"محمدرضا شجریان" چندی پیش نسبت به سرنوشت آواز ایرانی پس ازخود اظهار امیدواری كرد. اما شاگردان شجریان چند نفرند و كدامیك تاكنون توانسته این امید را برآورده كند؟

به جرات می‌توان گفت صدای شجریان طی۳دهه گذشته نماینده بی بدیل آواز اصیل ایرانی نزد ایرانیان بوده است. هرچند پرشمارند كسانی كه غیر مستقیم از این استاد آواز ایرانی تاثیر گرفته‌اند یا حتی كاملا از صدای او تقلید می‌كنند اما با این حال تعداد كمتری توفیق آموزش مستقیم از وی را یافته‌اند.

شجریان خود گفته است : اصلا شاگردان من زمانی كسی خواهند شد كه از شجریان تمرد كنند. اگر از شجریان گذر نكنند همان تكرار من هستند. من بارها گفته‌ام كه اگر شاگردان من موسیقی را در سطح من اجرا كنند، به این معناست كه موسیقی درجا زده است. آنها باید چند گام از من جلوتر باشند. شاگردان اگر تكرار استاد باشند، موسیقی در جا زده است.

از میان شاگردان مستقیم شجریان می توان به اسامی معروفی چون حسام الدین سراج، مظفر شفیعی، قاسم رفعتی، همایون شجریان، زنده‌یاد ایرج بسطامی، محسن كرامتی، علی جهاندار، حمید نوربخش و علیرضا قربانی اشاره كرد.

شهرام ناظری، علی رضا افتخاری و علی رستمیان نیز مدتی نزد او بر روی ردیف های آوازی كار كرده اند.

گزارش زیر از مصاحبه‌ها و اطلاعات موجود در شبكه اینترنت فراهم آمده است.

● حسام الدین سراج

در سال ۱۳۳۷ در شهر اصفهان در خانواده ای صاحب ذوق دیده به جهان گشود. بزرگترین مشوق وی در تحصیل علم و هنر مرحوم پدرش بود . وی بر علوم قدیمه و ادبیات احاطه داشت و از صدای خوش آهنگی برخوردار بود و با اساتید ادب و هنر نظیر استاد جلال الدین همائی , استاد تاج اصفهانی , استاد حسن كسائی و ..... حشر و نشر داشت , به همین جهت فضائی مستعد برای تربیت فرزندانش فراهم آورده بود.

سراج موسیقی را با آموختن تنبك از سیزده سالگی آغاز كرده , سپس سنتور را در اصفهان نزد استاد ساغری آموخته و برای تكمیل آن از اساتیدی چون فرامرز پایور , رضا شفیعیان و پشنگ كامكار بهره جسته است . در زمینه آواز از محضر مرحوم استاد محمود كریمی و استاد محمدرضا شجریان استفاده كرده است . در حال حاضر هم به اغتنام فرصت از محضر ایشان اساتید موسیقی و تحقیق در شیوه قدما بهره می برد. شاگردی و تعلم را بالاترین توفیق زندگی خود می داند و به همین لحاظ به موازات آموزش موسیقی تحصلات خود را در رشته معماری و شهر سازی در دانشگاه شهید بهشتی ادامه داده و موفق به اخذ فوق لیسانس معماری شده است .

در برخی از آثار كه باصدای او شنیده ایم مانند (باغ ارغوان , شرح فراق , بی نشان , آئینه رو , نرگس مست , ماه نو و ..... ) آهنگسازی را نیز به عهده داشته است .

تحقیقاتی در باب زیبائی شناسی هنر و معماری و تطبیقث وجوه اشتراك هنرها دارد كه بصورت رساله نهائی دانشگاهی ارائه شده و بعضا" به صورت مقاله در مجلات فرهنگی , هنری به چاپ رسیده است.

آثار موسیقی كه تاكنون از او منتشر شده است عبارتند از :

نینوا , باغ ارغوان , وصل مستان , شمس الضحی , یاد یار , آفاق عشق ( خسرو شیرین , لیلی مجنون ) , طریقت عشق , شرح فراق , آئینه رو , دل آرا , بی نشان , نگاه آسمانی , نرگس مست , بوی بهشت , شهر آشنائی , رویای وصل , وداع , عشق و مستی , نازنین یار , ماه نو و آئینه و آه و ... .

تا كنون كنسرت های موسیقی موفقی در كشورهای فرانسه , انگلستان , سوئیس , هلند , آلمان , یونان , اسپانیا , چین , تركیه , كره , كانادا , آمریكا , و روسیه داشته است .

در فرازی از یكی از مصاحبه های هنری چنین اظهار میدارد : من خود را شاگرد كوچك مدارج نخستین آستان هنر می دانم و امیدوارم تا آخر عمر خاك پای اساتید عارف و عاشق این دیار سرمه چشم من باشد.

