روز جهانی تالاب ها (۱۴ بهمن) امسال با حضور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در خوزستان برگزار می شود.

این مراسم در حالی برگزار می شود كه ۷تالاب از تالاب های ۲۲ گانه ثبت شده در كنوانسیون رامسر، در فهرست سیاه مونترو درج شده و البته تالاب های دیگر هم وضعیت بهتری نسبت به این تالاب ها ندارند. از یك سو، دخالت های غیرمسئولانه نظیر عبور جاده، برداشت بی رویه آب، خشكاندن اراضی تالابی برای كشت و زرع، ورود زهاب های كشاورزی، فاضلاب های شهری و صنعتی و از سوی دیگر خشكسالی های پیاپی، تالاب ها را به وضعیتی اسفبار تبدیل كرده است. در گزارشی كه از نظرتان می گذرد وضعیت تالاب ها از دید چند كارشناس برجسته محیط زیست بازگو می شود.

« وضعیت تالاب ها بسیار نگران كننده است.» این نخستین جمله ای است كه دكتر برهان ریاضی، عضو هیئت علمی و پژوهشگر تالاب ها بر زبان می آورد و می افزاید: « ۲۲تالاب از تالاب های كشور در فهرست كنوانسیون رامسر ثبت شده اند یعنی این تالاب ها دارای اهمیت بین المللی هستند اما كنوانسیون رامسر لیست سیاهی موسوم به مونترو هم دارد كه در این لیست نام تالاب هایی كه دچار تغییرات شدید اكولوژیكی شده اند ثبت می شود. اكنون ۷ تالاب از تالاب های بین المللی ما در این لیست قرار گرفته است. شما هیچ كشوری را نمی یابید كه یك سوم تالاب های آن در این لیست ثبت شده باشد. اما اسفبارتر آنكه اگر كنوانسیون رامسر وضعیت واقعی تالاب های ما را بداند ۹۰ درصد تالاب ها را در این لیست قرار خواهد داد.»

«شادگان»، «مجموعه شورگل، یادگارلو و درگه سنگی در آذربایجان شرقی»، «انزلی»، «دریاچه نیریز و مرداب كمجان در فارس»، «مجموعه آلاگل، آجیگل و آلماگل در گلستان»، «هامون پوزك، هامون صابری و هیرمند در سیستان و بلوچستان» و « هورباهو در هرمزگان» ۷ تالابی است كه ریاضی از آنها به عنوان تالاب های ثبت شده در فهرست مونترو یاد می كند و می گوید: «براساس ضوابط مونترو، برای تالاب هایی از این قبیل باید برنامه پایش دائمی فراهم شود تا تالاب به شرایط طبیعی خود باز گردد؛ اما متأسفانه برای هیچ یك از تالاب هایی كه دچار این تغییرات شده اند چنین برنامه ای وجود ندارد.» این استاد دانشگاه یادآور می شود:« براساس ماده ۱۶ قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب ۱۳۵۳،تمامی تالاب ها تحت مدیریت سازمان محیط زیست قرار دارد. این جزو مسئولیت سازمان محیط زیست است؛ مسئولیتی كه سازمان چندان به آن توجهی ندارد. در حالی كه این سازمان نه تنها بر حسب وظیفه ملی بلكه از نظر كنوانسیون رامسر مسئول تالاب هاست و باید در قبال مسئولیتی كه دارد به جهانیان پاسخگو باشد.»

● تالاب ها، آسیب پذیرترین زیستبوم ها

ریاضی می گوید: «امروز در سراسر جهان فاضلاب های شهری اعم از خانگی و روستایی و نیز پساب های صنعتی مستقیم و غیرمستقیم وارد تالاب ها می شوند، این باعث پدیده تغذیه گرایی می شود كه در نهایت به پیری زودرس تالاب ها می انجامد. در كشور ما به دلیل آنكه شهرها فاقد تصفیه فاضلاب هستند پساب ها و فاضلاب ها در حجم بسیار زیادی به تالاب ها راه می یابد به ویژه زهاب های كشاورزی كه بیش از حد به كود و سموم شیمیایی آغشته اند به شدت حیات تالاب ها را تهدید می كنند.»

