۱۷۰ تابلو از نقاشانی چون مونه، وان گوگ، گوگن، پیكاسو، دالی، شاگال تا كلاوس اولدنبرگ و جاسبر جونز و ۱۵ مجسمه از هنرمندانی چون آلبرتو جاكومتی و ماركس ارنست مجموعه ای است كه با مرور آن می توان سیر هنر مدرن را از اواخر قرن نوزدهم و امپرسیونیست ها تا دهه ۷۰ میلادی و آثاری از هنر پاپ، از نزدیك شاهد بود. این گنج پنهان موزه هنرهای معاصر تهران است. ناگفته نماند كه نزدیك به ۳۰ سال است چیزی به این مجموعه افزوده نشده است.

موزه هنرهای معاصر كه ۲ سال پیش از انقلاب افتتاح شد، عمارتی است به مساحت ۵ هزار مترمربع و كامران دیبا، معمار آن است. معماری موزه مجموعه ای از سنت، مدرنیسم و مفاهیم فلسفی است. هشتی، چهارسو و گذرگاه ها ازجمله عناصر چشمنواز این مجموعه بدیع به شمار می رود، همچنین تاثیر بادگیرهای یزد بر معماری مجموعه واضح است. ۸ نگارخانه موزه كه با اختلاف سطحی بی نظیر نسبت به هم بنا شده اند، بیننده را در مسیری چرخشی گرداگرد فضای اصلی موزه می گردانند. این مسیر به گونه ای طراحی شده است كه انتهای هشتمین و آخرین نگارخانه به هشتی یا همان نگارخانه اول باز می گردد.

سال ۱۳۵۶ كامران دیبا، آرشیتكت ایرانی، كار ساخت موزه هنرهای زیبا را به اتمام رساند. ساختمانی كه كاركردش تنها و تنها موزه است، ساختمانی كه هنوز هم پابرجاست و به رغم وجود موزه های بسیاری در ایران، تنها ساختمانی است كه برای موزه ساخته شده است.

ساختمان خود موزه به صورت سنتی مدرن ساخته شد. با دیدن ساختمان موزه علاوه بر تداعی بادگیرهای یزد، مدرن كاری ها در بنیان ساختمان نیز دیده می شود كه ساختمانی بتونی و محكم است.

موزه هنرهای معاصر، امروزه بیشتر كانون فعالیت های تجسمی وزارت فرهنگ و ارشاد است و به طوری كه مرسوم شده تمام مدیران موزه از میان معاونان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در امور تجسمی انتخاب می شوند.

موزه دارای گنجینه ای بسیار مهم و غنی شامل آثار مهم نقاشان معروفی است كه ازجمله می توان به چند اثر از پیكاسو مانند نقاش و مدلش، اثر معروف ۱۶۰ میلیون دلاری جكسون پولارك، ردتگو، مكس ارنست، هنری مور، كلد مونه، فرانسیس بیكن، سهراب سپهری، بندریز، ابوالقاسم سعیدی، كمال الملك، بهزاد، فرشچیان و برگه های شاه تهماسب اشاره كرد.

اما ریاست و مدیریت بر موزه هنرهای معاصر در این ۳۰ سال همیشه حرف و حدیث داشته و دارد و چنان كه پیداست همچنان خواهد داشت، چه آن زمان كه كامران دیبا یا دیوید گالوی آمریكایی بر صندلی ریاست موزه تكیه زده بودند و چه اكنون كه محمود شالویی به عنوان مدیر موزه هنرهای معاصر شناخته می شود.

موزه هنرهای معاصر از زمان ساخت تا امروز۱۷ مدیر داشته است: دیوید گالوی، كامران دیبا، كوثر، علی اشرف حسینی، محمد معصومی، نقیبی، محمدرضا منزه، ناصر جواهرپور، صادق جلالی، غلامعلی طاهری، حسین كاشیان، سیدمحمد صحفی، علیرضا سمیع آذر، عبدالمجید حسینی راد، حبیب الله صادقی و محمود شالویی كه تمامی آنها اگر خود دستی در هنر نداشته اند، بیگانه با آن هم نبوده اند.

