بانكداری الكترونیك، تجارت الكترونیك و ... واژه هایی هستند كه از دهه گذشته در اقتصاد ایران رواج یافته اند. اما باید دقت نمود آیا آن چیزی كه ما بانكداری الكترونیك می نامیم واقعا با تعاریف جهانی مطابقت دارد یا همان سیستم بانكداری سنتی و قدیمی، مدرنیزه شده است؟

● بانكداری الكترونیك چیست؟

بانكداری الكترونیك نوع جدیدی از بانكداری است كه خدمات بانكی در آن با استفاده از محیط های الكترونیكی صورت می گیرد. این گونه فعالیت بانكی از سال ۱۹۹۱ و با همه گیر شدن اینترنت در تمامی دنیا رواج پیدا كرده است. گفته می شود اگر در جامعه ای بانكداری الكترونیكی شكل بگیرد، باید به رونق تجارت الكترونیكی نیز امید داشت. چون بانكداری الكترونیكی خود پیش نیازی برای ورود به دنیای پر رمز و راز تجارت الكترونیكی است. در بانكداری الكترونیك از ابزارهایی مانند دستگاه های خودپرداز، پایانه های فروش، كارت هوشمند، موبایل بنكینگ و بانكداری اینترنتی برای ارائه خدمات به مشتریان استفاده می شود. این امر منجر به تسریع روند مبادلات مالی بانكی، رونق تجارت الكترونیك، رضایتمندی مردم و كاهش هزینه های بانكی می شود. البته در ایران هنوز فاصله زیادی تا كاهش هزینه های بانكی وجود دارد.

روند اتوماسیون سیستم بانكی

در اواخر دهه ۱۳۶۰ بانك های كشور به اتوماسیون عملیات بانكی و رایانه ای كردن ارتباطات خود توجه ویژه ای نشان دادند. طرح جامع اتوماسیون بانكی نیز به عنوان یك الگو قرار گرفت. حركت به سوی بانكداری الكترونیكی در اوایل دهه ۱۳۷۰ آغاز شد و پس از آن كارت های اعتباری، خودپردازها، سیستم های گویای استفاده از تلفن، پیامك و ایمیل وارد خدمات نوین بانكی شد.

سیستم شتاب یا شبكه تبادل اطلاعات بین بانكی در سال ۱۳۸۱ ایجاد شد. شتاب با ایجاد ارتباط بین دستگاه های خودپرداز ۳ بانك كشاورزی، صادرات وتوسعه صادرات آغاز به كار كرد و پس از آن دیگر بانك های دولتی و خصوصی نیز به این شبكه پیوستند. طرح مهر، سپهر، سیبا، جام یا بانكداری ۲۴ساعته یكی پس از دیگری با پیوستن به شبكه پرداخت یكپارچه، نظامی هماهنگ برای پرداخت های خود به وجود آوردند، اگر چه هنوز هم مشكلات زیادی در خصوص دستگاه های مختلف خودپرداز و نحوه ارائه خدمات آن وجود دارد. ضرورت فراگیر شدن بانكداری الكترونیك در صرفه جویی زمان با ذكر یك مثال نمود بیشتری پیدا خواهد كرد. در هر سال حدود ۷۰۰میلیون قبض آب، برق، تلفن (موبایل) و گاز به منازل تحویل داده می شود. اگر زمان معطلی برای پرداخت هر قبض ۱۵ دقیقه در نظر گرفته شود (در بهترین حالت) ۱۷۵میلیون ساعت از وقت مردم تلف خواهد شد، به عبارت دیگر چنانچه برای هر روز كاری هشت ساعت با ۱۲هزار تومان هزینه محاسبه شود، سالانه دویست و شصت میلیارد تومان به ضرر مردم كشورمان هزینه می كنیم. این مبلغ كلان با مدیریت بانك ها می تواند به كمترین میزان ممكن برسد اگر مسوولان كشور به بانكداری الكترونیك به صورت جدی و راهبردی نگاه كنند.

● وضعیت دستگاه های خودپرداز ATM و پایانه های فروش POS

نسبت دستگاه های خودپرداز و پایانه های فروشگاهی به تعداد كل شعب بانكی و جمعیت كشور یكی از شاخص های ضریب نفوذ بانكداری الكترونیك می باشد. بنابر آمارهای موجود (پایان سال ۱۳۸۶) حدود ۹۹۱۷خودپرداز در كل كشور و بیش از ۴۲۷هزار پایانه فروش و ۳۸میلیون كارت بانكی در سراسر كشور وجود دارد و بر طبق برنامه تا پایان سال ۱۳۸۸ تعداد ۳۰هزار خودپرداز، ۹۰۰هزار پایانه فروش به همراه ۷۵میلیون كارت در كشور توزیع خواهد شد.با توجه به آمارهای موجود در ۱۱ كشور منتخب پیشرفته جهان در سال ۲۰۰۴ به طور میانگین به ازای هر ۸۰نفر یك POS اختصاص داده شده است.كشور ۷۰میلیونی ایران برای همگام شدن با جهان به ۴۴۸هزار POS نیاز دارد. به این ترتیب می توان گفت ایران از نظر ضریب نفوذ دستگاه های POS حداقل ۵سال از میانگین جهانی عقب تر است اگر بتوانیم طبق برنامه به اهداف ۱۳۸۸ برسیم!می توان گفت عدم هماهنگی و همخوانی بین شبكه ارتباطی بانك ها و شبكه مخابراتی كشور موجب بسیاری از این كمبودها و نارسایی ها شده است.

● مشكلات خودپردازها

نبود آموزش های كافی در زمینه استفاده از خدمات بانكداری الكترونیك، كیفیت پایین دستگاه ها و كارت های الكترونیكی بانكی، توجه نكردن به استانداردهای توسعه خدمات بانكداری الكترونیكی، رفع نكردن به موقع نقص موجود در سیستم و دستگاه ها و ... همه و همه از جمله مواردی است كه موجب نارضایتی مشتریان و گرایش آنان به سمت بانكی می شود كه خدمات بهتری ارائه كند.از سوی دیگر ابلاغ بخشنامه هایی در مورد پرداخت حقوق كاركنان و بازنشستگان در قالب حساب های خودپرداز نه تنها نمی تواند به فراگیر شدن و فرهنگ سازی برای بانكداری الكترونیكی كمك نماید، بلكه باعث اتلاف وقت بیشتر میان مشتریان پشت دستگاه های ATM، استهلاك این دستگاه ها و بی اعتمادی مردم نسبت به این شیوه بانكداری خواهد شد.كارشناسان معتقدند، در كشور ما بانكداری الكترونیك در حد خودپردازها پیشرفت كرده است. در حالی كه در بانكداری الكترونیك وضعیت ایده آل زمانی به وجود خواهد آمد كه تعداد خودپردازها به صفر برسد.چرا كه نباید در این نوع بانكداری به پول نقد دسترسی داشته باشیم، بلكه تمامی نیازها باید از طریق كارت و دستگاه های POS تامین شود.به عبارتی گفته می شود دستگاه های ATM آخرین حلقه از زنجیر پول بانكداری الكترونیكی است، در حالی كه در كشور ما اولین حلقه محسوب می شود.

رامبد ثابت راد

كارشناس بانك كشاورزی