محمدحسین لطیفی پس از ساختن چند مجموعه موفق در چهارمین تجربه تلویزیونی خود سراغ زندگی غیاث الدین جمشید کاشانی منجم و ریاضیدان برجسته ایرانی رفته تا اثری متفاوت در کارنامه ثبت کند.

لطیفی مجموعه های موفق و پرمخاطب "همسایه ها"، "سفر سبز" و مجموعه های مناسبتی "وفا" و "صاحبدلان" را ساخته که در هر یک به یکی از دغدغه های خاص خود پرداخته است. "نردبام آسمان" چهارمین تجربه تلویزیونی او، اثری تاریخی با محوریت زندگی ریاضیدان و منجم شهیر ایرانی است.

هر وقت به شهرک غزالی می آیم، فکر می کنم اگر زنده یاد علی حاتمی طرح ساخت این شهرک سینمایی را در سال ۱۳۵۸ نمی داد، جماعت سینما و تلویزیونی ما چه می کردند؟ در این ۳۰ سال چند فیلم و مجموعه در این شهرک مقابل دوربین رفته است؟

وقتی وارد شهرک می شوم با نگاه به هر بنا خاطره یکی از فیلم ها و مجموعه ها برایم زنده می شود؛ خاطره شعبون استخونی "هزاردستان"، عشق دختر ترسا به شیخ صنعان، نمازی که ضامن آهو خواند و باران رحمت را بر قحطی زدگان نازل کرد، "تنهاترین سردار"، "امام علی (ع)" و...

در میانه راه نگاهم به ساختمان قدیمی گراندهتل، نظمیه تهران، سینماتئاتر تابان و ... می افتد. نرسیده به گراندهتل تابلوی آبی رنگ کوچه ای به نام حاتمی خودنمایی می کند. کوچه تاریک است، حجره ها بسته و هیچ عابری عبور نمی کند.

دنبال کاخ الغ بیک می گردم که غیاث الدین جمشید کاشانی را به این مکان دعوت کرده است. با راهنمایی جعفر گودرزی مشاور رسانه ای مجموعه راهی جایی می شوم که با چادر برزنتی پوشیده شده است. همه جا تاریک است و به زحمت افرادی را می بینم که در حال رفت و آمد هستند. بعد از گذر از یک دالان تاریک، سالنی بزرگ با در چوبی باریک به کمک نور چراغ ها دیده می شود.

در سالن باز است و بدون اجازه وارد می شوم. سالنی با کتابخانه های چوبی بزرگ که کتاب های متعدد را در خود جای داده و مقابل یکی از آنها میزی قرار دارد که با پوست گوسفند پوشیده شده و روی آن چند کتاب و نامه باز نشده است. جنس نامه ها از گونی و روی دیوار هم اسباب کار ستاره شناسی نصب شده است.

بخش های مختلف سالن از چوب ساخته شده و سمت راست روی تخت، ویس همسر غیاث الدین (شبنم قلی خانی) دراز کشیده است. دانه های درشت عرق روی پیشانی و پریدگی رنگش نشان می دهد بیماری سختی دارد. بالای سرش چند شمع روشن است و کنار او غیا ث الدین (وحید جلیلوند) در حال مطالعه است.

او با موی بلند، لباس کرم رنگ و چکمه های پوستی به قدری مشغول مطالعه است که متوجه حضورم نمی شود. بعد از چند لحظه صدای معین الدین (برزو ارجمند) و محمود (علی فاطمی)؛ برادر زن و پسر غیاث الدین سکوت سالن را می شکند. از قرار شب اولی است که غیاث الدین همراه خانواده اش وارد کاخ شده و آنها هیجان زیادی دارند.

معین الدین همچون برادرش لباس پوشیده و موهای بلند و لخت دارد. محمود در سالن می دود و معین الدین او را بغل کرده و می گوید: (هیچ می دانی این کاخ به این بزرگی برای اولین بار است که برای دایی تو معین الدین سرور طبیبان سمرقند بشه؟) محمود: (باور نمی کنم ...) چند دیالوگ بین آنها، غیاث الدین و ویس رد و بدل می شود.

