دوزیستان نخستین مهره دارانی بودند كه حدود ۳۶۵ میلیون سال پیش خشكی را به منظور زیستن، انتخاب كرده و با این مهاجرت، حلقه اتصال ماهیان و خزندگان شدند. لارو دوزیستان كاملا آبزی است و همچون ماهیان با آبشش تنفس می كنند اما بعد از دگردیسی، جانور صاحب ریه شده و راه خشكی را پیدا می كند. پوست دوزیستان نسبت به آب و هوا نفوذپذیر بوده و در هوای خشك به علت از دست رفتن مایع بدن، خواهد مرد. دوزیستان، مكانیسمی برای نوشیدن آب با دهان نداشته و آب مورد نیاز خویش را از طریق پوست جذب می كنند. به علاوه، ریه آنها به این دلیل كه كارایی كافی را جهت كسب اكسیژن ندارد، باز هم از پوستشان برای تنفس استفاده می كنند. در سال های اخیر، دوستداران طبیعت و نخبگان محیط زیست در سراسر دنیا حقیقت تلخی را در مورد دوزیستان درك كرده اند كه از نگاه دیگران به دور مانده و آن حقیقت پنهان، كاهش چشمگیر این موجودات هشدار دهنده زمین است. دوزیستان هشداردهنده های خوبی برای دیگر موجودات زنده، از جمله ما انسان ها هستند. زیرا تخم های بدون پوسته و پوست نفوذپذیرشان آنها را در برابر محیط پیرامون خویش حساس كرده و این حساسیت، با به صدا در آوردن زنگ خطر برای دیگر موجودات، شانس بزرگ زمین به حساب می آیند.

دوزیستان شامل سه راسته و ۳۵ خانواده هستند كه می توان به راسته بی پاها، كه در ایران وجود ندارند و سمندرها، قورباغه ها و وزغ ها اشاره كرد. دوزیستان دم دار كه خانواده هینوبیده و سمندرها را در خود جای می دهد، شامل هفت گونه منحصر به فرد ایرانی است. در خانواده هینوبیده دو گونه سمندر به نام های غارزی و ایرانی وجود دارد كه بیشتر در جنگل های شمال و غاری عمیق در منطقه گرگان یافت می شوند. در خانواده سمندرها پنج گونه در حال انقراض به نام های سمندر كوهستانی آذربایجان، لرستان، كردستان، آتشین و باله دار جنوبی وجود دارد.

در میان این هفت سمندر، سمندر لرستان در وضیعت بحرانی قراردارد. گونه ای بسیار زیبا كه با طول ۱۴ سانتی متر در نزدیكی شهبازان و همینطور در كنار بلندترین آبشار ایران، تله زنگ زیست می كند. اسكندر فیروز، بنیانگذار محیط زیست ایران، سمندر لرستانی را اینگونه وصف می كند؛ این گونه بر پشت خود خال ها یا نوارهای زرد یا نارنجی چشمگیر روی زمینه قهوه ای دارد و زیر بدنش زرد یا نارنجی قرمز است و دم در جهت عمودی، بیضی شكل است. سمندرها زندگی بسیار جالب و زیبایی دارند، زیرا روز را در مخفیگاه هایی همچون زیر تنه درختان یا زیر توده های برگ درختان جنگلی گذرانده و فقط شب ها برای تغذیه ظاهر می شوند.

در حال حاضر، این گونه اندمیك ایرانی به شدت در معرض انقراض قرار گرفته به طوری كه اگر برای احیای این گونه بی نظیر اقداماتی صورت نگیرد، محیط زیست ایران به زودی سمندر لرستانی را برای همیشه از دست خواهد داد. اگر امروز سمندر كوهستانی لرستان، در سراشیبی انقراض قرار گرفته، علت های تاسف آوری داشته است. آلودگی و سموم پراكنده در محیط زیست این جانور و همینطور پرتوهای فرابنفش صدمات جدی بر این موجود و تخم آن وارد ساخته اند. یكی دیگر از این علت ها، خشكسالی های سال های اخیر است كه باعث از بین رفتن این موجود دوست داشتنی است. دلیل اصلی از بین رفتن سمندر لرستانی، قاچاق این موجود و استفاده نابجا از این گونه نایاب در مناطق بومی لرستان است زیرا برخی از مردم كه این موجود را نمی شناسند و آن را به غلط مارمولك رنگی می نامند، آنها را با گونی گرفته تا برای جشن هایی همچون سال نو، با كمترین قیمت ممكن بفروشند.

