نمایش «خرده جنایت های زن و شوهری» سال ها پیش به كارگردانی سهراب سلیمی و بازیگری میكائیل شهرستانی و افسانه ماهیان روی صحنه رفت. نمایشی كه با استقبال تماشاگران و حتی منتقدان مواجه شد. بتازگی اما شروع ضبط این نمایش به شكل تله تئاتر به كارگردانی فرهاد آئیش در مدت زمان پخش ۸۰ دقیقه ای برای شبكه ۴ سیما آغاز شده است. این متن نوشته امانوئل اشمیت، نویسنده فیلسوف فرانسوی است كه به زندگی انسان های معاصر غربی می پردازد. به این شكل ما با متنی خشك و جدی روبه روییم كه قرار است اختلاف یك زن و شوهر را به شكل واضح بیان كند. باید دید این تله تئاتر با تغییراتی كه آئیش در روان كردن دیالوگ ها صورت داده و همین طور بازی ۲ بازیگری كه تجربه تئاتر نداشتند (البته بجز یك مورد درباره فروتن)، چگونه از آب در خواهد آمد! چیزی كه اكنون جالب است، حضور ۲ بازیگری است كه شاید در دهه ۷۰ كه اوج بازی آنها بود، تنها در سینما ظاهر شدند و با موج آدم هایی وارد شدند كه معتقد بودند تنها تئاتر پشتوانه بازیگری نیست و می شود از سینما هم شروع كرد. حضور كریمی و فروتن پس از به نمایش درآمدن این تله تئاتر می تواند صحه ای بر این نظر باشد و یا...

استودیو ۱۱ ساختمان تولید صداوسیما مكان ضبط نمایش خرده جنایت های زن و شوهری است. همه در صحنه حضور دارند؛ از فرشید موثق طراح صحنه، بهیه خوشنویسان طراح لباس، حمید حمزه طراح نور، زهره عابدی منشی صحنه، تیرداد رضایی صدابردار و همین طور ۳ تصویربردار باتجربه (مهدی مستوفی، محمد خیاطان وسعید مهمان چی) ای كه قرار است از ۳ زاویه متفاوت تصویر را برای كارگردان تلویزیونی كار سوئیچ (هماهنگ) كنند. شاید همین دلایل كافی باشد تا بازیگرانی كه قرار است نقش ژیل و لیزا را بازی كنند، هرچه دیرتر و دیرتر به نقش برسند یا به حسی كه آئیش به عنوان كارگردان تلاش دارد در فضا ایجاد كند تا آنها هرچه زودتر خود را به عنوان شخصیت های نمایش دریابند. اما یك دلیل هنری و شاید هم حرفه ای دیگری نیز وجود دارد و آن هم این است كه آزادان و آئیش با پیشنهاد بازی ۲ چهره شناخته شده سینما باب جدیدی را در تلویزیون و همین طور در تله تئاتر می گشایند. این باب هم اتفاقا از لحاظی خوب است و از لحاظی بد و تقریبا معایب آن بر محاسن آن می چربد. چرا؟ دلیلش را توضیح می دهم. هیچ قانون یا قاعده نوشته شده ای وجود ندارد كه بازیگری را محدود به حضور در مدیوم رسانه ای متفاوت كند. این مدیوم رسانه ای می تواند تئاتر، تلویزیون یا پرده عریض و طویل سینما باشد، ولی این خود مدیوم ها هستند كه برای بازیگران محدودیت ایجاد می كنند. بهتر است گفته ام را با مثالی كه میكائیل شهرستانی (بازیگر نقش ژیل) دارد، واضح تر بیان كنم. او گفت: ما نمایش هملت را سال ۷۰ در سالن اصلی تئاترشهر روی صحنه بردیم كه به دلیل هجوم جمعیت در ورودی شكسته شد و ما چیزی حدود ۱۲۰۰ نفر تماشاگر داشتیم. آن زمان نه من در تئاتر سوپراستار بودم و نه آزیتا حاجیان چهره بود. نكته خوبی در مثال اوست. شاید خیلی ها اعتراض كنند و این نظر را قبول نداشته باشند، اما واضح است كه حضور بازیگری كه سال ها خاك صحنه خورده و نفس به نفس تماشاگر پیش رفته، حضور پررنگ تر و موثرتر از بازیگری خواهد بود كه تاكنون حس بودن در صحنه تئاتر را لمس نكرده است و نمی داند تداوم حس با ادای خوب دیالوگ ها و دی اكشن های متناسب با آن معناهای مختلفی دارد. درست است كه مدیوم تلویزیون به دلیل حضور كارگردانی تلویزیونی مجزا از تئاتر است، ولی این قضیه هیچ ارتباطی به شیوه ارائه و بازی بازیگر ها ندارد.