این استاد دانشگاه خاطرنشان می سازد:« د ر حالی كه در كشورهای توسعه یافته حفاظت ازتالاب ها یك اولویت است اما در كشور ما نه تنها برنامه ای برای تخفیف یا كاهش این تاثیرات سوء وجود ندارد كه برداشت بی رویه آب از تالاب ها به وضعیت بحرانی آنها دامن می زند. از سوی دیگر، هر جا كه امكان خشكاندن تالاب ها وجود داشته با زهكشی اراضی، تالاب را خشكانده و آن را به زمین های كشاورزی تبدیل كرده اند. این در حالی است كه هیچ گاه حقابه طبیعی تالاب ها رعایت نشده و نمی شود. در تمام این سال های نسبتا طولانی حتی یك مورد هم پیدا نمی كنید كه گفته شده باشد امسال به خاطر خشكسالی باید الگوی كشت را تغییر بدهیم تا تالاب ها كمتر آسیب ببینند و آب بیشتری نصیب تالاب ها شود بلكه برعكس، همه تصمیمات به نفع كشاورزی و كشاورزان بوده است.»

ریاضی در پایان تاكید می كند: «تا زمانی كه نگاه مسئولان به محیط زیست عوض نشود نمی توان انتظار بهبود داشت بلكه وضعیت نابسامان محیط زیست به خصوص وضعیت بغرنج تالاب ها روزبه روز بدتر خواهد شد. نه تغییر الگوی كشتی خواهیم داشت، نه مخالفتی برای جلوگیری ازساخت سدهایی كه در بالادست تالاب ها احداث می شود و نه مانعی برای جلوگیری از ورود انواع آلودگی. البته اگر حجم تخریب های ناشی از دخالت های غیرمسئولانه را هم به این عوامل تهدید كننده اضافه كنیم آن وقت مشخص می شود كه تالاب ها چه وضعیت رقت باری دارند.»

● توسعه نیم بند، تالاب ها را می بلعد

دكتر اسماعیل كهرم، استاد حیات وحش پیش از هر چیز به اهمیت تالاب ها اشاره می كند:« حیات از همین پهنه های آبی كم عمق یعنی تالاب ها آغاز شده به عبارت دیگر پایه و اساس حیات همین تالاب ها هستند. ما این شانس را داشته ایم كه در كشور خشك و نیمه خشك مان، ۲۵۲ تالاب وجود داشته باشد تالاب هایی كه مایه آبادانی هستند. اما با وجود اهمیتی كه تالاب ها دارند قربانی توسعه نیم بند می شوند.»

وی در تعریف توسعه نیم بند می گوید:« منظور از توسعه نیم بند این است كه هرجا تالابی بوده به آن تاخته ایم یا روی رودخانه های مشروب كننده آن سد ساخته ایم؛ ارومیه نمونه ای از این دست است. یا مثل انزلی، جاده ای از میان آن عبور داده ایم ؛ یا مثل مجموعه آلاگل، آلماگل و آجیگل در گلستان در جوار آن پتروشیمی زده ایم. یا مثل میانكاله در وسط آن قهوه خانه زده ایم و جاده ای هم برای دسترسی به آن كشیده ایم. روز به روز هم بر حجم این مثلا توسعه افزوده و می افزاییم.»كهرم یادآور می شود: «تالاب هایی هم كه از این تخریب ها مصون مانده اند بر اثر قهر طبیعت خشك شده اند مثل هامون و گاوخونی. این است وضعیت تالاب های ما. تالاب هایی كه قدر نمی شناسیم و تقریبا هر روز منتظریم كه بشنویم در فلان تالاب می خواهند مثلا ورزشگاه بزنند یا پالایشگاه احداث كنند. به خاطر دارم كه سال پیش همین روزنامه همشهری گزارشی منتشر كرد با این تیتر كه اغلب تالاب های ایران روی خط قرمز قرار دارد.»

