توفان پنج ماهه ای که همچنان سطح کیوان را در می نوردد رکورد طولانی ترین تندباد مداوم مشاهده شده در این سیاره را شکست. دانشمندان بر این باورند این توفان که آذرخش هایی ۱۰ هزار بار قوی تر از آذرخش های زمینی تولید می کند، نیروی حیرت آورش را از حرارت داخلی سیاره کیوان به دست می آورد. در اتمسفر معمولا آرام کیوان گاهی اوقات اشکالی بیضوی پدیدار می شوند که بیشتر در سیاره مشتری به چشم می خورند. در سال ۱۹۹۰ تلسکوپ فضایی هابل ابر سفید غول آسایی را در نزدیکی استوای کیوان رصد کرد که در زمان رویارویی های دو فضاپیمای وویجر وجود نداشت. پس از آن در سال ۱۹۹۴ نیز تلسکوپ هابل توفان دیگری را رصد کرد که کوچک تر بود. توفان سال ۱۹۹۰ نمونه بارزی بود از «خال سفید بزرگ»، پدیده ای بی همتا با عمری کوتاه که در هر سال کیوانی (نزدیک به ۳۰ سال زمینی) یک بار و در نزدیکی های فرا رسیدن انقلابیان تابستانی در نیم کره شمالی این سیاره رخ می دهد. فضاپیما کاسینی در سال های ۲۰۰۴ و ۲۰۰۶ نیز توفان های تندری را در سیاره کیوان مشاهده کرده بود اما هیچ کدام از آنها بیشتر از یک ماه طول نکشیدند. پیش از آن نیز هر دو فضاپیمای وویجر ناسا در خلال پرواز های کم ارتفاع شان به دور کیوان در سال های ۱۹۸۰ و ۱۹۸۱، چند روزی را به دریافت امواج های رادیویی ناشی از توفان های تندری گذرانده بودند. البته با توجه به اینکه شیرجه فضاپیما های وویجر یک و دو به سوی مشتری، با فاصله ای ۹ ماهه انجام شد این احتمال می رود که موج های ثبت شده توسط آن دو فضاپیما متعلق به یک توفان باشد، توفانی که نزدیک به یک سال در جوش وخروش بود. اما به هرحال با توجه به اینکه وویجر ها به طور مداوم آن توفان را دنبال نکردند، نمی توان مدت زمان آن توفان را با قطعیت تعیین کرد. جورج فیشر (G.Fischer)، یکی از اعضای تیم علمی امواج پلاسما و رادیویی کاسینی در دانشگاه لوا در آمریکا در این باره می گوید «از این نقطه نظر این توفان طولانی ترین توفان تندری است که تاکنون مشاهده کرده ایم. هر روز به آن نگاه کرده ام، یک لحظه هم متوقف نشده است.»

امواج رادیویی ساطع شده از این توفان نخستین بار در ۲۷ نوامبر ۲۰۰۷ رصد شد و حدود یک هفته بعد دوربین های کاسینی ابر های پیچیده گردبادی ظاهراً از جنس آب را شکار کردند که از فراز ابر های آمونیاکی سیاره کیوان قد افراشته بودند. حجم این توفان الکتریکی غول آسا به اندازه لایه تروپوسفر زمین، ناحیه ای از اتمسفر که از سطح زمین تا ارتفاع ۱۵ کیلومتری را در بر می گیرد، است. به گفته فیشر «بی نهایت بزرگ است، برای مقایسه آن با تجربیات شخصی تان باید تصور کنید که سراسر کره زمین را توفان و آذرخش فرا گرفته است.» این توفان اگرچه با شدت و قدرت متغیر اما پنج ماه است که ادامه دارد. به گفته فیشر «به نظر می رسد که هر۱۰ تا ۱۴ روز نوعی تقویت صورت می گیرد و سپس به مدت یک هفته تا ۱۰ روز اندکی فروکش می کند و از شدت توفان کاسته می شود.» دلایل چنین تغییراتی هنوز روشن نیست. در واقع توفان از جایی بسیار پایین تر از سطح گازی سیاره سرچشمه می گیرد که بتوان مشاهده کرد. البته مدل سازی های اخیر نشان می دهند که اختلاف دما در عمق ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتری می تواند ماشه چنین توفانی را بکشد. با توجه به این که نور خورشید به چنین عمق هایی راه ندارد می توان نتیجه گرفت که این حرارت خود سیاره است که به نوعی باعث اختلاف دما شده است. موقعیت این توفان در سیاره کیوان می تواند یکی از عوامل پایداری و دوام آن باشد. این توفان در عرض جغرافیایی ۳۵ درجه در نیم کره جنوبی سیاره، جایی موسوم به «دره توفان» به پا شده است. در این ناحیه اتمسفر کیوان با سرعت بسیار کندتری به دور سیاره می چرخد. این مسئله می تواند باعث شود ابر های توفان در خلال سوار شدن بر باد های عمودی شدید یا جریان های رو به بالایی که از عمق منبع شان در اتمسفر سیاره بالا می آیند، دست نخورده باقی بمانند. به گفته فیشر «به راستی منطقه بی همتایی است و به نظر می رسد توفان های تندری در سیاره مشتری، هر جایی نمی توانند به وجود آیند.» تنها جای دیگری در کیوان که در آن توفان های مشابهی توسط فضاپیمای وویجر رصد شده، خط استوا است. در مورد توفان های ناحیه استوایی، این احتمال وجود دارد که نور خورشید بتواند در به راه انداختن شان نقشی داشته باشد. در واقع در آن زمان با توجه به برخورد نور خورشید به لبه حلقه های کیوان، خط استوای این سیاره به طور مداوم در سایه قرار داشت. اختلاف دمای شدید میان نواحی سرد، کمربند استوایی زیر سایه و تحت تابش اطراف آن می توانست الگوهای منظمی از همرفت را به وجود آورد که در نهایت به آن توفان های تندری ختم شده باشند. در سپتامبر ۲۰۰۹ جهت کیوان درست بسان وقتی خواهد بود که فضاپیمای وویجر به دور آن پرواز کرد و حلقه های زیبای این سیاره سایه ای بر سراسر استوای آن خواهد افکند. به گفته فیشر «این بار می فهمیم که دوباره آن توفان ها به پا می شوند یا نه. به همین علت افزایش زمان ماموریت کاسینی از اهمیت فراوانی برخوردار است. تنها زمانی می توان شاهد چنین پدیده های نادری بود که مدتی طولانی همه چیز را زیر نظر بگیریم.»

New Scientist, Apr. ۳۰, ۲۰۰۸

كیوان فیض اللهی