● علی جهاندار

او خواننده كم كاری است كه در سال ۱۳۲۷ در روستای شمام رودبار به دنیا آمد. با توجه به علاقه اش به موسیقی، به دلیل نبود امكانات در زادگاهش فقط می توانست با تقلید از موسیقی های پخش شده به خواندن بپردازد. وی مدتی بعد در استان خوزستان، به اداره فرهنگ و هنر وقت در اهواز مراجعه و از سال۱۳۴۸ با گروه فرهنگ و هنر اهواز همكاری كرد و از سال ۵۴ از طریق كاست های شجریان به تمرین شیوه او پرداخت و از سال ۶۲ نزد شجریان رفت و به صورت مداوم تا سال ۷۱از آموزه های او استفاده كرد. مدتی بعد نیز با استاد حسن كسایی آشنا شد و اجراهای مشتركی با استاد شجریان در برخی كشورها داشته است.

جهاندار فقط آلبوم "صبح مشتاقان" و "نقش پندار" را منتشر كرد كه فروش متوسطی داشت .

هر چند گوشه هایی از هنرنمایی پرویز مشكاتیان در آهنگسازی "صبح مشتاقان" به چشم می خورد اما تقلید صرف و منحصر به فرد جهاندار از شجریان، به نظر كارشناسان لطمه شدیدی به این اثر زده است. شاید مخاطبان سخت گیر موسیقی اصیل ایرانی به این باور اعتقاد داشته اند كه اگر بنا باشد اجرا‌های شجریان توسط كس دیگری مو به مو تقلید شود، همان بهتر كه به خود شجریان گوش دهند نه كس دیگر. به هر حال علیرغم علاقه شدید این شاگرد به استاد و كم كاری وی در انتشار اثر، جهاندار را تا كنون در انتهای فهرست ادامه دهندگان راه شجریان قرار داده است.

● مظفر شفیعی

گفته می‌شود شجریان تاكنون بارها از شفیعی به عنوان یكی از شاگردان برگزیده خود نام برده است. او متولد ۱۳۳۱ كاشان است، پس از فرا گرفتن مقدمات آواز ایرانی نزد پدرش در سال ۱۳۵۳ نزد استاد اسماعیل مهرتاش راه یافت. در سال ۱۳۵۹ و پس از درگذشت مهرتاش، نزدمحمدرضا شجریان رفت و طی چند سال تا دوره عالی پیش رفت.

شفیعی درحال حاضر به تدریس و اجرای آواز مشغول است. او تاكنون كنسرت هایی در فرانسه و ایتالیا برگزار كرده است.

شفیعی معتقد است جنس و بافت و همه چیز صدای شجریان مخصوص خود اوست؛ مثل هر كسی دیگر كه باید چنین باشد. اما با كمال تعجب اكثرا می خواهند شبیه شجریان باشند یا بگویند شاگرد او هستیم...چون همه می خواهند مانند استاد شجریان باشند.

او می‌گوید: وقتی شخص می خواهد كاری ارائه كند از صدای خودش دور می شود و هیچ صدایی به دل تو نمی چسبد! اصلا گرمایی در صداها وجود ندارد. هیچ صدای شاخصی موجود نیست كه تو را تكان بدهد و نكته جدیدی در آن باشد. صداهایی مثل بنان، قوامی، خوانساری، گلپایگانی و ایرج هم بودند و شجریان هم در كنار اینها حضور داشت. اینها همه خودشان بودند. كسی از كسی تقلید نمی كرد!

● ایرج بسطامی

ایرج بسطامی در اول آذرسال ۱۳۳۶ در شهر بم كوچه باغ جعفری، منزل پدری و جد پدری كه قدمت ۱۲۰ ساله داشت متولد شد. وی از ۵ سالگی به خواندن آواز علاقه داشت و هر یك از اعضاء خانواده از جد پدری گرفته تا پدر بزرگ و پدر در زمینه خواندن آواز و نواختن سازهای مختلف تجربه داشتند.

او در كنار آنها با اصول موسیقی آشنا شد. سپس به فراگیری دستگاه‌های موسیقی نزد پدر خود پرداخت و از سنین نوجوانی تحت تعلیم عمویش ( یداله بسطامی ) قرار گرفت كه به رهبری وی گروهی با همكاری برادران بسطامی ایجاد شد كه در رادیو و تلویزیون آن زمان و اردوهای رامسر اجرای برنامه داشتند.

بعد از فوت یداله بسطامی، ایرج برای فراگیری آواز و ردیف‌های آوازی نزد استاد شجریان آمد و با وجود مشكلات و مسافت راه به عشق فراگیری آواز، رنج رفت و برگشت بم ، تهران را به جان می خرید.

