مد شده است كه برای بیدار ماندن در شب های كنكور دانشجویان از داروی ریتالین استفاده می كنند. اما این دارو چقدر به بدن ضرر می رساند؟

تصورش را بكنید، آقای دكتری كه رفته اید مطبش و تمام امیدتان را نذر تخصص و مهارت و كاربلدی او كرده اید، آقای مهندسی كه آورده ایدش تا پی و ستون های خانه تان را با یك فوت كوزه گری و دانش، سه سوته علم كند، آن یكی كه قرار است بنشیند توی صفحهٔ چهارگوش تلویزیون وبرایمان از معضلات و مشكلات اجتماعی داد سخن بدهد و نسخهٔ درد ما را بپیچد، آن متخصص، آن كارشناس، آن... تصورش را بكنید كه این آدم های كار درست، كارشان درست نباشد.

یعنی با دانش خودشان، با تلاش و كوشش خودشان به تنهایی به این جایی كه هستند، این جایی كه باید باشند نرسیده اند. یك عامل دیگر غیر از دانش و مهارت و ذهن و استعداد خودشان هم در كار بوده. وحشتناك است. نه؟ درست مثل این كه بشنویم قهرمان ملی مان دوپینگ كرده است.

وحشتناك نیست؟ ماجرا وقتی ترسناك تر می شود كه بدانیم این قضیه، این دوپینگ، از حد فكر و تصور جلوتر رفته و واقعا هست. واقعا بعضی ها دارند دوپینگ می كنند؛ دوپینگ دارویی در آزمون های علمی. این كه چرا دوپینگ می كنند، این كه چرا باید دوپینگ بكنند، این، بحث ما نیست.

باید مسؤولان آموزش عالی ما بگویند كه چرا جوان های ما افتاده اند توی این بازی ها. حرف ما و گزارش ما، این است كه دارند دوپینگ می كنند. دوپینگ با ریتالین.

چند روز پیش امتحان جامع دستیاری پزشكی (ورودی به رشته های تخصصی) برگزار شد. قبل از امتحان وارد هر كدام از حوزه های امتحانی كه می شدی، عده ای را می دیدی كه با قیافه های ژولیده، چشم های قرمز و سر و وضع قبل از امتحانی كنار هم ایستاده اند و با هم گپ می زنند.

با نزدیك شدن ساعت شروع امتحان اما صحنهٔ دیگری را می شد دید؛ چند نفر از این جمع ها جدا می شدند، به سراغ آبخوری می رفتند و یك یا چند قرص را با عجله می بلعیدند و به سر جلسه می رفتند. می شد حدس زد كه چه دارویی مصرف كرده اند؛ داروی شب های امتحان، قرصی كه مصرف آن بین دانشجویان و خصوصا دانشجویان رشته های پزشكی در حال افزایش است؛ ریتالین.

● شیطان از لابراتوار آمد

متیل فنیدیت، (MPH) با نام تجاری ریتالین یا نوارتیس در سال۱۹۵۴ به بازار دارویی دنیا عرضه شد و در ابتدا قرار بود دارویی برای درمان افسردگی، خواب آلودگی در طول روز و سندرم خستگی مزمن باشد، اما به تدریج بعضی مطالعات نشان دادند كه می شود از این دارو در درمان بچه هایی كه دچار اختلال بیش فعالی و كم توجهی هستند (ADHD) استفاده كرد.

از آن زمان تاكنون پزشكان و بعضی محققان مخالف دارو به دنبال اثبات عوارض جانبی مصرف این دارو هستند، اما سال۱۹۹۸ گروه مصرف كننده جدیدی برای این دارو معرفی شد؛ دانشجویان، دانش آموزان دبیرستانی و نوجوانانی كه می خواستند شب های امتحان كمی بیشتر بیدار بمانند.

● تمام امتحان مرا گرم كن!

ماجرا اول از كالج های آمریكایی و استرالیایی شروع شد. ریتالین خواصی شبیه آمفتامین (همان دارویی كه اكستازی یا قرص های اكس از آن می آید) دارد و دانشجویان به خاطر تأثیر آن در درمان خواب آلودگی در طول روز، برای مهمانی های شبانه شان چند تا از این قرص ها را مصرف می كردند، اما با بیشتر شدن اطلاعاتشان در مورد دارو متوجه شدند كه ریتالین می تواند به مقدار بسیار زیادی تمركز را افزایش دهد.

