دریای خزر به تنهایی ۹۳ درصد از ذخیره خاویار ماهیان خاویاری جهان را در خود جای داده است، همچنین پنج گونه ممتاز از این ماهیان در این دریا زیست می كنند كه به ترتیب كیفیت عبارت اند از: فیل ماهی یا بلوگا، تاس ماهی روسی یا چالباش، تاس ماهی ایرانی یا قره برون، ماهی شیب و ماهی ازون برون یا سورگا. با توجه به خط قرمز انقراض این گونه ماهیان، روز به روز بر ارزش و قیمت خاویار (مرواید سیاه) افزوده می شود، گرچه بسیاری از كشورها پرورش مصنوعی را آغاز كرده اند اما گونه های آزاد آن از ارزشی بسیار قابل توجه برخوردار هستند.

● زمانی بیشترین خاویار دنیا در دریای خزر تولید می شد اما...

تجارت خاویار بسیار پرسود است اما با این همه صید قاچاق، آلوده كردن دریای خزر از جانب كشورهای حاشیه و سرپیچی از كنوانسیون سایتس (كنوانسیون حفظ گونه های زیستی در حال انقراض) در كاهش گونه های ماهیان خاویاری بسیار تاثیرگذار بوده است. زمانی بیشترین خاویار دنیا در دریای خزر تولید می شد ولی اكنون نفت و گاز این دریا مورد توجه جهانیان قرار گرفته است!

● صید قاچاق صدور رسمی اشرافی ترین صبحانه جهان را كاهش داد

با توجه به اینكه خاویار یكی از مهم ترین اقلام صادراتی ایران محسوب می شود طبق برنامه چهارم توسعه ، باید در كشور سالانه ۵۰ تن خاویار تولید شود. این در حالی است كه طی سال های اخیر به دلیل نبود توجه كافی به این مقوله و گسترش صید قاچاق، شاهد روند رو به كاهش صدور رسمی این ماده غذایی پر انرژی كه اشرافی ترین صبحانه جهان محسوب می شود، هستیم و به دنبال آن درآمد ارزی ناشی از تجارت این محصول نیز كاهش یافته است. به طوری كه ۳۰۰ تن استحصال در اوایل دهه ۷۰ هم اكنون به زیر ۲۰ تن كاهش یافته است؛ یعنی در ۱۵ سال گذشته ۹۴ درصد از ظرفیت برداشت خاویار در دریای خزر كاسته شده است.

● نرخ صید از ۳۰ تا ۳۵ درصد در سنوات قبل به كمتر از ۲۰ درصد رسیده است

در این زمینه نصرالله خادم مدیرعامل شركت مادر تخصصی خدمات كشاورزی در گفت وگو با ایسنا تصریح كرد: میزان صید و در نتیجه استحصال خاویار رو به كاهش است. لكن نرخ كاهش صید با تمهیدات به كار گرفته شده از ۳۰ تا ۳۵ درصد در سنوات قبل به كمتر از ۲۰ درصد رسیده است.

وی اعلام كرد: میزان تولید خاویار ایران در دو فصل صید (از سه فصل) در سال جاری حدود ۹ تن است در حالی كه سال گذشته در تمام فصول صید حدود ۷/۱۴ تن استحصال شده است.

خادم میزان صادرات رسمی این محصول در سال ۲۰۰۷ میلادی را حدود ۱۵/۷ تن به ارزش تقریبی ۱۹۴ میلیارد ریال عنوان كرد و افزود: از ابتدای سال تا دی ماه حدود هزار و ۷۰۰ كیلوگرم خاویار به ارزش تقریبی ۱۹ میلیارد ریال در داخل كشور فروخته شده است.

● انقراض نسل ماهیان خاویاری؛ زنگ خطری كه بارها به صدا درآمده است

اساسی ترین مشكل صید ماهیان خاویاری و استحصال و صدور خاویار آن، صید قاچاق و نبود برخورد جدی با متخلفان و همچنین نبود توافق عملی میان كشورهای حوزه دریای خزر برای حفظ ذخایر این گونه ماهیان است و رییس سازمان شیلات و دیگر مسوولان امر طی یكی – دو سال اخیر بارها زنگ خطر انقراض نسل ماهیان خاویاری (فسیل های زنده جهان كه از قدمتی چند صد میلیون ساله برخوردارند) را به صدا درآورده اند.

● در حفاظت از دریا كوتاهی نشده است

شعبانعلی نظامی در حالیكه روند رو به افزایش انقراض نسل ماهیان خاویاری و یكسان بودن صید قاچاق با صید دولتی را عنوان می كند، معتقد است: در حفاظت از دریا كوتاهی نشده است اما چون امكانات و نیروی لازم وجود ندارد نمی توان حفاظت مناسبی از دریا داشت به طوری كه از هزار و ۸۰۰ نیرو مورد نیاز برای حفاظت، ۷۰۰ نیرو فعال هستند و درصورتیكه باید نیروی شبانه روزی برای حفاظت از دریا داشته باشیم به دلیل كمبود بودجه توسط ارگان های ذی ربط نیروی مورد نیاز تامین نمی شود كه سازمان شیلات بی تقصیر است.

