روایت های تاریخی درباره «تهران قدیم» همراه با حسرت سینه سوز بزرگسالان که از حال و هوای دوران کودکی خود یا از خاطرات گذشتگان شان یاد می کنند، همواره بازخوانی غم و حسرت گذشته هاست؛ گذشته نه چندان دوری که به دنبال «دارالخلافه» شناخته شدن این شهر با فراز و فرودهای غریبی همراه شده است.

حسرت ها حکایت از آن دارد که شهر در سال ها و دهه های نخستین شکل گیری اش با لطافت ییلاقی در دامنه جنوبی البرز، آرامش دل انگیز بر جان ها می نشاند. باغات و مزارع سرسبز و باطراوتش از دامنه بلندی های شمیرانات تا پهنه های جنوبی دشت حاصلخیز ری گسترده بودند. در سکون و آرامش شهر، زندگی نه آلوده به رخوت بود و نه آغشته به تعجیل. زندگی در روستاهای پیرامونی شهر نیز مانند ونک، قلهک، طرشت، فرحزاد و... حال و هوای خود را داشت و تفرجگاهی بودند برای اوقات فراغت تهرانی ها...

خانه های اعیان و عوام نیز با وجود اندک تفاوتی در ساختارشان، نمادی از ویژگی و هویت ساکنان گذشته را به رخ می کشیدند. بناهای دولتی و عمومی هم نمودی از اندیشه ورزی معماران نامی دوره خود داشتند. تمامی این بناها در آمیزه دلپذیری با عناصر طبیعی، نمایش پرشکوهی از «سیما و منظر شهری» را پیش روی رهگذران قرار می دادند. با گذشت سال ها و دور شدن از آن دوره می بینیم دیگر نه از آن باغات و مزارع سرسبز پیرامونی نشانی باقی مانده است و نه از آن سیما و منظری که شکوه و زیبایی ترکیب با عناصر طبیعی را به نمایش بگذارد. آنچه باقی مانده است، ترکیب نامتجانسی از تراکم و انبوه جمعیت با ردیف درهم فشرده ساختمان های روییده در پیرامون معابری است که از جوشش در هم ماشین و انسان نفس شان بریده است. در چنین جوششی آنچه به عنوان سیما یا رخساره شهری، از میان دود و غبار پراکنده در فضا خودنمایی می کند، ردیف ساختمان هایی است که با قواره های کوتاه و بلند و نمای ناهمگون شان زنجیری از آهن، سیمان، شیشه و آجر را به رخ می کشند. در تداوم این سیما به ندرت می توان فضای باز و گشوده یی را دید که به جای فولاد و سیمان، گل و درختی در آن کاشته شده باشد.

در این رخساره عمومی از جنبه تکاملی، الگوی معماری یکدست و منسجمی که هویتی را آشکار سازد، بازتاب ندارد. به جای آن آنچه دریافت می شود ملغمه یی از دگردیسی الگوهای نامنطبق و نامانوسی است که نه بر هویتی از سازمان فضایی نوگرا و پسانوگرا تاکید دارد و نه بر هویتی که به عنوان ساختار سنتی شناخته شده است. در حرکت از شمال شهر به محلات و مناطق جنوبی هر چند که رخساره عمومی با ویژگی غالبش نمایان است، اما دگردیسی آن، اشکال و انواع مختلفی را به خود گرفته است؛ بارزترین نمود این دگردیسی در بافت و رخساره محلات و مناطق شمالی شهر، رویش برج ها و آسمانخراش ها است که بدون هیچ نظم و سازمانی و الگویی مبتنی بر نظام برنامه ریزی در بافت محلات شکل گرفته اند و رشد قارچ گونه آنها همچنان ادامه دارد. رویش این برج ها ضمن اینکه سازمان فضایی و ساختار کالبدی این محلات را به هم ریخته، رخساره عمومی آنها را نیز به آشفتگی کشیده است. این رخساره از یک سو نمایشی از وجود خانه های ییلاقی در پس حصارهای پولادین و سنگی است و از سوی دیگر بازتابی از حضور انواع مجتمع های آپارتمانی با نماهای ناهمگون از سنگ های گرانقیمت، شیشه، آجرنما و... که به تازگی برج های سیمانی، فلزی، شیشه یی و... نیز حتی در کوچه ها و معابر کم عرض محلات به آنها افزوده شده و رخساره یی از این محلات ایجاد کرده است که به جای آرامش و حس هم پیوندی با محیط،تنش بصری در هر رهگذری چه سواره و چه پیاده منجر می شود. بی هیچ تناسب و تعادلی، رویش این برج ها در محلات شمالی شهر ادامه دارد و مالکان خانه های ییلاقی و باغی باقی مانده نیز در سودای سود سرشار و بهره وری بهینه از زمین هایشان پذیرای حضور بیشتر برج سازان در این محلات شده اند تا زخم دیگری بر رخساره آن بیندازند و خط آسمان را از آنها بستانند.