یعنی بازیگر چه در تله تئاتر و چه روی صحنه، باید بازیگر پخته و كاركشته این مدیوم باشد. در هر حال، با این ورودی مورد استقبال آزادان و عوامل دیگر این تله تئاتر قرار گرفتم. فرهاد آئیش به عنوان كارگردان هنری این كار هم تحصیلكرده این رشته است و هم تجربه های متفاوتی در ۳ مدیوم هنری دارد.

آخرین نمایش او روی صحنه تئاتر نمایش پنجره ها بود كه بازیگران زیادی در آن حضور داشتند. حالا او وزنه سنگینی برداشته، یعنی اوج كارگردانی یك تله تئاتر با حضور ۲ بازیگر سینما زمانی به چشم می آید كه ژیل ولیزا با تمرین های كوتاهی كه در صحنه داشتند، اعتراف می كردند كه آماده اند، اما آئیش با دوراندیشی بسیار از كنار این جمله می گذشت و مجددا به آنها فرصت می داد تمرین بیشتری بكنند. در همین فاصله، بیرون از فضای استودیو به شكلی صمیمی با او صحبت كردم.

● یك بیژن و منیژه دیگر!

كارگردان نمایش پنجره ها ابتدا درباره حضور ۲ بازیگر نقش ژیل و لیزا چنین گفت: «من بدون پیش فرض این كار را شروع كردم و احساس نكردم لزوما چنین چیزی می تواند مشكل باشد. ما حدود ۴ روز تمرین كردیم و از روز دوم متوجه شدم این پیش فرض ها صدق نمی كند و كریمی و فروتن با یك تاخیر دو روزه توانستند معضلات تئاتری و تله تئاتری یعنی حضور ۳ دوربین را حل كنند. من معتقدم بازی آنها با این متن بشدت همخوانی دارد». آئیش درباره ویژگی های خشك این نمایشنامه افزود: «این خصوصیت به عنوان یك ضعف در نمایشنامه تشخیص داده شد و به این دلیل سعی كردیم با روان كردن دیالوگ ها و نوع میزانسن ها، مسائل سخت و دشوار نمایشنامه را در زیر بازی روان و ساده بازیگران پنهان كنیم البته مشكلی كه در ترجمه وجود دارد، این است كه دیالوگ ها شنیده و حتی دیده می شوند. من دلم می خواست مخاطب من وقتی این كار را می بیند، احساس نكند تئاتر می بیند، بلكه حس كند یك زندگی را می بیند . به این شكل و در این متن خود بازیگرها هم از ادای دیالوگ های قلمبه و سلمبه عاجز بودند و ما تلاش كردیم كه مخاطب ژیل و لیزا را نبیند، بلكه شاید یك بیژن و منیژه دیگر ببیند و آئیش معتقد است چالش سختی است؛ چون با نگاه اشمیت این زندگی پر از خشونت پنهان است. به صحنه برمی گردیم. ژیل رو به لیزا می كند:

بیا دوباره آن لحظات را زنده كنیم!

لیزا: نه!

ژیل، خسته نشدی این قدر نه و نو آوردی؟!

مثل این كه فرصت زیادی لازم است تا بازیگران قالب سینمایی خود را بشكافند البته هدایت آئیش بسیار موثر است.

چیزی كه آزادان نیز به عنوان تهیه كننده به آن معتقد است و می گوید: ما با توجه به این كه بازی در تلویزیون به سینما نزدیك تر است تا با بازی در صحنه، به مقوله تجربه نداشتن این دو بازیگر توجه نكردیم. آزادان افزود: حضور كریمی و فروتن تنها به لحاظ شناخت و جذابیت نبوده، بلكه فكر كردیم می توانیم از بازیگران با تجربه ای استفاده كنیم كه مانند حضورشان در سینما خودشان را بازی كنند، نه این كه تئاتری بازی كنند.

رحمان سیفی آزاد:

تصویر برای ما اهمیت بیشتری دارد

هنوز ژیل و لیزا در حال تمرین هستند. ژیل می گوید: سیاحان بزرگ می گن وقتی خیلی تشنه هستید یاد زمانی بیفتید كه برای اولین بار آب خوردید.

لیزا با خنده: آن روز دیدمت كه رفتی تو پاركینگ و روی ماشین من بالا آوردی!

ژیل: آره و تو گفتی...