معاون وزیر جهاد كشاورزی تنها مشكل كاهش خاویار را صید قاچاق پنج كشور حاشیه خزر می داند؛ چراكه روسیه ۱۲ برابر، قزاقستان هفت برابر، آذربایجان و تركمنستان چهار برابر صید دولتی خود صید قاچاق دارند.

در این میان تخریب زیستگاه ها توسط فعالیت های انسانی از جمله: سدسازی، آلودگی های صنعتی، آلودگی های ناشی از سموم دفع آفات كشاورزی و برداشت بی رویه شن و ماسه كه باعث سست شدن و نشست بستر رودخانه و همچنین از بین رفتن بسیاری از موجودات كه غذای ماهی ها و بچه ماهی هاست می شوند را نمی توان نادیده گرفت.

مدیرعامل شركت مادر تخصصی خدمات كشاورزی با تاكید بر این موضوع، تصریح كرد: وجود صید قاچاق، تغییرات اكوسیستم و آلودگی های برخی سواحل ورودی رودخانه ها به دریای خزر كه زیستگاه ماهیان خاویاری را با مشكل مواجه می سازند.

رییس سازمان شیلات ایران نیز این عوامل را در انقراض نسل این گونه موثر می داند ولی معتقد است: این موضوع برعهده دیگر سازمان ها و نهادهاست.

● زمانی درآمد ارزی ایران از فروش خاویار در رتبه دوم و پس از درآمدهای نفتی بود اما...

زمانی درآمد ارزی ایران از فروش خاویار در رتبه دوم و پس از درآمدهای نفتی بود ولی هم اكنون برخی كارشناسان این سوال را مطرح می كنند كه گذشته از مباحث اكولوژیك و زیست محیطی براساس كدام منطق اقتصادی شالیكاری را گسترش می دهیم تا مجبور شویم برای تامین آب فراوان شالی ها این همه سد بسازیم؟ برای توسعه كشاورزی، محصول برنج را انتخاب كرده ایم، آیا نمی توان به جای كشت برنج محصولاتی همچون گندم و مركبات كه به مراتب كمتر از شالیزارها به آب نیاز دارند كاشت؟

آنچه كارشناسان مربوطه در این زمینه مطرح می كنند این است كه به نظر می رسد نبود نگرش نظام مند در میان نهادها و دستگاه های مختلف دولتی و بخشی نگری سبب بروز این همه مشكل شده است كه متاسفانه دستگاه ها و مسوولان مربوطه در زمینه اجرای این پروژه ها بدون توجه به اثرات زیست محیطی فعالیت های خود، اقدام به دخل و تصرف در طبیعت كرده اند كه نتیجه آن ایجاد وضع آشفته كنونی است.

در این میان نطامی، رییس سازمان شیلات بر ضرورت پرورش ماهیان خاویاری تاكید می كند و می گوید: سازمان شیلات اعتقاد راسخی به بازدهی این بخش دارد و با توجه به پرداخت تسهیلات بسیار مناسبی در این زمینه آمادگی برای ارائه موافقت اصولی به سرمایه گذاران وجود دارد.

● مسوولان مربوطه فاتحه ماهیان خاویاری آزاد و استحصال خاویار وحشی را خوانده اند؟

اظهارنظرها حاكی از آن است كه گویا مسوولان امر و ارگان های متولی، فاتحه ماهیان خاویاری آزاد و استحصال خاویار وحشی كشور را خوانده اند و تنها به انتظار سرمایه گذاری بخش خصوصی برای پرورش ماهیان خاویاری و استحصال خاویار پرورشی نشسته اند. البته پرورش ماهیان خاویار و استحصال خاویار پرورشی اقدامی بسیار مناسبی است و امكانات و علم آن در كشور وجود دارد اما اعمال راهكارهای مناسبی همچون تلقی شدن خاویار در زمره كالاهای قاچاق و برخورد قاطعانه دستگاه های قضایی با متخلفان، توافق با دیگر كشورها برای حفاظت بیشتر از دریا می تواند تاثیر بسزایی در این زمینه داشته باشد.

● در كانادا كشتن ماهی خاویار برابر با قتل انسان است؛ در ایران قاچاق هر كیلو گوشت خاویار پنج هزار تومان جریمه دارد!

از آنجاكه صید غیر مجاز یكی از دلایل كاهش ماهیان خاویاری است اما مسوولان مربوطه تاكید دارند كه مجازات برای صیادان غیرمجاز بسیار كم است و متناسب با جرم نیست و برای هر كیلو گوشت خاویاری پنج هزار تومان جریمه در نظر گرفته می شود در صورتیكه در كانادا كشتن ماهی خاویار برابر با قتل انسان است و برای صید غیرمجاز آن جریمه ای بالغ بر ۱۰ هزار دلار به اضافه ۱۲ سال زندان در نظر گرفته می شود.

● «ماهی را از هر وقت از آب بگیرید تازه است»

فرهنگ سازی در این زمینه بی تاثیر نیست؛ البته باتوجه به اینكه میزان مصرف سرانه خاویار در كشور بسیار ناچیز است و حتی به گرم هم نمی رسد غیر از بقای نسل و مباحث میراث فرهنگی برای مردم چندان اهمیتی ندارد.

اگرچه كارهای تحقیقاتی خاصی در این زمینه انجام نشده و ابعاد تخریب بسیار گسترده است اما به قول معروف « ماهی را از هر وقت از آب بگیرید تازه است».