با وجود مخالفت صریح نخبگان دانشگاهی و کارشناسان حوزه محیط زیست با احداث کارخانه های پتروشیمی در استان گلستان به دلیل تخریب اکوسیستم بی نظیر مناطق شمالی، اجرای این طرح در گلستان قطعی شد و تنها محل استقرار آن تغییر کرد. تصویب این صنعت آلاینده جزء مصوبه های هیات دولت در سفر استانی رئیس جمهور در اسفند ۸۴ به استان گلستان بود.

به نقل از یک مقام آگاه در سازمان محیط زیست کشور، در روزهای میانی هفته گذشته در جلسه یی با حضور معاون محیط زیست طبیعی سازمان، دکتر دلاور نجفی و چند نماینده از اداره کل محیط زیست گلستان درباره مکان ساخت «مجتمع پتروشیمی گلستان» تصمیم گیری شد و این مکان از منطقه «صوفی کم» به مسیر آق قلا گمیشان، در شرق سایت بازیافت زباله استان منتقل شد.

مهندس مهران جهانشاهی معاون محیط زیست انسانی اداره کل حفاظت محیط زیست گلستان با بیان اینکه علت تغییر مکان، خواست متقاضی بوده است، گفت؛ «ما در تمام جلسات، از جابه جایی گزینه استقبال و گوشزد کردیم که اگر مکان دیگری بدون حساسیت زیستگاهی و زیست محیطی برای احداث این صنعت پیشنهاد دهند موافقت می کنیم.»

او درباره رفع مشکلات در گزینه جدید می گوید؛ «تمام مشکلاتی که مکان اولیه داشت به جز تامین آب، گاز و... را بررسی کردیم و چون این مسائل به مراتب در گزینه جدید کمتر است و منطقه، گونه جانوری و گیاهی حساس نداشته و به دلیل ارتفاع بالاتر از صوفی کم و اینکه مشکل آبگرفتگی و انتقال پساب و شیرابه های پتروشیمی و اختلاط آن با آب های جاری در سطح را نیز ندارد، موافقت کردیم.»

جهانشاهی با اشاره به اینکه مکان جدید در جوار سایت زباله غرب گلستان قرار دارد، کد استقرار هر دو این طرح ها را «و» اعلام کرده و تاکید کرد که فاصله این دو طرح با سکونتگاه انسانی، بیش از ۱۰ کیلومتر است که قانون بر آن تاکید دارد.

او ضمن اشاره به وجود پتانسیل استقرار برخی صنایع مانند ماشین سازی در شمال استان گلستان گفت؛ «در جنوب استان ۳۰ درصد جنگل داریم که باید حفاظت شود و به هیچ وجه اجازه نخواهیم داد توسعه صنعت به این سمت گرایش یابد.»

معاون محیط زیست انسانی اداره کل گلستان سهام فروخته شده از سوی متقاضی قبل از روشن شدن تکلیف و انجام مطالعات ارزیابی زیست محیطی را از عوامل ایجاد چالش برای مدیریت محیط زیست استان عنوان کرد و گفت؛ «مسوولان سیاسی استان از جمله شخص استاندار تعهد کرده اند که شرایط ماندگاری تالاب های ثبت شده در کنوانسیون رامسر همواره حفظ شود.»

● ممنوعیت استقرار پتروشیمی در سه استان شمالی

هرچند این تغییر مکان از نظر زیست محیطی یک حرکت مثبت تلقی شده که باعث نجات تالاب های بین المللی آلاگل، آلما گل و آجی گل و نیز تالاب صوفی کم می شود و از این بابت باید از تلاش سازمان حفاظت محیط زیست قدردانی کرد اما به زعم کارشناسان، استقرار صنایع آلاینده بزرگی همچون پتروشیمی از اساس در استان هایی مانند گلستان می تواند صدمات جبران ناپذیری به اکولوژی منطقه وارد آورد.