لیزا: من گفتم... و همچنان من گفتم و تو گفتی ادامه پیدا می كند. كارگردان كات می دهد و مجددا این صحنه شروع می شود. ژیل و لیزا نمایشنامه را به دست دارند یا از دستیار كارگردان كمك می خواهند. همه چیز در آرامش برای بازیگران می گذرد این در حالی است كه كارگردان و عوامل پشت صحنه ناخودآگاه صحبت هایشان اوج می گیرد. سری به اتاق رژی می زنم. رحمان سیفی آزاد مدیر گروه ادب و هنر شبكه ۴ هم شاهد تماشای صحنه های ضبط شده است. نام او را در تیتراژ سریال ها به عنوان ناظر كیفی دیده ایم، او درباره این نمایش می گوید: این نمایش را به این دلیل كه روی صحنه به اجرا در آمده انتخاب نكردیم این متن و انتخاب بازیگران پیشنهاد تهیه كننده و كارگردان هنری كار بود كه به نظر ما می توانست پیام های خوبی برای زن و شوهرها داشته باشد. سیفی آزاد افزود: این متن می تواند مجموعه مشكلات زن و شوهرها را با توجه به راه حل های آن برای تماشاگران مطرح كند.

سیفی آزاد نظری متفاوت از شهرستانی دارد او می گوید: خیلی از بازیگران سینمایی دنیا در تئاتر بازی كردند و موفق بودند یا خیلی از تئاتری های دنیا در سینما. ولی آنچه برای ما اهمیت داشت، این بود كه در مدیوم تلویزیون تصویر اهمیت زیادی دارد و در تله تئاتر حضور ۲ بازیگر شناخته شده باعث نمی شود مخاطبان تنها محو تصویر شوند و به محتوا توجه نكنند؛ چون در تله تئاتر بودن پیگیری دیالوگ ها نمی توان كار را دنبال كرد.

● نجات هنرپیشه ستاره!

به سراغ میكائیل شهرستانی و افسانه ماهیان هم رفتیم. شهرستانی با توجه به تجربه ۲۹ ساله ای كه در عرصه تئاتر دارد، قرار بوده این تله تئاتر را كارگردانی كند اما این اتفاق رخ نمی دهد.

او با توجه به بازی موفقی كه در این نمایشنامه داشته، به اصرار ما درباره اشمیت می گوید: او نویسنده فیلسوفی است كه در عرصه موسیقی ید طولایی دارد. آن زمان كه ما به كمك سهراب سلیمی این نمایش را روی صحنه بردیم، استقبال خوبی شد و حتی برای تماشاگران فرانسوی بازی ها ملموس بود.

شهرستانی افزود: نگاه و جهان بینی اشمیت بسیار جذاب است. او بدون جانبداری از هیچكدام (زن و شوهر) با ظرافت و دقت بسیار صریح و بی پرده از مشكلات زن و شوهرها می گوید و به هیچكدام حق نمی دهد. از طرفی چون این متن كمی ژانر پلیسی معمایی دارد تا دقیقه ۹۰ شما را غافلگیر می كند.

كارگردان برنامه هایی چون با طراوت، درای طلوع و پند پارسی افزود: حضور كارگردان، بازیگران، نویسنده، طراح صحنه و دیگران هر كدام به نوبه خود در اعتلای یك درام موثر خواهند بود و تنها حضور هنرپیشه ستاره باعث برجسته شدن یك اثر هنری نمی شود. اما امیدوارم چنین شود؛ چون تله تئاتر نیز زیرمجموعه تئاتر است و ما هم از خانواده تئاتر هستیم.

بازیگر نقش لیزا (ماهیان) نیز افزود: این نمایشنامه به دلیل مطرح كردن كل اتفاقات در رابطه خصوصی ۲ عاشق و معشوق، همزیستی را به شكل موشكافانه بررسی می كند. چیزهایی كه كمتر در نمایشنامه های دیگر می بینیم. با این حساب، فكر نمی كنم این نمایشنامه با مدیوم تلویزیون همخوانی داشته باشد، چون روی صحنه تئاتر كه آزادی بیشتری وجود دارد، ما خیلی چیزها را حذف كردیم و حتما فرهاد آئیش برای دراماتیزه كردن این نمایش هم فكرهایی كرده است.

ماهیان لیزا را دارای شخصیتی دانست كه در رابطه با شوهرش دچار شك و ابهام بسیاری است تا جایی كه قصد می كند او را به قتل برساند؛ اما به مرور متوجه می شود كار درستی نیست و... .

● هویت مستقل تله تئاتر

آزادان معتقد است: با این كار می خواستیم تله تئاتر و تئاتر را از هم جدا كنیم و به تله تئاتر هویت مستقلی بدهیم.

قرار است موسیقی این كار را جهانسوز فولادی بسازد. این تله تئاتر برای پخش در اواخر شهریور آماده می شود.