قرآن كریم و روایات معصومین (علیهم السلام) توصیه های مهمی را درخصوص تعاملات اجتماعی مطرح می كند و با مثال هایی كه در این ارتباط ارائه می كند، نوعی نگرش تربیتی به این مساله را مورد بررسی قرار می دهد.

مثال هایی كه در قرآن كریم درباره داستان اصحاب كهف و فرزند حضرت نوح (علیه السلام) ارائه می شود، از همین مقوله است. همچنان كه سگی را كه به واسطه همراهی و همنشینی اصحاب كهف به داخل غار پناهنده شد، در زمره صالحان و رستگارشدگان قرار می دهد و می فرماید: می پنداشتی كه بیدارند حال آن كه در خواب بودند و ما آنان را به دست راست و دست چپ می گردانیدیم، و سگشان بر درگاه غار دو دست خویش دراز كرده بود. اگر به سروقتشان می رفتی، گریزان بازمی گشتی و از آنها سخت می ترسیدی.(۱)

در ادامه نیز می فرماید: خواهند گفت: سه تن بودند و چهارمیشان سگشان بود و می گویند: پنج تن بودند و ششمیشان سگشان بود تیر به تاریكی می افكنند و می گویند: هفت تن بودند و هشتمین شان سگشان بود. بگو: پروردگار من به عدد آنها داناتر است. ..(۲)

از سوی دیگر، قرآن كریم به ماجرای فرزند نوح می پردازد و با همه انتساب وی به ساحت پیامبری، او را به واسطه همنشینی با كافران و تمرد از فرمان الهی، مستحق عذاب الهی می داند. چنان كه وقتی حضرت نوح در توفان غضب الهی نجات فرزندش را تمنا می كند، خدای متعال در پاسخ می فرماید: ای نوح! در حقیقت او از كسان تو نیست، عمل او ناصالح است، پس چیزی را كه بدان علم نداری، از من مخواه. من به تو اندرز می دهم كه مبادا از جاهلان باشی.(۳)

پسر نوح با بدان بنشست

خاندان نبوتش گم شد

سگ اصحاب كهف روزی چند

پی نیكان گرفت و مردم شد

دوستی با صالحان نیز دارای مختصات و حدودی است كه در ایجاد تعامل صادقانه اثرگذار است و حتما باید نسبت به آن اهتمام شود.

حضرت امام صادق (علیه السلام) حدود و ثغور دوستی خالصانه و بی شائبه را چنین بر می شمارند: صداقت و دوستی جز با حدود خودش ممكن نیست، پس هر كس تمام یا بعضی از حدود صداقت را داشت، او را دوست خود بدان و اگر كسی هیچ یك از آن حدود را نداشت، به هیچ عنوان او را به دوستی نپذیر.

حد اول این است كه ظاهر و باطنش یكی باشد.

دوم آن كه افتخار تو را افتخار خود و ننگ تو را ننگ خود بداند.

سوم آن كه ریاست یا ثروتی كه به تو می رسد، وضعش را نسبت به تو عوض نكند.

چهارم این كه تو را از آنچه توانایی دارد، محروم نسازد.

پنجم این كه: خود جامع این چهار خصلت است، این كه تو را به هنگام بیچارگی ها و مصیبت ها رها نكند.(۴)

پی نوشت ها: ۱ سوره كهف (۱۸) ۲ سوره كهف (۲۲) ۳ سوره نوح (۴۶) ۴ علم اخلاق اسلامی ج: ۴ ص: ۲۳۳

سیدحامد حسینی