دکتر حسین آخانی از اعضای هیات علمی دانشگاه تهران در این باره می گوید؛ «استقرار پتروشیمی در گلستان از اساس غلط است و به همین دلیل براساس مصوبه های متعدد در سه استان شمالی، ممنوع شده است.»

مزدک دربیکی فوق لیسانس مدیریت محیط زیست نیز می گوید؛ «وجود پتروشیمی در منطقه گلستان اصولاً دارای اشکال است و تغییر مکان هم چندان، دردی را دوا نمی کند. تنها راه نجات اکوسیستم ارزشمند گیاهی جانوری و انسانی گلستان و شمال کشور، احداث این صنعت در خارج از استان است.»

● ویژگی اکولوژیک گلستان

در پاسخ به مخالفان احداث پتروشیمی در گلستان، برخی معتقدند گلستان از نظر اکولوژیک دارای تفاوت های اساسی با استان های گیلان و مازندران است و با توجه به شرایط اقلیمی، هیچ شباهتی بین منطقه نوار مرزی اترک و نوار جنوبی آن که دارای جنگل های باستانی هیرکانی است دیده نمی شود. به علت میزان بارندگی و تبخیر سطحی متفاوت، منشاء پیدایش خاک و ویژگی سفره های آب زیرزمینی ناهمانند و همچنین حساسیت منابع آب و تراکم گونه های گیاهی جانوری متفاوت بخش شمالی و جنوبی استان، برخی شرایط خاص برای توسعه صنایع بزرگ در شمال استان مهیا شده است.

اما این نظر از سوی اغلب صاحب نظران محیط زیست رد شده است.

آخانی که پیش تر طی ارسال نامه یی خطاب به رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، فاطمه واعظ جوادی، از او خواسته بود که پتروشیمی را در استان گلستان بنا نکنند با تاکید بر اینکه ارزش ها و حساسیت های زیست محیطی دشت ها و مناطق استپی کمتر از جنگل نیست، می گوید؛ «شوره زارها نه تنها مناطق پرارزشی هستند، بلکه اکوسیستم هایی که میزان بارندگی در آنها کمتر است از حساسیت بالاتری نیز برخوردارند و مراقبت و مدیریت بیشتری را می طلبند.»

او ضمن هشدار درباره مناطق استپی که در منطقه بینابینی کویر و جنگل واقع شده است، می گوید؛ «نخستین اثر بی توجهی و دخالت بشر بر اکوسیستم های استپی، بالا رفتن میزان شوری خاک این مناطق است که به راحتی برطرف نمی شود؛ در نتیجه، زمینه برای بیابان زایی فراهم می شود. ضمن اینکه ۲۵ درصد گونه های گیاهی ما بومی است که اکثریت آنها در مناطق استپی هستند و اگر به آنها توجه نشود از بین خواهند رفت.»

این استاد دانشگاه در پاسخ به این سوال که «پس صنایع بزرگ و آلاینده یی همچون پتروشیمی را باید در کجا احداث کرد؟» می گوید؛ «تفاوت در وسعت این مناطق است یعنی در مناطق استپی که وسعت بسیار زیاد و فاصله فوق العاده یی از اکوسیستم های جنگلی مرتعی دارند می توان بخشی از این مناطق را برای فعالیت های صنعتی انتخاب و بخش دیگر را حفظ کرد و البته در تمام این طرح ها، مطالعه نباید فراموش شود.»

دربیکی نیز درباره منطقه یی که جدیداً برای پتروشیمی گلستان انتخاب شده و برخی نام شوره زار بر آن می گذارند می گوید؛ «این مناطق ارزش های خاص خود را دارند و اتفاقاً جزء مناطقی هستند که می توان در آنها طرح های بیان زدایی را اجرا کرد. سازمان منابع طبیعی می تواند با اجرای طرح های آبخیزداری، مرتع داری و کشت گونه های مقاوم از گسترش بیابان در آن جلوگیری کند.»