با این حال اثر دارو، كوتاه مدت است و باید آن را به طور مرتب مصرف كرد. به همین دلیل دارو از لیست موارد لازم برای پارتی های شبانه به یك معجزه نجات بخش برای شب های امتحان تبدیل شد.

مصرف دارو در بقیه جاهای دنیا هم رواج پیدا كرد. آن اوایل هر قرص را می شد تقریبا با قیمت ۳ دلار از داروخانه ها تهیه كرد، اما با افزایش مصرف آن، ریتالین به عنوان دارویی كه بالاترین مصرف غیرقانونی را در بین دانشجویان دارد، معرفی شد و برای آن بازار سیاه شكل گرفت.

الان ریتالین را می شود از طریق اینترنت و با قیمت دوازده تا بیست دلار برای هر قرص، تهیه كرد. دارو جزء لیست ممنوعه وزارت بهداشت آمریكا شده است و فقط با دستور پزشك می توان آن را تهیه كرد. عوارض شدید سوءمصرف آن هم شدیدا توسط مجلات پزشكی مختلف گوشزد می شود.

● كوكائین بچه

اما ریتالین همچنان بین دانشجویان مصرف و با لقب هایی مثل ویتامین R و كوكائین بچه، رد و بدل می شود. با آمدن ریتالین، مصرف قرص های كافئین، قرص های سرعت (متدرین)، نوشابه های انرژی زا، قهوه های غلیظ و مصرف سیگار در شب های امتحان، كنار رفتند و الان شب های امتحان در كتابخانه های دانشگاه های آمریكا ریتالین پارتی برگزار می شود و دارو به روش های مختلف مانند خوردن قرص، استنشاق پودر آن یا تزریق مایع استفاده می شود، در حالی كه گفته می شود تزریق ریتالین مایع عوارض شدیدی مثل تزریق كوكائین دارد.

با گسترش مصرف، عوارض ریتالین هم خودشان را نشان دادند؛ بی خوابی، بی اشتهایی، افسردگی، تحریك پذیری، درد شكم، سردرد، خشكی دهان، تیك های عصبی و لرزش، مشكلات كبدی، فشار بالای خون، تپش قلب، بی نظمی قلبی و حتی مرگ. یكی از بدترین عوارض دارو هم ایجاد توهم هایی شبیه بیماری روانی اسكیزوفرنی است.

در سال۱۹۹۸ فقط در كشور آمریكا ۱۷۲۷ مورد مراجعه به اورژانس به خاطر عوارض ریتالین گزارش شد و نوزده نفر هم جان خود را از دست دادند. این روزها هم این آمارها چندین برابر شده است.

پزشكان معتقدند این دارو همان طور كه می تواند فعالیت مغز را افزایش دهد، می تواند تغییراتی هم در شخصیت فرد به وجود آورد و حتی مشكلات برگشت ناپذیر مغزی ایجاد و روند پیر شدن مغز را تسریع كند. یك متخصص قلب می گوید: «نمی دانم چطور بعضی دوست دارند برای خودشان ضربان قلب غیرطبیعی درست كنند، فقط به قیمت چند شب بیدار ماندن؟»

یكی از دانشجویان غیرایرانی كه خود مدت ها دارو مصرف می كرده، می گوید: «ریتالین شما را سرپا نگه می داره و متمركز می كنه ولی به چه قیمتی؟ دیر یا زود پدرتون در می آد و از پا می افتین.»

● تازیانه بر اسب خسته

دكتر نبئی، مدیر گروه پزشكی اجتماعی دانشگاه تهران می گوید: «ریتالین را قبل از انقلاب به عنوان قرص ضد خواب در داروخانه ها می فروختند، اصلا هم نیازی به نسخه نبود، اما بعد از انقلاب با مشخص شدن عوارض دارو، جزء داروهای خاص طبقه بندی شد و فقط با مهر پزشك متخصص داده می شود. تا آن جا هم كه من اطلاع دارم تعداد این دارو در كشور محدود است و به هر كس مقدار كمی می دهند. من نمی دانم این ها (دانشجویان) از كجا این همه تهیه می كنند.»

در حال حاضر چند تحقیق در مورد سوءمصرف این دارو بین دانشجویان پزشكی در حال انجام است. اما به نظر می رسد مصرف این دارو، سوغات تجربه دانشجویان اعزامی به خارج از كشور باشد كه ذره ذره، بین داخلی ها مد شد.

