درنای سیبری با پرهای سفید، پاهای بلند و گردن كشیده و با آوا و رقص با شكوهش نمادی از زیبایی و نگین تالاب ها وزیستگاه پرندگان است كه نگاه آدمی را به خود جلب می كند.

اداره كل محیط زیست مازندران مراسمی به عنوان سومین سال جشن روز درنا را در محل سالن شهدای آموزش و پرورش واقع در روستای ازباران فریدونكنار مازندران برگزار كردكه طبیعی است در چنین مراسمی آدم به یاد تنهایی این زیبای مهاجر بیفتد. سالهاست كه این زیبای دوست داشتنی با شروع فصل سرما و آغاز مهاجرت پرندگان از عرض های بالاتر و سرد به محدوده جغرافیایی ایران وارد می شود و به اصطلاح زمستان را درایران می گذراند. بررسی آماری نشان می دهد كه در سال های گذشته ۲۰۰ قطعه و درسال ،۱۳۷۵ حدود ۱۰ قطعه از این نوع پرنده زیبا به تالاب ۵ هزار و ۴۰۰ هكتاری فریدونكنار مازندران آمده و پارسال این تعداد به یك جفت رسید. امسال تنها یك درنا همزمان با دیگر پرندگان به این تالاب پركشید و شاید سال آینده، دیگر هیچ!

درنای سیبری امسال به تنهایی بازگشت و آیا می توانیم امیدوار باشیم كه این پرنده زیبا و نگین تالاب مازندران سلامت بماند و یا در آینده با جفتش باز گردد و دیگر همنوعانش، كه همچنان شاهد رقص این پرنده زیبا در تالاب ازباران و سرخرود فریدونكنار مازندران باشیم!

به راستی درنای سفید سیبری كه از پرندگان نادر و تحت حفاظت محیط زیست جهانی است چرا چنین سرنوشتی در تالاب های ما پیدا كرد.

درنای سیبری یكی از گونه های در معرض خطر انقراض است كه در نواحی سیبری وآسیا زیست می كند و دارای ۳ جمعیت غربی، شرقی و مركزی مستقل است كه هر ساله با فرارسیدن فصل پاییز و نامساعد شدن هوا درنواحی سرد سیبری راهی عرض های جغرافیایی پایین تر و زیستگاه های زمستان گذرانی می شوند.

جمعیت غربی درنای سیبری مهاجر به ایران در گذشته ای نه چندان دور به بیش از ۲۰۰ قطعه می رسید كه متأسفانه به دلایل مختلف این تعداد در دهه گذشته به ۱۰ قطعه كاهش یافته است.

جمعیت شرقی درنای سیبری هزاران كیلومتر دورتر و در شمال شرقی سیبری بدون هیج ارتباطی با دوگونه از جمعیت غربی و مركزی زادآوری داشته و مناطق زمستان گذرانی این جمعیت نیز در عرض های جنوبی تر و در مسیر شمال به جنوب دریاچه پویانگ چین است.

جمعیت مركزی درنای سیبری نیز در تالاب كلادو هند زمستان گذرانی می كنند. براساس آمار كارشناسان محیط زیست استان مازندران جمعیت غربی درنای سیبری از منطقه كناوات روسیه واقع در غرب كوه های اورال به منطقه فریدونكنار مازندران مهاجرت می كنند. درنای سیبری به طور نسبی همه چیز خوار است و با استفاده از منقار بلند و خمیده قادر به بیرون آوردن كرم و لارو حشرات و حتی ریشه و غده گیاهان آبزی است و معمولا علاقه شدیدی برای استراحت در اراضی غرقابی دارد.

كرم و لارو حشرات به عنوان مهم ترین غذای مورد نیاز و مصرف درنای سیبری در مرحله پس از خروج تخم است و جوجه درناهای سیبری نیز همزمان با خروج كرم و لارو حشرات به تغذیه از آنها می پردازند.

درناها از جمله پرندگانی هستند كه با توجه به قاعده كلی درشتی اندام و تعداد تخم از گونه های با تعداد اندك (۲ تا ۵ تخم) در لانه و نرخ زادآوری كم به شمار می روند و در بین آنها درنای سیبری با حداكثر ۲ تخم و تبدیل تنها یك تخم به جوجه پایین ترین نرخ رشد را در میان پرندگان دارا هستند.

