«یکی از افتخارات این دولت اهتمام به امر سد سازی است. ده ها سد در دوره این دولت افتتاح شد و ده ها سد در حال ساختن است.» سید محمد خاتمی، رئیس جمهور وقت (تیرماه ۱۳۸۱)

فكر نكنم دست كم در طول تاریخ معاصر ایران، هیچ مقام عالی رتبه ای را بتوان یاد كرد كه بیش از سیدمحمد خاتمی، رئیس جمهور پیشین ایران، به مبانی و آموزه های محیط زیست وفادار بوده و عملا از آنها تبعیت و حمایت كرده باشد. حتی هنگامی كه به متن سخنان منتشر شده سیاستمردان ایران نظر افكنیم، درخواهیم یافت كه خاتمی بیشتر از هر مدیر عالی مقام دیگری از محیط زیست سخن گفته و بر پایبندی از ملاحظاتش تاكید ورزیده است. با این وجود، حتی او نیز، همان گونه كه می بینید و می خوانید از «سدسازی» به عنوان یك ارزش یاد كرده و دولتش را مفتخر به اهتمام در این حوزه نموده است! چرا؟!

بیش از هفت دهه از استیلای بی چون و چرای صنعت سدسازی در جهان می گذرد؛ بیش از هفت دهه است كه رویایی ترین و پرافتخارترین لحظات ماندگار هر رهبر كشور و دولتی، آن لحظه ای بوده كه در حضور نور فلاش دوربین خبرنگاران متعدد داخلی و خارجی و پخش زنده دوربین های تلویزیونی، اقدام به بریدن روبان قرمز كرده و رسما آبگیری مخازن بزرگ این سازه های سیمانی پهن پیكر را كلید زده اند. در تمام این سال ها، كمتر پروژه ای بوده است كه می توانسته از منظر اهمیت و نیز مقبولیت مردمی با افتتاح سد برابری كند؛ چنان كه تقریبا می توانی در طول نیم قرن گذشته، عكس هر مقام عالی رتبه ای را به خصوص در جهان سوم در كنار دریچه های بزرگ سد های مخزنی ببینی كه چگونه پرش پرتاب گونه شتابناك و پرهیبت نخستین آب خروجی از سدها را به تماشا نشسته اند؛ آن هم در حالی كه می توانی منتهای رضایت و غرور را در چهره و سیمایش ببینی.

ایران نیز، از این قاعده مستثنا نبوده و در هر دوره، بیشترین تبلیغات و خشنودی مقامات عالی رتبه را می توانستی در هنگام افتتاح سدهایی چون دز، امیركبیر، سپیدرود، پانزده خرداد، رئیسعلی دلواری، اكباتان، وفرقان، كرخه، كارون، ملاصدرا و … ببینی. به نحوی كه حتی پیش آمده كه برای افتتاح یك سد (كرخه) دو رئیس جمهور (هاشمی رفسنجانی و خاتمی) به منطقه رفته و روبان بریده اند! كار به جایی رسید كه در دوره ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد، یعنی در سال ۱۳۸۵ و همزمان با آیین های گرامیداشت روز جهانی آب (۲۲ مارس ۱۳ اسفند)، اقدام به برگزاری همایش «نقش آفرینان صنعت سد سازی كشور» شد و در اقدامی كم سابقه، با حضور معاون اول رئیس جمهور، برخی از وزرا و وكلای مجلس، تمامی مراسم به صورت پخش زنده از تلویزیون هم پخش شد و هدایای نفیسی به ۴۱ سدساز نمونه كشور اهدا شد. براساس آخرین آماری كه شركت مدیریت منابع آب ایران منتشر كرده است، از سال ۱۳۲۶ تاكنون ۱۱۸۴ سد در كشور در مرحله مطالعاتی، اجرایی و بهره برداری قرار دارد كه از این رقم ۴۹۲ سد در مرحله مطالعاتی و ۱۴۴ سد در مرحله اجرایی قرار دارند و ۵۴۸ سد نیز به بهره برداری رسیده است. بنابراین گزارش، كار سدسازی در ایران كه از سال ۱۳۲۶ آغاز شده است، تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی رشد ناچیزی داشته و طی ۳۰سال ابتدایی یعنی از سال ۱۳۲۶ تا ۱۳۵۶ تنها ۲۷ سد در ایران در مراحل مطالعاتی، اجرایی و بهره برداری قرار داشت و طی این ۳۰ سال تنها ۲۶ سد در كشور مورد بهره برداری قرار گرفت و مابقی ۵۲۲ سد دیگر كه در ایران مورد بهره برداری قرار گرفت، تمامی آن در سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است. بیشترین تعداد سدهای مورد بهره برداری شده در ایران طی سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۷۴ بوده است كه این سال در مجموع بهره برداری از ۴۲ سد آغاز شده بود. همچنین براساس این گزارش، مطالعه احداث ۴۹۱ سد در سال های پس از انقلاب اسلامی آغاز شد و این در حالی است كه قبل از پیروزی انقلاب تنها مطالعه احداث یك سد آغاز شده بود.

اینها را گفتم تا دریابید كه دوستان ما در كمیته برگزاركننده همایش «سد های بزرگ، پیامدها و جایگزین ها» یعنی انجمن حفظ میراث فرهنگی و محیط زیست و نیز انجمن کوهنوردان ایران گروه دیده بان کوهستان، در چه فضایی و با چه امكانات و حمایت های اندكی در برابر چه سنگ اندازی های پنهان و آشكاری در شامگاه بیست و نهمین روز از اردیبهشت ماه ۸۷ این همایش را سرانجام برگزار كردند.

محمد درویش

عضو هیات علمی موسسه تحقیقات جنگل ها و مراتع