بازار پرحاشیه مصنوعات طلا و جواهر این روزها سوژه تازه ای برای بحث پیدا كرده است، تولیدكنندگان مصنوعات طلا معتقدند كاهش عیار استاندارد كشور به كمتر از ،۱۸ علاوه بر كاهش هزینه ضایعات كارگاه ها و رونق تولید، افزایش توان خرید مردم را به دنبال خواهد داشت، با این وجود ضعف نظارت بر فعالیت صنف طلا و جواهر كه منجر به عدم شفافیت عملكرد برخی فعالان این بخش در مقابل مصرف كنندگان شده، تحقق این امر را با مصلحت اندیشی های فراوانی رو به رو كرده است.

در بسیاری كشورهای دنیا بویژه كشورهای اروپایی و توسعه یافته استفاده از طلاهای عیار پائین به دلیل تنوع و البته پائین بودن قیمت نسبت به طلاهای عیار بالا، رونق زیادی دارد اما در كشورهای شرقی از آنجا كه مردم به مصنوعات طلا نگاهی سرمایه ای دارند و آن را یك اندوخته قابل تبدیل به پول تلقی می كنند، بازار بر محور طلاهای با عیار بالا می چرخد.

البته ریشه های فرهنگی این موضوع را هم نباید نادیده گرفت. مردم شرقی از دیرباز كیفیت، اصالت و زیبایی هر كالایی را ناشی از خلوص و عیار بالای آن می دانستند كه این گونه هم بود. به این معنا كه سازندگان طلا و جواهر ترجیح می دادند وقت و هنر خود را بر روی ماده اولیه خالص تری صرف كنند تا تولید نفیس تری داشته باشند اما به تدریج با توسعه صنعت طلا با عیارهای پائین، تنوع تولید و انتخاب را به دنبال آورد و به مصرف كنندگان امكان داد با هر میزان سطح درآمد، گزینه های متعدد و متنوعی را برای انتخاب، پیش رو داشته باشند.

با این وجود در بسیاری از كشورها از جمله ایران، كشورهای عربی و آسیای جنوب شرقی به دلیل همان نگاه سرمایه ای به طلا و البته فرهنگ اصیل پسندانه خاص مردم مشرق زمین، تولید و مصرف همچنان بر محور عیارهای بالای می چرخد.

در ایران نیز، در سال های پیش از انقلاب دو عیار ۱۷ و ۱۸ در بازار عرضه می شد اما به دلیل برخی سوءاستفاده ها و بعضاً عرضه طلای ۱۷ عیار به جای طلای عیار ۱۸ و نارضایتی خریداران، مؤسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی، عیار استاندارد طلا در كشور را ۱۸ (۷۵۰) تعیین كرد و تولید طلا با این عیار و عیارهای ۲۰ و ۲۲ را به رسمیت شناخت.

برهمین اساس، هم اكنون تولید طلا با عیار كمتر از ۱۸ فقط برای اهداف صادراتی مجاز بوده و عرضه آن در بازار داخل ممنوع است.

● عیار از ۲۴ یا هزار

خلوص طلا در دنیا با دو معیار سنجیده می شود، یكی استاندارد آمریكا یی است كه به گفته محمد كشتی آرای، نایب رئیس اتحادیه طلا و جواهر تهران، براساس آن بالاترین خلوص طلا كه مربوط به شمش طلاست را معادل ۲۴ در نظر می گیرند و به تناسب افزودن سایر آلیاژها به آن، عیار طلا نیز كاهش می یابد. یعنی در یك قطعه مصنوع طلای ۱۸ عیار، ۱۸ واحد طلای خالص و شش واحد آلیاژ مس و نقره به كار می رود. كشتی آرای می گوید: میزان مس و نقره نیز به تناسب رنگ مورد انتظار، متغیر است.اگر مصنوع طلای سفید باشد، ۱۸واحد آن را طلای خالص و شش واحد را آلیاژ طلای سفید تشكیل می دهد.

استاندارد دیگری كه برای سنجش خلوص طلا به كار می رود، عیار از هزار است. به این معنی كه عیار شمش خالص طلا معادل هزار فرض شده و به هر میزان آلیاژی كه به مصنوع افزوده شود، عیار از یك هزار كاهش می یابد. عیار ۱۸ در استاندارد آمریكایی معادل عیار ۷۵۰ است.