براساس نتایج مطالعات، درنای سیبری در ۳ سالگی جفتی برای خود برگزیده و در ۴ و ۵ سالگی قادر به تولید مثل خواهد بود.

درنای سیبری پس از انتخاب جفت، آشیانه مناسبی بر روی زمین، شناسایی و ساخته و در فاصله ۳ روز تا ۵ روز ۲ تخم می گذارد و با خروج نخستین جوجه ازتخم به همراه جوجه لانه را ترك و جوجه دوم را رها می كنند به همین خاطر است كه درنای سیبری همیشه یك جوجه به همراه دارد. درنای سیبری از جمله پرندگانی است كه پس از انتخاب جفت تا پایان عمر به هم وفادار بوده و در كنار هم باقی می مانند و از آنها به اصطلاح خانواده یاد می شود. درناها به هنگام زادآوری بشدت قلمرو طلب بوده و رفتارهای آمیزشی را نیز در پایان دوره زیستگاه زمستان گذرانی با رقص و آوای منحصری شروع می كنند.

بنیاد بین المللی درنا

(F.C.I )در اجرای طرح حفاظت از درنای سیبری تشكیل شده و در این راستا برای حفظ و افزایش تعداد این نوع پرندگان برنامه هایی را طراحی كرده است. بنیاد درنای سیبری (ICF) یكی از مجامع بین المللی است كه همه ساله بر مهاجرت و مسیر حركت این پرنده كمیاب و وضع زیستی آن نظارت می كند. با همكاری بنیاد بین المللی درنا نخستین مركز تحقیقات و حفاظت از درنای سیبری با احیای جنگل اوجاكله در منطقه فریدونكار مازندران در سال ۸۴ به منظور حفاظت از درنای سیبری ایجاد شد.

دراین مركز استخدام و بكارگیری همیاران محلی در منطقه تیراندازی ممنوع فریدونكنار و برگزاری دوره آموزشی محیط بانی به منظور حفاظت از درنای سیبری انجام شده است.

همچنین در این مركز برنامه پایش درنای سیبری، طرح مدیریتی تالاب و برنامه مشاركت جوامع محلی برای حفاظت از درنای سیبری تهیه و انجام شده است. فعالیت های طرح بین المللی حفاظت از درنای سیبری در ۳ سطح انجام شد كه در سطح نخست تهیه و اجرای طرح های مدیریتی، حفاظت قانونی، مشاركت مردم محلی، ظرفیت سازی، اجرای برنامه های تنویر افكار عمومی و برنامه های معیشتی جایگزین بوده است .

سطح دوم، سطح ملی است كه شامل حمایت از حفاظت سایت، اقدامات وسیع تر برای حفاظت از تالاب ها و پرندگان آبزی از طریق بهبود قوانین و سیاست ها، لحاظ كردن مسائل تنوع زیستی در برنامه ریزی های منطقه ای است.

سطح سوم بین المللی و در رابطه با مسیر پروازی است كه شامل ایجاد مركز هماهنگی مسیر مهاجرتی، هماهنگی مسیر پروازی غربی، پیش بینی فعالیت های حفاظتی مسیر پروازی و هماهنگی با سایر برنامه های مسیر پروازی است.

همچنین در این مركز تحقیقات مشخص منطقه ای مانند نصب فرستنده های ماهواره ای روی درنای سیبری از مهم ترین فعالیت هایی است كه این طرح برای حفاظت از درنای سیبری انجام داده است.

بنیاد بین المللی درنا با هدف احیا و افزایش جمعیت گونه نادر درنای سفید سیبری برای نخستین بار در سال ۷۴ ، ۲ جوجه درنا از ویسكانسن آمریكا به منطقه فریدونكنار منتقل و با همكاری محیط زیست مازندران عملیات رهاسازی انجام گرفت.

محمدرضا بطحائی، كارشناس امور حیات وحش و آبزیان حفاظت محیط زیست مازندران دراین باره می گوید: جوجه درناها پس از رهاسازی در كنار درنای وحشی هنگام بازگشت به دلیل ناتوانی در پرواز قادر به همراهی نشده و یكی از آنان پس از عملیات زنده گیری به پارك پردیسان تهران منتقل شده است.