بسطامی پس از چندی اتاقی در محله پامنار تهران اجاره كرد. به دلیل وقایع انقلاب تمرین‌های آواز برای او بسیار دشوار بود. اما وی تا آنجا كه می توانست به این تمرین‌ها ادامه داد.

بعد از تعلیمات استاد شجریان، عصر یك روز شنبه، در منزل وی با پرویز مشكاتیان آشنا و نزد ایشان به فراگیری تلفیق شعر و موسیقی پرداخت و اولین نوار خود را كه افشاری مركب بود با همكاری مشكاتیان به جامعه هنری عرضه داشت.

ایرج بسطامی در سن ۴۰ سالگی به اوج فعالیت هنری خود رسید و در طول چهارده سال فعالیت هنری خود یازده كاست به جای گذاشت.

او به دور از جنجال و هیاهوی هنری در شهرستان بم و استان كرمان به تدریس آواز و سرپرستی خانواده برادر مرحومش ( نصرت‌الله بسطامی ) پرداخت (‌ كه تنها بازمانده این خانواده پس از فاجعه بم دختری است به نام « خاطره » )

ایرج بسطامی در عین حال كه از صدای رسا، پر وسعت و مستقل برخوردار بود. شخصیت و هویت آوازی منحصر به خود داشت به این سبب آواز او تنها به خودش شبیه بود. بدین ترتیب مرحوم بسطامی تنها شاگرد شجریان بود كه علیرغم درس گرفتن از استاد با صدای منحصر به فردش بی هیچ شباهتی به صدای استاد، می‌خواند. با ادامه حیات او چهره‌ای ماندگار در موسیقی اصیل ایرانی خلق می‌شد.

● همایون شجریان و سینا سرلك

بدون شك شبیه‌ترین صداها به صدای محمدرضا شجریان از آن فرزندش همایون است و همین امر شاید باعث شود دیگران شبیه خوانی در مورد شجریان را وا نهند!

شجریان در مصاحبه دو ساعته ای با شبكه جهانی جام جم از همایون و "سینا سرلك" به عنوان تنها كسانی كه از سنین پایین نزد او مراحل آموزش را طی كرده‌اند یاد كرده است. سرلك از ۱۲ سالگی و همایون از ۱۰سالگی مراحل صداسازی و تكنیك های صدا و حنجره را آموزش دیده‌اند.

همایون شجریان متولد ۳۱ اردی بهشت سال ۱۳۵۴ است . از كودكی به تشخیص پدرش تنبك را نزد استاد ناصر فرهنگفر و بعدها استاد جمشید محبی آموخت ، گرچه بعدها در هنرستان موسیقی كمانچه را به عنوان ساز تخصصی انتخاب كرد و در خارج از هنرستان نزد اردشیر كامكار به یادگیری آن پرداخت .

همایون شجریان را دوستداران و علاقه مندان موسیقی ایرانی و علی الخصوص موسیقی خاص استاد شجریان از پیش تر ها می شناختند . به عبارتی نام همایون برای آنان كه آثار و آوازهای استاد محمدرضا شجریان را پیگیری می كردند غریبه نبود . همایون در آلبوم آهنگ وفا با پدر همخوانی هایی در برخی ابیات كرده بود و البته تمبك نیز زد . در خلال سال های ۷۵ تا ۷۹ و به خصوص در كنسرت های خارج از كشور استاد محمدرضا شجریان ، مشتاقان آوای استاد ، جوانی را در كنار استاد دیده بودند كه تنبك می زند و گاهی برخی ابیات را می خواند.

در اردی بهشت ماه ۱۳۸۲آلبوم " نسیم وصل " كه اولین آلبوم مستقل همایون شجریان بود به بازار موسیقی كشور عرضه شد. بعدها دومین آلبوم او یعنی " ناشكیبا " در ۳۱ اردی بهشت سال ۱۳۸۳ به بازار عرضه شد .اما سومین آلبوم وی ، " شوق دوست " ، در اسفند ماه ۸۳ خود را به بازار موسیقی معرفی كرد. نقش خیال " نیز در مهرماه ۱۳۸۴ بار دیگر نام او را بر سر زبانها انداخت.

همایون در اولین مصاحبه عمرش با روزنامه جام جم ، بیان كرده بود كه بسیار نگران این است كه نتواند از زیر سایه نام پدر بیرون بیاید . به عبارت دیگر او ضمن اینكه نهایت احترام را برای پدر قائل است اما دوست ندارد كوچكترین حركت او با یك استاد با سابقه پنجاه سال آواز خوانی و مركب خوانی كه در ذهن و حافظه مردم چهره ای ملی است مقایسه شود.