مرسی!

بعد از شنیدن این کلمه محمدحسین لطیفی از پشت مانیتور که در گوشه ای از سالن قرار گرفته، بلند می شود و منهم از افکارم خارج می شوم. صحنه به حدی واقعی است که احساس نمی کنم این محوطه، مکانی در زمان حال است. حتی گریم بازیگران و هنروران که به شکلی باورپذیر یادآور قرن نهم است.

لطیفی خطاب به یکی از مجریان گریم می پرسد چرا رنگ موی برزو ارجمند نسبت به روزهای گذشته روشن تر شده و او هم نور را بهانه می کند. این صحنه ۱۲ بار برداشت می شود و لطیفی با وسواس روی آوای دیالوگ ها، نحوه راه رفتن بازیگران و ... کار کرده و نکات لازم را متذکر می شود. در فاصله ای که لطیفی به گروه استراحت می دهد با او و حسن نجاریان مدیر تولید و مجری طرح گفتگو می کنم.

لطیفی و وارد کردن شوک به بینندگان

از محمدحسین لطیفی می پرسم او که در کارهای سینمایی و تلویزیونی سراغ ژانرهای متفاوت رفته، چطور این بار سر از یک پروژه تاریخی درآورده؟ می گوید: شاید انجام یک کار تاریخی برایم زود بود، اما می گذارم به حساب خواست خدا چون شرایط به گونه ای رقم خورد که این کار را انجام دهم. البته به این معنا نیست که "نردبام آسمان" بهتر از کارهای دیگرم خواهد شد، اما تجربه ای دیگر است.

وی ادامه می دهد: وقتی می خواهم یک فیلم سینمایی بسازم نگران نیستم، چون فکر می کنم خدا دوستم دارد. حتی اگر قصه یا انتخاب بازیگران به نیمه رسیده باشد، شجاعت کلید زدن را دارم. به نظرم هنر خلق است و اگر خودمان را هنرمند می دانیم، خلق فقط روی کاغذ نیست بلکه سرصحنه، حس صحنه، نفس بازیگر و ... در آن دخیل است. اما در یک کار تاریخی همه چیز باید از قبل مشخص شود.

این کارگردان خاطر نشان می کند: در کارهای به روز می توانیم ماشین یا پیراهن بازیگر را به سرعت عوض کنیم، اما در کار تاریخی این طور نیست. باید همه چیز، حتی چراغ پیه سوز ساخته شود. باید با برنامه ریزی دقیق تر سر صحنه بیایم و به این لحاظ کارگردانی اثر تاریخی برای من تفاوت دارد. در واقع آنچه از من انرژی می گیرد این است که علاقمندم بازتاب کاری را که انجام می دهم از بینندگان بگیریم.

لطیفی توضیح می دهد: وقتی بازتاب ها را می بینم، متوجه نقاط ضعف کار می شوم و اگر بیننده با آن ارتباط برقرار نکند، روایت داستان را متفاوت می کنم. اما در یک کار تاریخی وقتی صحنه پر از آکسسوار است، بیننده چطور می تواند بازیگر را ببیند؟ سعی کرده ام دیالوگ های کار نه چندان محاوره ای باشد و نه چندان تاریخی تا مخاطب ارتباط برقرار کند. البته فکر می کنم بیننده در چند قسمت اول شوکه شود که کاری تاریخی با نوع روایتی می بیند که شبیه دیگر کارها نیست.

وی معتقد است در کارهای تاریخی یک اشتباه به طور مداوم تکرار شده اما در "نردبام آسمان" زمینه ای فراهم شده تا بیننده فکر کند به تاریخ سفر کرده نه اینکه تاریخ به خانه او آمده است. به همین دلیل از دیالوگ هایی که به بازی بازیگران لطمه می زند، پرهیز کرده است.