شیب مخصوص راهروهای بین گالری ها و نبود پله در بین گالری ها (هیچ پله ای بین گالری ها وجود ندارد) باعث می شود هر بازدیدكننده ای براحتی از تمام قسمت های موزه دیدن كند و علاوه بر آن، گالری ها طوری به هم متصل اند كه بازدیدكنندگان می توانند از همه آثار به نمایش درآمده بازدید كند.

در دل هشتی موزه اثر زیبای هنرمند ژاپنی، نوریوكی هاراگوچی قرار دارد كه از روغن و پولاد ساخته شده است. در میانه یكی از گذرگاه ها اثر به یاد ماندنی هنری مور قرار دارد و فضای سبز اطراف موزه به نام باغ تندیس آثار حجمی هنرمندانی نظیر پرویز تناولی، هنری مور و آلبرتو جاكومتی قرار دارد.

● و اما گنجینه موزه هنرهای معاصر

در گنجینه دائمی موزه بیش از ۳۵۰۰ اثر ارزشمند و یگانه از نخبگان هنرهای تجسمی ایران و جهان نگهداری می شود. در سال های ۸۳ و ۸۴ این گنجینه به طور كامل با عنوان جنبش هنر مدرن، در موزه به نمایش درآمد.

بارها زمزمه فروش یا معاوضه بخشی از این آثار كه غیرقابل نمایش قلمداد می شوند شنیده شده و چند سال پیش شاهد تعویض اثری از دكونین با صفحاتی از شاهنامه تهماسب بودیم. یكی از آخرین مواردی كه بحث این گنجینه را پیش كشید طرحی بود كه در مباحثات مربوط به بودجه سال ۸۲ مطرح شد. در آن دوران بحث این بود كه به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اختیار داده شود آثار غیرقابل نمایش موزه را بفروشد و از درآمد آن كارهای جدیدی بخرد. سمیع آذر، مدیر وقت موزه كه یكی از طراحان این طرح قلمداد می شد مدتی بعد اعلام كرد بحث فروش مطرح نبوده و غرض در وهله اول یافتن راهی برای خرید آثار جدید بوده است.

شهبازی، جمعدار موزه در توضیح ویژگی های گنجینه گفت: نزدیك به ۳۵۰۰ اثر در این مكان نگهداری می شود كه قدیمی ترین اثر متعلق به شاهنامه شاه تهماسب است و جدیدترین آثار هم مربوط به ۱۲۰ سال گذشته هستند، در ضمن ۳۰ كار از پیكاسو نیز در این گنجینه وجود دارد.

اثر معروفی از پابلو پیكاسو نقاش معروف، برخلاف دیگر آثار نقاشان خارجی كه به صورت گروهی در كنار یكدیگر قرار دارند، تنها و به دور از بقیه، بر گوشه ای از دیوار انتهایی گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران ایستاده است. تابلویی كه خالق او پابلو پیكاسو به عنوان یكی از نمادهای نبوغ نقاشی شناخته می شود، تنها اثری است كه گویا در جمع معروف ترین نقاشان دنیا نیز به گونه ای برتری خود را نشان می دهد. تابلوی «نقاش و مدلش» تنهاترین اثر موزه هنرهای معاصر است كه به گفته كارشناسان قیمت آن مانند بسیاری از تابلوهای هنری دیگر به اصطلاح نجومی است و تنها به واسطه توان خریداران در حراجی های هنری مشخص می شود.

نزدیك به ۳۵۰۰ اثر در این مكان وجود دارد كه قدیمیترین اثر متعلق به شاهنامه شاه تهماسب و جدیدترین اثر به ۱۲۰ سال گذشته مربوط استآثار هنرمندان ایرانی عمدتا در طول ۳۰ سال گذشته جمع آوری شده و به صورت كلی ۱۰ درصد آثار را بنیاد مستضعفان و جانبازان و نهاد ریاست جمهوری به موزه هنرهای معاصر تهران واگذار كرده است. آثار نقاشان ایرانی مانند مسعود عربشاهی، غلامحسین نامی، محسن وزیری مقدم، شیشه گران، پیروز كلانتری، عباس سعیدی، بهمن محصص، صادق بریرانی، جعفر پتگر، محمد احصایی، پرویز كلانتری، علیرضا اسپهبدی، كمال الملك، كمال الدین بهزاد، سهراب سپهری و... در قفسه های مقابل آثار خارجی قرار دارند.

