نمایندگان مجلس شورای اسلامی دیروز در صحن علنی مجلس و در هنگام بررسی لایحه هدفمند كردن یارانه ها، با ۱۲۸ رای موافق و ۵۸ رای مخالف با پیشنهاد میرتاج الدینی مبنی بر این كه «یارانه در قالب پرداخت نقدی و غیرنقدی با لحاظ درآمد افراد نسبت به کلیه آحاد و شهروندان کشور به سرپرست خانوار پرداخت شود» موافقت كردند. این عبارت به جای عبارت «پرداخت نقدی و غیرنقدی به ۵ دهك در آغاز دوره اجرا و تغییر تدریجی آن به برقراری نظام جامع تامین اجتماعی در پایان دوره» جایگزین شد.

جمله ای که خواندید، خبر رسمی تصویب طرح مذکور در خبرگزاری ایسنا است. در ابتدا ممکن است به نظر برسد که به موجب این پیشنهاد مصوب، قرار است که یارانه های نقدی به تمامی اقشار جامعه پرداخت شود؛ امری که مورد توجه بسیاری از اقتصاددانان و کارشناسان بوده است. خصوصا اگر دیروز به مشروح مذاکرات مجلس شورای اسلامی گوش فرا داده باشید، موافق طرح دقیقا از همین منظر و با استناد به سیره عملی حضرت علی (ع) در دوران زمامداری در توزیع مستقیم و یکسان بیت المال در میان مردم اعم از فقیر و غنی، از پرداخت بالسویه یارانه ها میان همه مردم سخن گفت و طرح پیشنهادی با استناد به همین استدلال مورد تصویب قرار گرفت؛ به طوری که مخالف این پیشنهاد، به پرداخت مساوی حمله کرد و آن را مخالف عدالت عنوان کرد!

اما هنگامی که به متن تصویب شده نگاهی دقیق تر می اندازیم، نه تنها از پرداخت مساوی یا مشخص کردن مقداری مشخص برای پرداخت یا کاهش میزان دخالت دولت در چگونگی و تعیین دامنه توزیع خبری نیست بلکه بالعكس، دست دولت در چگونگی و میزان پرداخت و نیز در تعیین دامنه پرداخت بازتر شده است! اگر نگاهی به ابتدای مقاله و متن مصوب طرح پیشنهادی بیندازیم، عبارت «به لحاظ میزان درآمد» در این مصوبه، عملا باعث معکوس شدن و تغییر روح اصلی طرح در پرداخت بالسویه به تمام مردم می شود. خصوصا اینکه ساعتی پس از این مصوبه، وزیر اقتصاد در مصاحبه ای با اعلام خوشحالی از تصویب این پیشنهاد اعلام کرد که نمایندگان، دست دولت را در چگونگی پرداخت و میزان دامنه افرادی که پرداخت به آنها صورت خواهد پذیرفت، باز گذاشتند.

جالب اینجا است که مجلسیان، از رییس مجلس تا نمایندگان مختلف، روز گذشته نگرانی خود را نسبت به عدم اعتماد به نتایج فرم های اطلاعات خانوارها ابراز کرده بودند و حتی نماینده دولت در مجلس نیز در مخالفت با طرح «تحت پوشش قرار گرفتن تنها دو دهک» ابراز کرده بود که «ما نمی توانیم دهك ها را مشخص كنیم.» حال سوال اینجا است که دوای این درد چیست؟ هنگامی که ما اطلاعات کافی برای سیاست گذاری نداریم، چه باید بکنیم؟ چگونه می توانیم سیاستی را تنها برای قشری، طبقه ای یا دهک هایی از مردم اجرا کنیم که حتی آن ها را نمی شناسیم؟ آنچه مسلم است اینکه نمایندگان در روز گذشته در پاسخ به ابهام های فوق، طرح پرداخت مساوی به همه را مطرح کردند؛ اما متاسفانه با یک عبارت مبهم در درون این طرح، عملا این طرح نیز مطلوب تر از طرح گذشته نیست، بلکه به لحاظ افزودن ابهام ها، نامناسب تر نیز هست؛ چرا که این طرح جدید، نه تنها گامی به سوی هدفمندکردن یارانه ها، کاهش نقش دولت در اقتصاد و پرداخت عادلانه (پرداخت فارغ از گروه یا طبقه اجتماعی و مبنی بر حق بالسویه مردم از بیت المال) نیست، بلکه نسبت به مصوبه قبلی که ۵ دهک را برای پرداخت مشخص کرده بود نیز نامطلوب تر است؛ چرا که در طرح قبلی حداقل ۵۰ درصد مردم مشمول پرداخت مساوی حجم یارانه های نقدی قابل پرداخت می شدند؛ اما در طرح جدید، فضای سیاست گذاری و اجرا عملا به سوی ابهام پیش رفته و مشخص نخواهد بود که دولت چه خواهد کرد. این امر علاوه بر اینکه باز گذاشتن دست دولت در پرداخت سلیقه ای یارانه ها است، به علت افزودن ابهامات و مغشوش کردن فضای سیاست گذاری می تواند موجب ناکارآمدی هرچه بیشتر این سیاست و عدم توانایی اقشار مختلف در تصمیم گیری نسبت به چگونگی واکنش به طرح مذکور شود؛ این امر می تواند از اثرگذاری طرح کاسته و حتی علامت های غلط به عاملان اقتصادی بدهد.

همچنین مشکل دیگر این طرح جدید این است که مشخص نیست عبارت پرداخت «غیر نقدی» چرا در متن لایحه و در متن این طرح پیشنهادی آمده است. اگر قرار است که پرداخت ها (همان یارانه ها) به صورت «غیر نقدی» پرداخت شود که اصلا چرا چنین قانونی را تصویب می کنیم؛ چرا که هم اکنون نیز با ارزان بودن بنزین، برق، آب، گاز و ... یارانه ها به صورت غیرنقدی و در قالب بنزین، گاز، برق و ... پرداخت می شود! همان طور که مشخص است در امر قانون گذاری، آوردن چنین لغتی، همانند عبارت «به لحاظ درآمدی» در مصوبه فوق که نقض غرض روح اصلی قانون مصوب است، مشکلات بعدی فراوانی را موجب می شود. از همین رو به نظر می رسد نیاز است که نمایندگان محترم حداقل نسبت به این مصوبه رفع ابهام کرده و عبارت «به لحاظ درآمدی» و «غیرنقدی» را حذف کنند یا مشخصا روح قانون گذاری چنین مصوبه ای را روشن کرده و تصریحا بیان کنند که هدفشان از تصویب این طرح، باز کردن دست دولت، فراهم کردن امکان اجرای تبعیض کامل میان اقشار مختلف، مشخص نکردن نحوه و چگونگی پرداخت و چگونگی تخصیص یافتن این یارانه ها به مردم، روشن نشدن میزان احتمالی یارانه های نقدی و نیز مشخص نشدن گروه هایی است که این یارانه ها را دریافت می کنند که البته با توجه به مذاکرات مجلس، به نظر نمی رسد منظور قانون گذاران، چنین مواردی باشد.

محمدصادق الحسینی