این کارگردان تاکید می کند: وقتی بازیگر عصا قورت داده دیالوگ می گوید، طبیعی است که بازی اش به هم بریزد. به گونه ای دیالوگ ها را تنظیم کردم که با دیگر کارهایم تفاوت داشته باشد. به هر حال اگر در این پروژه خطا کرده باشم، دیگر تکرار نمی کنم. اگر هم راه را درست رفته باشم امیدوارم به عنوان نیمچه الگویی باقی بماند.

لطیفی با اشاره به یکی از سختی های کار در "نردبام آسمان" می گوید: می دانیم که یک قصه علمی، قصه یک دانشمند یا شخصیت مثبت هیچ وقت دیدنی نیست و این مشکل ترین بخش کار ما بود. با حامد عنقا فیلمنامه نویس این مجموعه بیش از ۹ ماه درباره درام قصه صحبت کردیم تا شکل بگیرد. البته دو نسخه دیگر از فیلمنامه بود اما به دلیل نکاتی که درباره روایت تاریخی اشاره شد، کار را از نو شروع کردیم.

وی ادامه می دهد: برای روایت تاریخ باید کتاب خواند و اگر قرار است فیلم بسازیم، باید به گونه ای دیگر باشد. چون مخاطب تلویزیون مانند سینما فیلم را انتخاب نمی کند، بلکه تلویزیون را روشن کرده و کاری را که پخش می شود، می بیند.

این کارگردان درباره نگارش فیلمنامه این مجموعه همزمان با تولید، توضیح می دهد: فیلمنامه را عنقا بر مبنای تاریخ نوشته و کاملاً هم درست است، اما مرا کاملاً اغنا نکرده است. به همین دلیل دائم با نویسنده در ارتباط هستم و آنچه تغییر می کند، نوع آوا و آهنگ دیالوگ هاست که سرصحنه اتفاق می افتد. اولین بار است که با نویسنده تا این حد در ارتباط هستم چون منبع تحقیقاتم نسبت به او ضعیف تر است.

لطیفی درباره مشکلات ناشی از تغییر آوای دیالوگ ها همزمان با تولید می افزاید: این مسئله اذیتم می کرد و بیشتر برای بازیگران مشکل بود طوریکه ضبط برخی صحنه ها به ۲۰ برداشت می رسید. اما دوست دارم کار برای بیننده جذاب شود. به عنوان یک بیننده از برخی آثار تاریخی گلایه دارم. مثلاً در یک مجموعه خانم به ندیمه خود می گوید (نظر تو چیست؟ نظراتت هم مثل خودت است؟) این یعنی چه؟

این کارگردان درباره مشکلات کارگردانی یک پروژه تاریخی توضیح می دهد: باید تجربیات بیشتری کسب می کردم و بعد وارد کار تاریخی می شدم. پروژه تاریخی سکانس های سنگین دارد و نیازمند حضور پیرمردی است که بنشیند. من آدم نشستن نیستم و درونم ولوله ای است. این ولوله در کار تاریخی مرا خمود کرده است. باید بیشتر بدانم و هنوز به این آرامش نرسیدم، به همین دلیل ممکن است در بعضی جاها این مسئله بیرون بزند.

لطیفی اضافه می کند: ۴۶ سالم است و فکر می کنم کار تاریخی را بالای ۵۰ تا ۵۱ سالگی باید انجام می دادم. از سوی دیگر چندان تمایل ندارم بعد از ۵۰ سالگی کارگردانی کنم. نه اینکه جایی بروم، در سینما هستم اما تصمیم ندارم نفر اول گروه باشم. من حق بازنشستگی دارم، باید بگذاریم جوانان هم کار کنند و حمایتشان کنیم. امیدوارم نسل جدید مثل ما باشد... البته شاید هم یک روز توبه ام را بشکنم.