حبیب الله صادقی، مدیر سابق موزه هنرهای معاصر، در روز خبرنگار درهای گنجینه را برای خبرنگاران حوزه تجسمی رسانه های كشور گشود و آثاری از فرانسیس بیكن و جكسون پولاك را به عنوان اولین آثار نمایش دهنده در معرض دید خبرنگاران قرار دارد و قیمت آنها را ۱۴۰ الی ۱۶۰ میلیون دلار ارزیابی كرد و گفت: موزه ها و نهادهای هنری بسیاری خواهان نمایش آنها هستند. این تابلوها از آثار ارزشمند موزه هستند كه تاكنون موسسات مختلفی مانند نشنال جئوگرافی و موزه بریتانیا (British Musuem) خواهان نشان دادن آنها بوده اند و به همین دلیل مكاتبات بسیاری برای در اختیار داشتن كپی كارها انجام داده اند.

وی با نمایش آثار رنه ماگریت، ونگوگ، دورن، ژرژ براك، مارك شاگال، كاندینكسی، اندی وارهول، رنوار و ماتیس آنها را از دیگر گنجینه های موزه برشمرد و در حالی كه اثری از پل گوگن را نشان داد، این اثر را یكی از بهترین كارهای این نقاش فرانسوی عنوان كرد.

علیرضا سمیع آذر، یكی از مدیران مدیر موزه هنرهای معاصر در سال های پیش می گوید: اوایل انقلاب به دلیل وجود نگاه های نادرستی كه به هنر و بویژه هنر معاصر كه تصور می رفت هنر غربی است آثار هنری ایران در معرض خطر نابودی قرار گرفت. به همین علت بسیاری از علاقه مندان به آثار هنری ترجیح دادند، بدون سر و صدا و به دور از هر جنجالی آثار هنری را در مخازن و انبارهای امن نگهداری كنند.

سمیع آذر همچنین ضمن توضیح درباره تابلوهای موجود در گنجینه ادامه داد: خوشبختانه هیچ كدام از تابلوهای موزه از بین نرفته اند و همگی در كمال صحت و سلامت نگهداری می شوند. شرایط نگهداری این تابلوها نیز شرایط مطلوبی است و در این سال ها آسیبی به تابلوها وارد نیامده است.

وی افزود: از سال ۷۶ و ۷۷ به بعد بود كه نگاه های تازه و جدیدی نسبت به هنر مدرن حاكم شد و موزه هنرهای معاصر توانست فضای عملكرد بیشتری داشته باشد. ۲۰۰ اثر از آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر در قالب یك كتاب با توضیحات جامع و كافی عرضه شده كه برای جمع آوری این اطلاعات ۲ سال وقت صرف شده است.

وی در مورد گنجینه توضیح داد: از آثار منحصر به فرد هنر غرب در حالی در موزه هنرهای معاصر تهران آثاری وجود دارد كه بخش اعظمی از نمادها و نشانه های تمدن ایران در موزه ها و مجموعه های غربی جای دارند.

وی با تاكید بر این كه كشورهای دیگر می توانند موزه هایی بسیار شكوهمندتر و بزرگ تر از موزه هنرهای معاصر تهران بسازند، گفت: با وجود این آنها هرگز نمی توانند مجموعه ای به ارزش و اهمیت گنجینه موزه هنرهای معاصر فراهم كنند. وقتی این مجموعه در ایران شكل گرفت جزو مجموعه برتر هنری دنیا بود و امروز اگر در ردیف چهارم نباشد یكی از ۱۰ مجموعه برتر است.