راه اندازی مجتمع های بزرگ تجاری، خدماتی و پذیرایی بدون پیش بینی مکان مناسب برای پارکینگ عمومی و فضاهای باز شهری نیز آشفتگی این رخساره را فزون تر کرده و فضایی سرشار از تراکم ماشین و انسان در محیط و پیرامون آن پدید آورده است. این تراکم که تا چند سال پیش از ویژگی سیمای عمومی بافت میانی شهر به شمار می رفت، با راه اندازی این مجتمع ها، به درون محلات شمالی شهر نیز کشیده شده است.

این رخساره در مناطق بافت میانی شهر با وجود دیرینه قابل توجه آن و استقرار بناهای با ارزش فرهنگی و تاریخی که هر کدام نمودی از ویژگی دوره یی از تکوین و گسترش شهر شناخته می شود، به دلیل تداخل الگوهای ناهمگن در ساختار فضایی به گونه یی دیگر به آشفتگی کشیده شده است. چنان که در پیرامون بسیاری از همین بناهای تاریخی و با ارزش فرهنگی به ویژه در مناطق و محلات مرکزی که بیشتر آنها نیز با کاربری اداری در حال بهره برداری هستند الگوهای متداخلی از شیوه های نوگرایی و پسانوگرایی در ساختار فضایی شکل گرفته است که کمترین تناسب، هماهنگی و تعادلی را در رخساره عمومی آن آشکار نمی سازند. در این بخش ها غلبه فعالیت های تجاری صنوف مختلف بر سایر کاربری ها نیز این ساختار را در سمت و سوی شکل گیری مجتمع ها، پاساژها و راسته های تجاری توانمند کرده و از جنبه سیمای شهری، ترکیب ناهمگن و نامتجانسی را از حضور ساختمان این فعالیت ها و واحدها در کنار بناهای تاریخی و با ارزش فرهنگی به وجود آورده است.

برای نمونه این ترکیب ناهمگن را می توان در محدوده و پیرامون میدان حسن آباد (با سبک معماری باروک)، محدوده ساختمان دادگستری (با بهره جویی از معماری دوره ساسانی)، پیرامون بنای شمس العماره (با معماری دوره قاجار) و... به نحو بارز و گویا مشاهده کرد.

دیگر پدیده ناخوشایند در این بخش از محلات و مناطق شهر که در سیمای آن نیز بازتاب یافته، غلبه فرسودگی در بافت آنهاست. این فرسودگی هرچند تا حدی ناشی از قدمت و نوع مصالحی است که در بناهای آن به کار رفته است اما در عین حال دلیل آن را می توان در غالب شدن کار و فعالیت بر سکونت در این محلات و مناطق جست وجو کرد که منجر به رانده شدن جمعیت ساکن از واحدهای آن و تبدیل این واحدها در بیشتر موارد به انبار کالا و اجناس مختلف شده است.

در واقع فرسودگی بافت شهری تهران از مناطق و محلات میانی آن شروع می شود و تا جنوبی ترین مناطق و محلات ادامه می یابد که در ساختار آن رخساره این کلانشهر گسترده در پهنه ۷۵۰ کیلومترمربع به شدت آشفته، رنجور، فقیر و زخمی نمایان می شود. در این مناطق که حدود یک پنجم از گستره شهر را تشکیل می دهد، کوچه های باریک و دراز مویرگی، خانه های وق زده یی را که بیشتر شبیه توده گسترده یی از لانه مورچگان است، به هم دوخته و بوی تعفن فاضلاب خانه ها در آنها پیچیده است. خانه های لانه وار در اطراف این کوچه های مویرگی با ارزان ترین و نامرغوب ترین مصالح از دل قطعات کوچک بیرون زده اند و در فضایی فشرده و ناهمگن به هم پیچیده اند. نمای بیشتر آنها آجر قدیمی یا گلی است و بازشوها و درهای چوبی فرسوده یا آهنی زنگ زده از لابه لای این نما رخساره بیمارگونه یی را به نمایش می گذارد. حضور خرده فرهنگ های مهاجران روستایی و شهری اقصی نقاط کشور نیز از تمامی نقاط قابل دید این بناها نمایان است که در عین حال آشفتگی و بیماری سیمای محله را شدت بخشیده است.