او که مشغول تحصیل در مقطع دکترای مدیریت محیط زیست است، تاکید می کند؛ «از نظر علم محیط زیست هر منطقه غیرجنگلی یا خشک برای ایجاد صنعت مناسب نیست. فراموش نکنیم که گلستان در کنار بزرگ ترین دریاچه جهان قرار گرفته و آلودگی های چنین صنایعی به هر حال به دریای خزر صدمه خواهد زد.»

● مخاطرات پتروشیمی و مدیریت زیست محیطی

دکتر ناصر محرم نژاد معاون پژوهشی دانشکده محیط زیست و انرژی دانشگاه علوم و تحقیقات تهران معتقد است حتی آن دسته از صنایع پتروشیمی که بسیار با دقت و با استفاده از تکنولوژی بالا فعالیت می کنند، دارای مواد بسیار آلاینده یی هستند و ناچاراً نشت هایی به وجود خواهند آورد و گازهای خروجی آنها صدمات جدی به محیط خواهند زد؛ به همین جهت نباید در مجاورت اکوسیستم های حساس و ارزشمند بنا شوند.

او معتقد است برنامه مدیریت زیست محیطی یکی از راه های پیشگیری از بروز مخاطرات صنایع آلاینده، حتی در مناطق مناسب است.

مهندس رمضانعلی قائمی که از کارشناسان فعال حوزه منابع طبیعی و محیط زیست گلستان است درباره مخاطرات پتروشیمی نظرات قابل توجهی دارد. او ضمن اشاره به قانون ممنوعیت استقرار صنایع آلاینده یی همچون پتروشیمی در سه استان شمالی هشدار می دهد؛ «تنوع مواد زائد تخلیه شده از صنایع پتروشیمی به طور قابل ملاحظه یی وسیع است و عمدتاً شامل اسیدها، بازها، گازهای حاصل از احتراق، ترکیبات فنلی و گوگردی، هیدروکربن های آرماتیک، آلکیل ها و آلکیل هالائیدها هستند. کاتالیزورهای فلزی نظیر کروم و محصولات حاصل از اکسیداسیون وجود دارد که تعدادی از آنها سمی هستند و برخی نظیر مواد مغذی و آلی در صورت تجزیه نشدن در محیط، اثرات مخربی بر محیط زیست دارند.»

او تاکید می کند؛ «گازهای خروجی این صنایع از طریق شیرفلکه ها، فلنج ها، پمپ ها و کمپرسورها از مشکلات دائمی این گونه صنایع هستند و مشکلاتی نظیر کاهش تولید، ایجاد بوهای نامطبوع، آتش سوزی و حوادث خطرناک را پدید می آورند.»

قائمی ضمن اشاره به مخاطرات صنایع پتروشیمی در کشورهای دیگر می گوید؛ «به طور معمول یک واحد پتروشیمی، ۱۵ هزار شیرفلکه دارد که اگر از هر یک از آنها به طور متوسط ۵ گرم گاز نشت کند، ۷۵ کیلوگرم نشتی گاز در هر ساعت خواهیم داشت، یعنی روزانه ۸/۱ تن مواد مضر به محیط تخلیه می شود.»

او آمار بررسی های انجام شده در کشور امریکا توسط سازمان محیط زیست این کشور را حدود

۸/۸ گرم در هر شیرفلکه ذکر می کند و دفن مواد زائد را یکی دیگر از مشکلات پتروشیمی عنوان می کند که احتیاج به زمین های زیادی دارد.

این پژوهشگر که دارای تالیفات متعددی در حوزه منابع طبیعی و محیط زیست استان گلستان است، یادآوری می کند؛«در دنیای امروز، مقررات سختی برای مواد آلوده کننده ناشی از صنایع آلاینده به تصویب رسیده است و مدیریت زیست محیطی تکنولوژی های پاک از آن جمله اند. برای نمونه یک کارخانه پتروشیمی در امریکا مجبور شد ۴۵۰ نوع سیستم کنترل آلودگی در کارخانجات خود نصب کند تا آلودگی کاهش یابد.»