به گفته بطحایی در همین راستا بنیاد بین المللی درنا ICF در سال ۱۳۸۱ تعداد معدودی درنای سیبری دست آموز را از طریق هواپیمای سبك گلایدر در زیستگاه فریدونكنار رها كرد.

وی می افزاید: با توجه به نتایج این اقدام در سال های گذشته در سال ۱۳۸۱ ، ۲ قطعه جوجه با نصب ردیاب رها شد و با مراقبت های ویژه پس از انس و پرورش چندماهه در كنار درناهای وحشی به همراه آنان به مناطق شمالی كوچ كردند كه متأسفانه ردیاب تنها تا مرز كشور داغستان فعال بود و پس از آن به علت نامعلومی رد پرنده گم شد.

وی می گوید: رهاسازی جوجه درنا در سال ۱۳۸۲ نیز صورت گرفته است كه پس از عملیات مراقبت های ویژه تا پایان فصل زمستان گذرانی یكی از جوجه های دارای ردیاب در شروع مهاجرت از ادامه مسیر بازماند و در استان گیلان فرود آمد و از جوجه دوم كه بدون ردیاب بود بی اطلاع بودیم.

بطحایی كارشناس امور حیات وحش محیط زیست مازندران كه مسئولیت رهاسازی جوجه درناها را در استان دارد، درباره علت كاهش تعداد درناهای سیبری در مازندران می گوید: به نظر من درناها درمسیر شكار یا به دلایل نامعلومی در مسیر ناپدید می شدند.

وی درباره تنها شدن درنای سیبری مازندران می افزاید: پارسال هنگام بازگشت یكی از درناها از منطقه مهاجرت خود را به سیبری آغاز كرده است و به نظر می رسد پرنده دیگر براساس گفته منابع محلی شكار شده است به طوری كه حتی در این زمینه از یك شكارچی مشكوك شكایت شده ولی به دلیل نبود مدارك كافی و مستند تبرئه شد.

بطحایی، درباره نظارت و پیگیری بنیاد بین المللی درنا از كاهش جمعیت غربی درنای سیبری اشاره می كند و می گوید: اكنون این بنیاد از آنچه كه مدیریت ضعیف محیط زیست استان مازندران عنوان می كند، شكایت كرده است.

سالانه یك میلیون و ۸۰۰ هزار پرنده برای زمستان گذرانی وارد تالاب ها و آببندان های مازندران می شوند. براساس گزارش محیط زیست، نیمی از پرندگان موجود در مازندران و نزدیك به نیمی از گونه های موجود در كشور، در منطقه میانكاله زیست می كنند كه بیانگر شرایط زیستی مناسب و امنیت بالای این تالاب بین المللی است.

پرندگان در این فصل از سال برای زمستان گذرانی از شمال دریای خزرو منطقه سیبری به میانكاله مهاجرت می كنند. این پرندگان مهاجر، بیش از نیمی از سال را در مناطق شمالی دریای خزر، كشورهای آسیای میانه و سیبری می گذرانند كه به دلیل مشكلات اقتصادی متعدد در این مناطق، برخی از گونه های آنها با مشكلات اكولوژیك خاص مواجه شده و خطر انقراض، برخی از آنها را تهدید می كند.

هم اكنون ۷۷۹ گونه از پرندگان كنارآبزی، خشكی زی و پستانداران حاضر در منطقه میانكاله در خطر انقراض قرار دارند و اگر همكاری لازم مردم و شكارچیان صورت نگیرد برخی از این گونه ها مانند گرگ در این منطقه منقرض خواهند شد.

عروس غاز، پلیكان پاخاكستری، غاز پیشانی سفید كوچك، عقاب دریایی، قوی كوچك، باكلان كوچك و گیلانشاه خالشور برخی از گونه های در خطر انقراض و حمایت شده منطقه میانكاله هستند كه برای افزایش و خارج كردن آنها از فهرست در خطر انقراض برنامه های خاصی را اجرا می كنیم.

جانعلی فتحی