وی درباره تصاویری که در ازبکستان ضبط می شود، می گوید: هنوز سفر گروه به ازبکستان قطعی نشده است. البته روابط دو کشور مشکلی ندارد، اما پروسه اداری گسترده است و بچه ها تلاش خود را می کنند. همچنین با کمک هدیش شاملو سعی داریم کاستی ها در بخش جلوه های ویژه را مرتفع کنیم. طبق برنامه ریزی تصویربرداری مجموعه "نردبام آسمان" اردیبهشت به پایان می رسد.

حسن نجاریان و تحقیقات گسترده

نجاریان مدیر تولید و مجری طرح پروژه "نردبام آسمان" درباره روند تولید فاز دوم می گوید: بعد از وقفه ای که لازم داشتیم تا بقیه دکورهای مجموعه را بسازیم، از ۲۰ آبان تصویربرداری را آغاز کردیم. ۱۰ روز در خجیر کار داشتیم و بعد سفری پنج روزه با لطیفی به ازبکستان داشتیم. تا اواسط اسفند در شهرک غزالی کار داریم و بعد به کوهک می رویم تا بخش های خارجی رصدخانه را ضبط کنیم. این بخش را در خجیر یا اطراف قزوین تصویربرداری می کنیم.

وی با اشاره به تفاوت های این پروژه با دیگر آثار تاریخی که در آنها حضور داشته، می افزاید: با توجه به اینکه بار این مجموعه علمی است، نیازمند تحقیقات گسترده تر بود. تلاش می کنیم مجموعه ای مناسب تهیه کنیم.

وحید جلیلوند / من جوگیر نشدم

بعد از گفتگو با نجاریان سراغ وحید جلیلوند بازیگر نقش غیاث الدین جمشید کاشانی می روم. هوای داخل کاخ سرد است و وقتی از او اجازه می خواهم تا گفتگویی کوتاه داشته باشیم، ترجیح می دهد کنار بخاری نفتی که داخل کاخ روشن است برویم.

او درباره فاصله گرفتن از کار اجرا و پذیرفتن پیشنهاد بازی در "نردبام آسمان" می گوید: علاقه قبلی من به بازیگری بود و سال های دور در یک کار تلویزیونی بازی کردم، اما بیشتر فعالیتم در تئاتر بود. به خاطر مشغله هایم در رادیو و تلویزیون ۹ ۸ سال از فضای تئاتر فاصله گرفتم ولی یک علاقه جدید نبود.

وی ادامه می دهد: در طول این سال ها پیشنهاد بازی در چند فیلم تلویزیونی و یک مجموعه را رد کردم. در موقعیت ما پرداختن به یک حرفه جدید ریسک است چون شاید خوب نشود. آنچه من را برای بازی در مجموعه "نردبام آسمان" ترغیب کرد، حضور محمدحسین لطیفی به عنوان کارگردان بود. این حس بیشتر از نقش برایم اهمیت داشت و بعد از پیشنهاد او، فیلمنامه را نخوانده، چشم گفتم و بعد غیاث الدین جمشید کاشانی را شناختم.

جلیلوند درباره میزان آزاد بودن در ایفای نقش از سوی کارگردان می گوید: خیلی زیاد، خیلی زیاد، خیلی زیاد! جو گیر نشده ام، اما کار کردن با حسین لطیفی نعمتی است که برای هر بازیگری آرزوی تجربه آن را دارم. چون می توان به او اطمینان کرد و همچون کوه پشت شماست. او در ایفای نقش بازیگر را آزاد می گذارد، اما پشت دوربین مراقب همه چیز است.

جلیلوند درباره اینکه سابقه تئاتری اش تا چه حد به او کمک کرده، توضیح می دهد: خیلی زیاد، خیلی زیاد. من در این مجموعه خاطرات غبار گرفته ام را از سالیان بازیگری پاک می کنم و امیدوارم توانسته باشم نقش غیاث الدین را به خوبی ایفا کنم.