قائمی از مسوولان سازمان حفاظت محیط زیست می پرسد؛ «آیا میزان مواد آلاینده این صنعت در مطالعات انجام شده، ارزیابی شده و برای کاهش آن چه تمهیدات سیستماتیکی اندیشیده شده است؟ چند درصد از درآمدهای پتروشیمی در استان قرار است صرف محیط زیست شود؟ تکنولوژی کنترل آلودگی ها در این پروژه در چه سطحی است؟»

او مایل است بداند مطالعه ارزیابی زیست محیطی این طرح در چه وضعیتی است و آیا کمیته ارزیابی به این مسائل توجه کرده و چرا هیچ اطلاعاتی در این رابطه در اختیار شهروندان و کارشناسان منطقه قرار نمی گیرد؟،

● مطالعات ارزیابی زیست محیطی

«پروژه پتروشیمی گلستان ارزیابی زیست محیطی خواهد داشت.» این وعده یی بود که زمان به زمین خوردن کلنگ این طرح به منتقدان داده شد. اما آگاهان نیز در پاسخ گفتند؛ «ارزیابی که بعد از تصویب و کلنگ زنی و از همه مهمتر فروش سهام انجام شود، ارزیابی نیست.»

براساس مقررات و قوانین سازمان حفاظت محیط زیست ایران و قانون برنامه اول توسعه اقتصادی اجتماعی و فرهنگی ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی پروژه ها به طور غیرمستقیم و براساس مصوبات شورای عالی محیط زیست، جهت طرح ها و پروژه های پتروشیمی و پالایشگاه، نیروگاه ها و صنایع فولاد، سدها، سازه های آبی، شهرک های صنعتی و فرودگاه ها و به استناد ماده ۸۲ از قانون برنامه دوم توسعه، ضرورت ارزیابی اثرات زیست محیطی تمامی پروژه های عمرانی را به طور مستقیم به عنوان یک اصل باید پذیرفت.

ضرورت این ارزیابی ریشه در اصل هفدهم مصوبه اجلاس زمین در ریودوژانیرو ۱۹۹۲ دارد که براساس آن این مطالعات به عنوان یک ابزار ملی در کشورها برای فعالیت هایی که با منافع زیست محیطی تضاد پیدا کنند، الزامی است.

اما مطالعات ارزیابی پتروشیمی گلستان به زعم علمای محیط زیست از ابتدا دارای اشکال است. محرم نژاد معتقد است این مطالعات مطابق قانون باید همزمان با مطالعات امکان سنجی و پیش از مراسم کلنگ زنی انجام می شد و اکنون دیگر معنای ارزیابی نمی دهد.

دربیکی نیز در این باره می گوید؛«در پروژه های صنعتی برای انجام مطالعات ارزیابی باید حتماً بیش از یک گزینه انتخاب شود. یعنی پتروشیمی گلستان دو تا سه گزینه برای مکان احداث پیشنهاد می داد تا یکی انتخاب شود. این شامل نحوه اجرا و احداث، نحوه بهره برداری، نوع تکنولوژی و مکان موردنظر نیز می شود. در حالی که در این طرح از ابتدا هیچ یک از این اصول رعایت نشده است.»

ابهام های پتروشیمی گلستان همچنان باقی است و شهروندان سهامدار این شرکت و دلسوزان محیط زیست می خواهند بدانند چرا صنعتی که هنوز مراحل قانونی احداث را طی نکرده، ۵/۲۲ میلیارد تومان سهام به مردم منطقه فروخته است و سود هنگفت این مبلغ عظیم که قرار است اکوسیستم ارزشمند منطقه شان را به خطر بیندازد تا روشن شدن تکلیف آن و آغاز عملیات اجرایی، در کجا انباشته و در چه راهی خرج خواهد شد؟

الهه موسوی