این مدرس حیات وحش در ادامه می افزاید:« روز جهانی تالاب ها به ما یادآوری می كند كه ۷ تالاب از ۲۲ تالاب بین المللی شما در فهرست مونترو قرار گرفته است آن وقت نه تنها هیچ اقدامی برای بهبود آنها نمی كنید كه می خواهید جاده ها را تعریض كنید، ورزشگاه بسازید و صدها طرح عمرانی دیگر در دستور كار دارید كه به تخریب تالاب ها منجر می شود. در حالی كه كنوانسیون رامسر، ما را در مقابل كشورهای دیگر متعهد به حفظ این تالاب ها می كند. در نظر داشته باشیم كه این تالاب ها هزاران سال است كه از طرف مردم پاك سرشت این سرزمین حفاظت شده اند؛ آیا اكنون نیز بهتر نیست كه این تالاب ها را به صاحبان اصلی آنها یعنی مردم بازگردانیم تا نسبت به حفظ آنها در آینده اطمینان بیشتری داشته باشیم.

فراموش نكنیم كه سال ۱۹۷۱ كنوانسیون رامسر در ایران و در رامسر تشكیل شد و به همین دلیل كنوانسیون رامسر عنوان گرفت و برای اولین بار ما بودیم كه به كشورهای دیگر گفتیم بروند تالاب هایشان را حفظ كنند آن وقت خودمان از قافله عقب ماندیم. سخن آخر اینكه در حال حاضر، بخشی از سازمان محیط زیست كه مسئول حفاظت از تالاب هاست نه از دانش و تخصص لازم برای حفاظت از تالاب ها برخوردار است و نه متأسفانه علاقه ای برای حفاظت از این بدنه های آبی از خود نشان داده است.»

● همه تالاب ها مشكل دارند

بهروز بهروزی راد، عضو هیئت علمی واحد علوم و تحقیقات دانشگاه آزاد درباره وضعیت امروز تالاب های كشور می گوید: « ۲۵۲ تالاب در كشور وجود دارد كه مساحت آنها ۵/۲میلیون هكتار است. بیش از ۵۰درصد این تالاب ها ساحلی و بقیه داخلی هستند. تالاب های ساحلی عمدتا در حاشیه خلیج فارس واقع شده اند كه بزرگترین آنها شادگان با۵۴۰هزار هكتار وسعت در خوزستان قرار دارد.»

این مدرس تالاب ها می افزاید: «گاوخونی و ارومیه از تالاب های داخلی محسوب می شوند. انزلی و میانكاله و امیركلایه هم ۳ تالاب عمده شمال كشورند كه در سواحل خزر قرار گرفته اند. اما همه این تالاب ها اعم از داخلی و ساحلی دچار مشكلاتی هستند كه نیاز به چاره اساسی دارند، از جمله این مشكلات كمبود آب ناشی از خشكسالی و رعایت نكردن حقابه آنهاست. هم اكنون گاوخونی در اصفهان بختگان و كافتر در فارس كاملا خشك شده و پریشان كم آب است و شرایط طبیعی ندارد. تالاب هامون دیگر وجود خارجی ندارد. كم آبی دامن ارومیه را هم گرفته، به همین دلیل غلظت نمك آن بسیار بالا رفته است. تالاب انزلی نیز دچار تغییرات شدید اكولوژیكی شده و به خاطر آزولا و آلودگی هایی كه به آن وارد می شود وضعیت نامناسبی دارد. امیركلایه هم وضعیتی مشابه آنها دارد.» وی درپایان می گوید: «تالاب های حاشیه خلیج فارس هرچند به دلیل آنكه عمدتا به شكل خور و متصل به آب هستند مشكل كم آبی ندارند اما آلودگی های نفتی حیات آنها را به شدت تهدید می كند.»

اسدالله افلاكی