محسن علی اکبری و حس ملی گرایی

بعد از گفتگو با جلیلوند از کاخ بیرون می آیم و محسن علی اکبری، تهیه کننده را می بینم که در حال صحبت با عوامل است. می پرسم که قصد ندارد از دل مجموعه "نردبام آسمان" یک فیلم سینمایی در بیاورد؟ و می گوید: این کار تا امروز جواب نداده، به نظرم بهتر است بگذاریم کارهای تاریخی بکر بمانند و مخاطب خودشان را داشته باشند. من مخالف این کار هستم و به نظرم معنا ندارد.

وی درباره پذیرش تهیه کنندگی این پروژه می افزاید: تهیه هر پروژه ویژگی خودش را دارد. "نردبام آسمان" حس ملی گرایی را در من زنده کرد. غیاث الدین ریاضیدانی مشهور قرن نهم بوده و اولین آپولو که به کره ماه رفت، اصلی ترین کره مدار ماه را به نام او ثبت کرد. او شخصیتی بسیار مهم است ولی در ایران کمتر شناخته شده، در حالیکه جزوات او در کشورهای اروپایی تدریس می شود. با ساخت "نردبام آسمان" قصد داریم شخصیت او را به بینندگان معرفی کنیم.

سراغ شبنم قلی خانی را می گیرم که نقش ویس همسر غیاث الدین را بازی می کند. او در اتاق گریم نشسته و منتظر است برای ضبط صحنه ای دیگر گریم شود.

شبنم قلی خانی و افتادن از اسب

وی درباره پذیریش نقش ویس می گوید: صبر و تحمل شخصیت ویس با وجود شرایط سخت زندگی برایم جذاب بود. او با وجود تمام سختی ها برای همسرش همچون مادر است. از سوی دیگر کار با لطیفی تجربه ای خوب است، چرا که جزو معدود کارگردانانی است که به بازیگران استرس نمی دهد و دنبال آرامش است.

قلی خانی که با بازی در مجموعه "نردبام آسمان" چهارمین حضور در یک پروژه تاریخی را تجربه کرده، می گوید: بعد از فیلم / مجموعه "مریم مقدس"، مجموعه "امام حسین (ع)" را بازی کردم که نیمه کاره باقی ماند و بعد از آن در مجموعه "اویس قرنی" بازی کردم. اما ایفای نقش ویس در "نردبام آسمان" ویژگی دیگر دارد. بازی در یک قصه ایرانی در مقایسه با قصه ای که ایرانی نیست (اویس قرنی) تفاوت دارد، چرا که اطلاعات بیشتری درباره آداب، رسوم و فرهنگ سرزمین خودمان داریم.

این بازیگر اشاره می کند: البته بازی کردن در نقش مریم مقدس هم ویژگی های خودش را داشت. در پروژه "نردبام آسمان" با نقش ها زندگی می کنیم و آقای لطیفی از ما خواسته دیالوگ ها به گونه ای باشد که بینندگان هم با شنیدن آن زندگی کنند.

وی درباره سختی های بازی در یک پروژه تاریخی گفت: مسلماً دشواری های کار بیشتر از یک کار به روز است و این نکته را تنها بازیگرانی درک می کنند که خودشان تجربه حضور در پروژه تاریخی را داشته باشند. گریم، لباس های سنگین و ... من در این پروژه چند بار هم از اسب افتادم!

بعد از گفتگو با قلی خانی سراغ محسن بابایی طراح گریم، هدیش شاملو مسئول جلوه های رایانه ای و ایرج رامین فر مدیر هنری این پروژه می روم.

محسن بابایی و تجربه ای متفاوت

وی درباره طراحی گریم پروژه "نردبام آسمان" می گوید: سعی کردم ارتباط خوبی با حامد عنقا نویسنده "نردبام آسمان" داشته باشم، چون دامنه اطلاعات اش وسیع بود. وقتی طراحی گریم پروژه ای را می پذیرم با نویسنده چند جلسه می گذارم تا به دیدگاه هایش نزدیک شوم. در این پروژه هم بعد از صحبت با وی، جمع بندی نقطه نظرهای حسین لطیفی و مقوله زیباشناسی، طراحی گریم را آغاز کردم.