ما ناآگاهانه طبیعت را از او گرفته و آكواریوم را به جای آن به او هدیه می كنیم و این حقیقت را نمی دانیم كه آكواریوم، جایگاه دوزیست ارزشمندی همچون سمندر نیست. محیط زیست و حیات وحش لرستان سال هاست كه از فقر فرهنگی و فقر اقتصادی ضربه می خورد. زیرا اگر مردم بدانند كه سمندر استانشان، ارزشی والا دارد و از فقر اقتصادی رنج نبرند، هیچگاه شاهد فاجعه ای به نام «سمندر لرستان؛ تنها ۱۰۰ تومان» نخواهیم بود. جای بسی تاسف است كه در كشوری همچون كره جنوبی، سمندر لرستانی را بر سر سفره های خویش می آورند یا كشورهایی همچون آلمان، میلیون ها دلار هزینه می كنند تا زیستگاه این دوزیست را در كشورشان بسازند و دانشجویان و اساتید خویش را بسیج می كنند تا این گونه با ارزش را حفظ كنند و آن وقت در مقابل ما چه كرده و چه می كنیم؟ آیا ما نیز برای حفظ سمندر ایرانی خویش، تلاشی كرده ایم؟ با توجه به وضعیت كنونی سمندر، اگر تلاشی برای احیای آن صورت نگیرد به زودی شاهد انقراض آن خواهیم بود و با دیدن سمندر لرستانی در كشورهای اروپایی، تنها حسرت خواهیم خورد.

در حال حاضر ما می توانیم این گونه با ارزش ایرانی را حفظ كرده و به تولید مثل آن كمك كنیم. زیرا با توجه به تحقیقاتی که انجام شده می توان تحت شرایط آزمایشگاهی این گونه را تکثیر كرد، اما با توجه به امكانات كم و هزینه بسیار بالا، این اقدام تاكنون بی نتیجه مانده است. تنها راه حل نجات سمندر لرستانی، حفاظتی محكم تر و با برنامه از زیستگاه این گونه و فرهنگ سازی در جامعه است. همانطور كه می دانیم به مناطقی كه دارای پدیده های نمونه یا نادر طبیعی و تاریخی هستند، آثار طبیعی ملی می گویند كه زیستگاه سمندر این ویژگی های منحصر به فرد را داراست و خود نیز گونه ای منحصر به فرد و تاریخی است. به همین دلیل، آنچه امروز برای حفاظت از این گونه لازم است، تبدیل شدن زیستگاه این دوزیست، به یك اثر طبیعی ملی است؛ زیرا زیستگاه این گونه در كنار آبشار یك صد متری تله زنگ و در كنار پوششی غنی از درختان بلوط و بادام در مسیر راه آهن تهران جنوب قرار گرفته است. اقدام بعدی، فرهنگ سازی در بین مردم بومی لرستان بوده به نحوی كه لرستانی ها بدانند كه سمندر خویش را باید حفظ كنند و نباید این دوزیست و زیستگاه زیبایش را تخریب كنند.

آنچه فرزندان امروز لرستان را نگران كرده است، بی توجهی به امر حفاظت از گونه های ارزشمندی همچون سمندر است و آنچه فرزندان فردای لرستان را پریشان خواهد كرد، گونه احیاشده سمندر لرستانی در كشوری همچون آلمان است. اگر امروز برای حفظ گنجینه های ژنتیكی كشورمان كاری نكنیم، فردا سمندر خویش را با نام سمندر آلمانی پیدا كرده و حسرتی تاریخی را به آیندگان این سرزمین هدیه خواهیم كرد.

محسن تیزهوش

کارشناس محیط زیست