برخلاف مناطق و محلات شمالی شهر در بافت فشرده و متراکم مناطق و محلات جنوبی به ندرت می توان خیابان عریض و شبکه شریانی را مشاهده کرد. در صورت وجود چنین خیابانی نیز انبوهی از دود و فولاد هر گمگشته یی را چنان می بلعد که رهایی از آن دل شیر نیاز دارد و صبر ایوب... فضاهای باز و سبز شهری نیز در این محلات وضعیتی مشابه خیابان های عریض دارند و به جان دود و فولاد، دود و افراد بیکاره در آن رها شده اند هرچند وجود همین فضاهای اندک نیز خود در مجموعه سیمای بافت این محلات غنیمتی است اما آلودگی هوای آنها سبزینگی و شادابی را از درختان و گیاهان زدوده و رنگ تیره بر آنها پاشیده است. وجود درختان و درختچه ها در حاشیه معابر شبکه های شهری نیز چه در بافت مناطق شمالی و چه میانی و جنوبی شهر دست کمی از وضعیت درختان واقع در فضاهای سبز بافت های جنوبی شهر ندارند و دلیل آن نیز آلودگی هوا در مجموعه کلانشهر تهران به ویژه در مناطق جنوبی آن است که دود و غبار ناشی از آن روشنی و شفافی را از سیمای شهر نیز زدوده است.

در بلوای این آشفتگی، واویلا از اجرای طرح بزرگراهی که با عملکرد شهری و فراشهری، بافت یا حاشیه محلاتی از مناطق میانی و به ویژه جنوبی شهر را بشکافد و با تخریب کامل یا بخشی از این خانه های لانه وار، دل و روده بیرون ریخته آنها را در جداره واحدهای باقیمانده در مسیر بزرگراه به نمایش بگذارد. در این سیمای باشکوه تصاویر فراوانی از دیوارهای تخریب شده اتاق نشیمن، آشپزخانه و دستشویی با کاشی های شکسته و فروریخته، نقش پله ها بر دیواره راهروها و... پی در پی بر نگاه رهگذران می نشیند و تنش بصری، روحی و خستگی جسمی شان را شدت می بخشد. نمونه های زیادی از این رخساره در پوسته بزرگراه های صیاد شیرازی، امام علی، شهید محلاتی، فتح، سعیدی و... پدید آمده است که انگار از نگاه مسوولان مربوطه نیز پوشیده مانده است.

البته مدتی است موج استفاده از نورافشان های رنگارنگ در معابر و میادین شهر نیز برای آرایش رخساره آن راه افتاده است که خود حکایت دیگری است تا با بیان آن بتوان تاثیر نگرش و سلیقه های نامتعارف در بازتاب سیمای شهری را بیشتر شناخت.

در مجموع آنچه از برآیند سیمای کلانشهر تهران و رخساره گوشه به گوشه آن بر چشم می نشیند، آشفتگی ها و نابسامانی هایی است که در نتیجه نبود بردارهای برنامه ریزی منسجم و یکدست توسعه پایدار و معیارها و ابزارهای قانونمند در رهگذر سال های پیوسته شکل گرفته و نمود یافته اند و در این میان سوداگری و سودگرایی نیز در کنار این بردارها، آشفتگی ها و نابسامانی ها را در سازمان شهری و رخساره آن شدت بخشیده اند. بدیهی است رفع این آشفتگی ها در عین حال که نیازمند ایجاد بستر شایسته برای بردارهای یاد شده است، نیازمند تبیین بردارهای دیگری در چارچوب سیاست های مدیریت کلان کشور خواهد بود. در غیر این صورت نه تنها حسرت سینه سوز بزرگسالان از حال و هوای شهر دوران کودکی شان پایانی نخواهد داشت بلکه کودکان امروز هم حتی از حال و هوای کودکی خود حسرت سینه سوز دیگری برای نسل های بعدی خواهند داشت.

سیروس ظهیرمالکی*

*روزنامه نگار و پژوهشگر مطالعات شهری