وی غنی ترین بخش از گنجینه موزه را آثاری از جریان های هنری پس از جنگ جهانی دوم بویژه اكسپرسیونیسم انتزاعی دانست: از این سبك كه بعدها به جهانی ترین شیوه میان سبك های هنر مدرن درآمد، آثاری منحصربه فرد از هنرمندانی چون جكسون پولاك، مارك رودكو و ویلیام دكونینگ در گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران وجود دارد. پس از آن دوره به سبك پاپ می رسیم كه آثاری از هنرمندان تاثیرگذار آن چون جاسپر جونز و اندی وارهول نیز در گنجینه هست.

آیدین آغداشلو، نقاش و پژوهشگر هنر ترجیح می دهد در مورد شناسنامه دار شدن آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر صحبت كند. وی این فعالیت را اتفاق مهمی در عرصه هنری كشور دانست و گفت: شناسنامه دار شدن آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر از ۲ نظر اهمیت دارد. اول این كه شناسنامه اموال یك موزه در دسترس عموم قرار می گیرد و امكان دستیابی علاقه مندان و پژوهشگران آثار هنری به نمونه های مهم و معتبر جهانی ممكن می شود. دوم این كه افراد بسیاری در سراسر دنیا هستند كه آثار هنری مربوط به هنرمند یا دوره هنری خاصی را در كشورهای مختلف ازجمله ایران، تعقیب و سیر تحول آنها را بررسی می كنند. انتشار چنین اطلاعاتی تحقیق آنها را آسان تر می كند و شكل مفیدتری به آن می بخشد. علاوه بر این، وجود و حضور آثار معتبر و ماندن شان در مجموعه تضمین می شود، به نوعی كه مسوولان فرهنگی در برابر اطلاعات ارائه شده پاسخگو خواهند بود.

به گفته آغداشلو، چنانچه اطلاعات مربوط به گنجینه موزه هنرهای معاصر منتشر شود، حركت فرهنگی بسیار مهمی صورت می گیرد، چرا كه اهل هنر می توانند در تحقیقات خود با تكیه بر آثار و اطلاعات موجود، مسائل هنری را از نزدیك حل و فصل كنند.

گیزلا سینایی، هنرمند نقاشی كه یكی از آثارش در گنجینه موزه هنرهای معاصر نگهداری می شود نیز آشنایی نقاشان جوان با هنرمندان بنام جهان را بسیار ضروری دانست و در خصوص دیگر ضرورت انتشار این شناسنامه ها گفت: در هیچ كجای دنیا امكان بازدید آزادانه مردم از گنجینه موزه ها وجود ندارد، اما در عوض امكاناتی فراهم می شود تا صاحب نظران، كارشناسان و علاقه مندان بتوانند از این آثار و ویژگی های آنها مطلع شوند و آگاهی یابند. یكی از این روش ها انتشار اطلاعات مربوط و تصاویر آنهاست. از این طریق خلا‡ اطلاعاتی مورد نیاز پژوهشگران هنری در كشور تا حدی پر می شود.

وی در ادامه افزود: گفته می شود تعدادی از آثار موجود در گنجینه موزه هنرهای معاصر تاكنون به نمایش عمومی در نیامده اند. تعدادی هم كه به نمایش درآمده اند، تنها در مدت زمان كوتاهی در دسترس علاقه مندان قرار داشته اند، بنابراین بیشتر هنرمندان و پژوهشگران از جزییات این تابلوها آگاهی ندارند و انتشار این مجموعه می تواند گام موثری در جهت آشنایی هنرمندان با نقاشان بزرگ باشد.

وی به عنوان هنرمندی كه یكی از آثارش در گنجینه موزه وجود دارد، گفت: هنرمندان دوست دارند آثارشان به طور پیوسته در دسترس مخاطب قرار بگیرد و به این طریق از چگونگی تاثیر كارشان بر مردم و بویژه اهل فرهنگ مطلع شوند. اطلاعات مربوط به آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر در شبكه اینترنت یا ارائه آن به صورت سی دی می تواند به این نیاز هنرمندان پاسخ دهد.

مجید احمدی