● جبر طبیعت تا سلیقه مصرف كننده

شرایط آب و هوایی را هم نباید در شكل گیری سلیقه مصرف كننده نادیده گرفت، چه آن كه آب و هوای شرجی و بالا بودن رطوبت بر رنگ طلا اثر گذاشته و هر چه عیار آن پائین تر باشد، آن را كدرتر می كند.

آنگونه كه فرشید امیریان، تولیدكننده طلا می گوید، رطوبت و نمك آب، طلا را سیاه و كدر می كند به همین دلیل در جنوب كشور از جمله استان های هرمزگان، بوشهر، بندرعباس و سیستان و بلوچستان، مردم بیشتر از عیارهای ،۲۰ ۲۱ و ۲۲ استفاده می كنند. یا در یزد، به دلیل كویری بودن و شوری عرق بدن، تولید، عرضه و مصرف روی عیار ۲۰ است. در كشورهای عربی و هند نیز طلا روی عیار ۲۲ و ۲۳ تولید می شود.

● رونق تولید

هم اكنون در كارگاه های ساخت مصنوعات طلا و جواهر، ماهانه از یك تا ۱۵۰كیلوگرم شمش طلا تبدیل به انواع زیورآلات می شود. سازندگان طلا معتقدند كاهش عیار استاندارد به آنها امكان می دهد حجم بیشتری مصنوع تولید كنند. كشتی آرای می گوید: وقتی تولید كننده اجازه تولید طلا با عیار پائین تر را داشته باشد، می تواند از یك میزان مشخصی شمش طلا، با افزودن آلیاژ بیشتر، تعداد بیشتری مصنوع تولید كند كه این منجر به رونق تولید و افزایش اشتغال زایی در این صنعت خواهد شد.

این موضوع به خصوص برای كارگاه های كوچك كه سرمایه كمتری دارند، از اهمیت بیشتری برخوردار است. فرشید امیریان معتقد است: وقتی یك كارگاه با استفاده از عیار پائین بتواند از یك كیلو شمش، دو كیلو مصنوع تولیدكند، اجرت دریافتی اش هم افزایش می یابد و از سرمایه اش سود بیشتری می برد.

نكته دیگری كه حامیان كاهش عیار استاندارد مطرح می كنند، بالابودن هزینه ضایعات در كارگاه های طلاسازی است. آنها می گویند روند روبه رشد قیمت طلا در بازارهای جهانی موجب شده هزینه ضایعات افزایش یابد. عبادالله محمدولی، رئیس انجمن صنفی كارفرمایان صنعت طلا و جواهر توضیح می دهد : اگر سه ماه پیش برای ساخت یك مصنوع ۱۰گرمی، یك گرم طلا، ضایع می شد، ضرر وارد شده به تولیدكننده ۱۵هزار تومان بود، اما در حال حاضر این ضرر ۲۰هزار تومان شده است كه با توجه به حجم بالای تولیدات هر كارگاه، این اختلاف در آخر هرماه هزینه هنگفتی را به تولیدكنندگان تحمیل می كند. او می گوید كه بسیاری از كشورهای دنیا نیز با بالارفتن قیمت طلا، عیارهای رایج مصرفی كشورشان را كاهش می دهند تا تولیدكنندگان ورشكست نشوند. محمدولی، شاهدی هم بر ادعای خود ذكر می كند: به طور مثال در ژاپن طلای دوعیار و در آمریكا طلای ۶ و ۱۴ عیار استفاده می شود.

درعین حال برخی دست اندركاران بازار استدلال محمدولی را قبول ندارند و معتقدند تكنولوژی در صنعت طلا و جواهر آنچنان پیشرفت كرده كه میزان ضایعات را به حداقل ممكن رسانده است. ازجمله این افراد، علی محمد زرین پور، رئیس اتحادیه طلا و جواهر خرم آباد است.