بابایی در ادامه می افزاید: کار با حسین لطیفی خیلی لذت بخش است. وقتی پیشنهاد این پروژه به من داده شد، این نکته مطرح شد که پروژه ای تاریخی همچون نمونه های مشابه نیست. با این نیت کار را شروع کردیم و سپس خواسته ها تغییر کرد.

وی درباره تست گریم جلیلوند که نقش غیاث الدین را بازی می کند، توضیح می دهد: همیشه یک بار تست می زنم و قبل از آن طراحی را در رایانه انجام داده و بعد پیاده می کنم. یادم هست یکبار سر پروژه ای رفتم و کارگردان به من گفت که باید ۱۲ بار تست بزنم تا در نهایت یکی را انتخاب کند. منهم خداحافظی کردم چرا که من یک ایده دارم.

شاملو و ساخت دکورهای سمرقند

هدیش شاملو مسئول جلوه های رایانه ای درباره ساخت کار در "نردبام آسمان" می گوید: به هر حال ساخت برخی دکورها و نماها همچون شهر سمرقند یا دروازه های ورودی آن امکانپذیر نیست. به همین دلیل از جلوه های رایانه ای استفاده می کنیم. البته کار مشکلی است، اما باید انجام داد. متاسفانه در این بخش از سینمایمان با ضعف روبرو هستیم.

وی ادامه می دهد: اگر چه سیستم های ما با هالیوود قابل مقایسه نیست، اما می توانیم با آموزش نیروها سطح خود را بالا ببریم. چند سال پیش فیلم "۱۳ گربه روی شیروانی" در ایران کار شد. اگر چه منتقدان نقدهای متعدد نسبت به آن داشتند، اما به نظرم تجربه ای خوب بود و می توانیم امیدوار باشیم.

رامین فر و گامی رو به جلو

ایرج رامین فر مدیر هنری "نردبام آسمان" درباره طراحی این پروژه در مقایسه با آثاری درباره تاریخ معاصر می گوید: از تاریخ معاصر عکس و سندهای زیاد موجود است. البته ما سعی می کنیم در طراحی صحنه بدون آنکه تاریخ به هم بریزد و کار در قالب درام تعریف شود، طراحی را انجام دهیم. "نردبام آسمان" هم درباره شخصیت غیاث الدین جمشید کاشانی در قرن نهم است که اطلاعات زیادی درباره معماری آن دوره وجود نداشت.

وی ادامه می دهد: تاکنون کاری درباره دوره تیموریان انجام نشده بود و من با تکیه بر منابع موجود و تجربه های خودم طراحی این پروژه را انجام دادم و طراحی لباس ها را نیز نزدیک به ترکمن ها انتخاب کردم.

رامین فر درباره جایگاه طراحی این پروژه در کارنامه هنری اش می گوید: هنوز در حال تجربه کردن هستم و نمی توانم بگویم کامل شده ام. "نردبام آسمان" یک قدم رو به جلو است، چرا که با گروهی خوب کار می کنم. لطیفی اهل تبادل نظر است، کار برایش اهمیت زیاد دارد و از زوایه ای درست به تاریخ نگاه می کند. اگر گروه با من هماهنگ نباشد، نمی توانم کار کنم اما لطیفی در کار به من آرامش می دهد.

زمانی که لوکیشن "نردبام آسمان" در شهرک غزالی را ترک می کنم، کارنامه لطیفی را مرور می کنم که در هر یک از آثار سینمایی و تلویزیونی اش به دنبال کسب تجارب مختلف بوده است. امید که این مجموعه تصویرگر ناگفته هایی درباره غیاث الدین جمشید کاشانی باشد.

گزارش از فاطمه عودباشی