شب های امتحان به كتابخانه هر بیمارستانی بروید حداقل یكی دو نفر را پیدا می كنید كه این دارو را مصرف كرده باشند. هر از گاهی هم خبری در مورد عوارض این دارو روی بچه ها می شنوید. مثلا سال گذشته دو دانشجو در كتابخانه یكی از بیمارستان ها ناگهان دچار سردرد شدید شدند كه سریع به اورژانس همان بیمارستان منتقل شدند و مشكلشان فشارخون بالا (حدود بیست) عنوان شد.

داروی ریتالین در آن ها فشارخون بالای مقاوم به درمان، به وجود آورده بود. دكتر نبئی این عارضه دارو را در بین انواع ایرانی ها خیلی شایع می داند و توصیه می كند به غیر از موارد خاص بیماری كه لازم است دارو مصرف شود (مثلا در بچه ها) از این دارو به عنوان دوپینگ استفاده نشود: «چون مثل تازیانه بر اسب خسته است، مغز دیگر كشش ندارد. بدن فرسوده شده است، آن وقت به ضرب ریتالین آن را سرپا نگه داریم، اصلا منطقی نیست.»

● به توصیه آموزشگاه ها

ریتالین نیمه عمری بین دو تا چهار ساعت دارد، به همین دلیل بعد از مدت كوتاهی تمركز از بین می رود و خستگی مزمن، خشكی دهان، كاهش اشتها و تپش قلب جلو می آیند.

آیدین ی، یكی از دانشجویان پزشكی می گوید به مدت دو هفته ریتالین مصرف می كرد كه به علت سوزش سردل و مشكلات گوارشی با مشورت یكی از استادان، این دارو را كنار گذاشته است.

اما او می گوید این دارو به مقدار زیاد توسط دانشجویان، خصوصا آن هایی كه به كلاس های كنكور تخصصی می روند، استفاده می شود و اصلا در همان كلاس ها خرید و فروش می شود. هر برگ ده تایی قرص هم شش هزار تومان می ارزد.

رضا ـ ش، یكی دیگر از دانشجویان، روز بعد از امتحان می گوید، چون خودش در حالت عادی تپش قلب داشته از این دارو استفاده نكرده است، اما مصرف آن را شایع می داند: «دانشجوها با مهر رزیدنت های اطفال و روان پزشكی، قرص را از داروخانه ها تهیه می كنند، چون دارو برای درمان شب ادراری و ADHD در بچه ها، مصرف می شود ولی وضعیت روحی آدم به هم می ریزد.» او می گوید در بعضی از كلاس های كنكور تخصصی، خود اساتید به دانشجویان این دارو را می دهند.

● دفعه بعد، حبس ابد!

با همه این ها، اما هنوز قانونی برای جلوگیری از سوءمصرف این دارو وجود ندارد. در حالی كه در آمریكا مصرف این دارو غیرقانونی است و در كانادا خرید و فروش دارو، بار اول هزار دلار جریمه و شش ماه زندانی در پی دارد و در دفعات بعدی حتی می تواند منجر به جریمه حبس ابد شود.

هر روز می رفتم دستشویی

رضا.ب، دانشجوی سال آخر پزشكی در یكی از دانشگاه های تهران است. می دانستم مدت هاست ریتالین مصرف می كند. بعد از امتحان پنج شنبه با او تماس گرفتم:

● امتحان چطور شد؟

▪ خوب بود، راضی بودم، ولی انگار بقیه خراب كردند.

● ریتالین مصرف می كردی؟

▪ ای، چند ماهی می شد.

● از كجا تهیه می كردی؟ چقدر بود؟

▪ داروخانه ها، ناصر خسرو، آشنا و این ها، بالاخره می رسید.

اوایل ۲۳۰۰ تومان بود هر بسته، ولی نزدیك امتحان تا ۴۵۰۰ هم رسید، مقدارش هم كمتر شد.

● چقدر مصرف می كردی؟ اذیتت نمی كرد؟

▪ كلا روزی یك دونه ولی در هفته آخر روزی دو تا هم شده بود. سردرد داشتم، تپش قلب و این ها هم بود كه پرو پرانولول می خوردم تا كنترل بشه.

● چطور دارو رو قطع كردی؟

▪ یك دفعه گذاشتم كنار. من كم مصرف می كردم ولی اون هایی كه روزی چهار، پنج تا می خوردند باید ذره ذره كنار بگذارند.

● كلا راضی بودی؟

▪ چی بگم. فقط خوبی اش این بود كه هر روز باید چند بار می رفتی دستشویی!

سیداحسان بیكایی