاده از گیاه، نیاز به آزمایش های بیشتری است، ولی ظاهر شاداب گیاه آزولا طی این فرآیند، نشان دهنده تولید مواد غیر سمی در اثر فرآیند استفاده از گیاه آزولاست و این در شرایطی است كه فرآیند تابش مستقیم نور می تواند حداقل در مرحله ای از مكانیسم آن، تركیباتی بسیار سمی تولید كند. هرچند این تركیبات بسیار ناپایدار هستند، ولی حتی در این مدت كوتاه بقا نیز می تواند خطرزا یا حداقل آزاردهنده باشند.

در هر صورت نتایج این تحقیق نشان از تأثیر مثبت و قابل قبول فرآیند گیاه درمانی در رفع آلودگی از پساب های صنایع، بخصوص در غلظت های بسیار كم دارد كه این نكته با توجه به محدوده فعالیت سایر روش ها و هزینه بالای آنها برای حذف آلاینده ها در غلظت های پایین حائز اهمیت است. در ضمن، مواد حاصل از این فرآیند با توجه به بقای گیاه در محیط زیست سازگار هستند، هرچند اثبات این نكته نیاز به آزمایش های تكمیلی دارد.

حمیده سادات هاشمی