او تأكید می كند: یك سری دستگاه ساخت طلا وارد كشور شده كه در یك كیلوگرم تولید، حدود ۵ گرم ضایعات ایجاد می كند كه بسیار ناچیز است؛ ضمن این كه بخشی از پرت طلا دوباره وارد چرخه ساخت و تولید می شود.البته نباید فراموش كرد تولیدكنندگان طلا، قیمت و هزینه ضایعات را هم به عنوان كارمزد به قیمت طلا اضافه می كنند. بنابراین افزایش قیمت جهانی طلا تأثیری در افزایش هزینه كارگاه های تولیدی ندارد، مگر این كه تولید، به روش بسیار سنتی انجام شود.

● جایگزینی برای بدلیجات

شاید مهمترین استدلال حامیان كاهش عیار را بتوان «افزایش قدرت خرید مردم» عنوان كرد. طی سال های گذشته با افزایش قیمت طلا، قدرت خرید مردم رو به كاهش رفته و بسیاری از آنها به سمت استفاده از بدلیجات گرایش پیدا كرده اند. به طوری كه بازار بدلیجات به لطف قیمت های نجومی طلا (با احتساب كارمزدهای آنچنانی) طی این سال ها روزهای پررونقی را پشت سر می گذارد.

رئیس انجمن صنفی كارفرمایان صنعت طلا و جواهر می گوید: با كم شدن قدرت خرید مردم، بازار طلا دچار ركود شده و تولیدكننده ها ناچار می شوند سطح تولید را كاهش دهند. اما اگر امكان تولید با عیارهای پائین هم وجود داشته باشد، بسیاری از مردم قدرت خرید پیدا می كنند و طبیعی است به جای خرید بدلیجات ترجیح می دهند طلا خریداری كنند.

امیریان، تولیدكننده طلا، نكته دیگری را هم اضافه می كند: با تنوع عیار، محصولات از نظر رنگ و طرح نیز تنوع بیشتری پیدا می كند و به خریداران قدرت انتخاب می دهد.

● صادرات درگروی تنوع تولید

همانگونه كه اشاره شد، تولید و ساخت مصنوعات طلا با عیار كمتر از ۱۸ برای صادرات هیچ منعی ندارد اما نباید فراموش كرد بازار داخلی همیشه به عنوان جایگزین و سوپاپ اطمینان عمل می كند به این معنی كه اگر مشتری خارجی به هر دلیلی، سفارش خود را پس گرفت، تولیدكننده می تواند تولید سفارشی را روانه بازار داخلی كند؛ اما چنین امكانی در مورد طلا وجود ندارد.فرشید امیریان می گوید: صادرات ما معمولاً روی عیار ۶ و ۹ است كه بازار خوبی هم دارد اما اگر مرجوعی داشته باشیم نمی توانیم آن را در بازار داخل عرضه كنیم و ناچار می شویم مدت ها سرمایه مان را راكد نگه داریم تا مشتری جدید پیدا شود اما اگر این محدودیت برطرف شود، تولیدكننده با خیال آسوده تری اقدام به ساخت مصنوعات می كند و مطمئن باشید با این كار هم بازار داخل رونق می گیرد، هم صادرات افزایش می یابد.

● چوب زنی ادامه دارد

با این اوصاف، امروز تمام ذینفعان و دست اندركاران بازار طلا تلاش می كنند این ماده معدنی ارزشمند را روی میز چوب زنی قرار داده و استانداردهای تولید را به نفع خود تغییر دهند. در این میان آنچه می ماند، حقوق مصرف كنندگان است كه تجربه نشان داده در این بازار چندان مورد توجه قرار نمی گیرد. بیشتر خریداران طلا اذعان دارند روند و شیوه قیمت گذاری طلا و كارمزد برایشان مبهم است و بعضاً سوءاستفاده هایی در این ز مینه صورت می گیرد.

از همین رو كاهش عیار استاندارد و ایجاد تنوع در عیار بازار داخلی جز دامن زدن به این فضای مبهم و غیرشفاف و بالابردن تقلب، برای خریداران ارمغانی نخواهد داشت. به نظر می رسد تحقق خواسته تولیدكنندگان نیازمند تقویت سازوكارهای نظارت بر تولید و عرضه طلا و نظم دادن به این بازار آشفته باشد؛ انتظاری كه سال هاست از سوی نهادهای مسئول منجمله اتحادیه ها، شورای اصناف و سازمان حمایت مصرف كنندگان و تولیدكنندگان بی پاسخ مانده است.