تضاد و ناسازگاری خربزه و عسل شاید بارزترین مثال از باورهای سالخوردگان سرد و گرم چشیده جامعه ماست كه معتقدند برخی غذاها خاصیت و ماهیت «گرم» دارند و در مقابل خاصیت و ماهیت برخی از غذاها و مواد غذایی «سرد» است؛ از این رو، خوردن سردی ها یا گرمی ها با هم می تواند عوارض و عواقب زیانبار و گاه بسیار آزار دهنده داشته باشد.

این دانش تجربی و ثابت شده كه به تعبیری می توان آن را یكی از رموز شگفت انگیز طب سنتی ایرانیان دانست، از باورهای گسترده و ریشه دار بسیاری از مردمان جامعه است كه تجربه های ارزنده ای از شیوه های زندگی معقول و متعارف نیاكان خود آموخته اند.

این تجربه های دیر آشنای سرد و گرم چشیده های روزگار كه بی گمان یكی از ضرورت های زندگی بسامان بویژه در دوران ما به شمار می آید، در واقع برایند یافته ها و گفته های دانشمندان طب سنتی ایران، از جمله ابوعلی سینا و زكریای رازی است كه با تكیه بر صدها سال تجربه علمی و عینی، راز و رمز تأثیر گذاری بسیاری از غذاها و مواد غذایی را بر جسم و جان آدمی یافته اند و با توجه به ویژگی و اثرات هر یك و نیز سازگاری یا تضاد هر یك با مواد غذایی یا غذاهای دیگر، آنها را «سردی» یا «گرمی» نام نهاده اند.

این باور دقیق و اثبات شده را بی گمان باید یكی از شگفتی های فرهنگ تغذیه جامعه ایرانی و اسلامی دانست؛ فرهنگی كه برایند آن ازیك سو غذاهای خوش طعم و گواراست؛ به گونه ای كه مانند آنها را در هیچ جای جهان نمی توان یافت و از سوی دیگر پدید آوردن تعادل و سازگاری سودمند میان سردی و گرمی است تا آثار زیانبار هر ماده غذایی بر جسم و جان، خنثی شود.

چنین است كه مادران ما به طور مثال غذاهایی مانند آش رشته، حلیم، شله زرد، كشك بادمجان و كله جوش را با نعنا داغ (نعنای تف داده در روغن) می پزند یا این كه برخی افراد با تجربه و خوش سلیقه كله پاچه را با زنجبیل می خورند و می گویند: «كله پاچه از كافورهم سردتر است!» یا این كه بسیار دیده ایم كه هنگام بروز سوء هاضمه و دل درد شدید و نفس بر كه پیامد خوردن هندوانه، گوجه سبز، باقالا و یا ماست و دوغ است، بی درنگ عرق نعنا و نبات تجویز می كنند تا این گرمی اثر هولناك و رنج آور آن سردی ها را خنثی سازد.

جالب است كه بدانیم علم طب جدید در تحقیقات و یافته های خود در این زمینه، تنها توانسته است بر تجربه های قدما مهر تأیید بزند و درستی آنچه را كه آنها گفته اند، دریابد و ثابت كند. البته تحقیقات علمی جدید در این عرصه كه فرهنگ تغذیه و علم طب را یكجا در بر می گیرد، اندك است؛ از این رو، مطالبی كه در ادامه این گزارش بازگو شده، شاید یكی از معدود ترین پژوهش هایی باشد كه محققان و پزشكان دانشكده پزشكی اصفهان در این زمینه انجام داده اند و سال ها پیش در نشریه بهداشت جهان بازتاب یافته است.

دكتر قربانعلی اسداللهی استادیار گروه روانپزشكی، دكتر محمدحسن امامی پزشك عمومی، پوراندخت صفوی دستیار داخلی، دكتر فرشته شكیبایی و پریوش جابری روانشناس بالینی و اشرف السادات میرلوحیان كارشناس تغذیه، در یك كار پژوهشی جمعی در كلینیك بخش روانپزشكی بیمارستان خورشید، به عنوان محور تحقیقات خود رابطه افسردگی را با غذاهای سردی و گرمی مورد بررسی قرار داده اند. به گفته آنها، در تجربه های كلینیكی بارها بیماران مبتلا به صرع، افسردگی، وسواس یا شب ادراری را می بینیم كه می گویند مصرف غذاهایی كه در طب قدیم آنها را «غذای سردی» می نامیدند، بر شدت بیماری شان می افزاید و برعكس «غذاهای گرمی» حال آنها را بهبود می بخشد. در منابع طب سنتی و حتی طب جدید هم اشاره های متعدد به تأثیر غذاها در شدت یافتن یا فروكش كردن بیماری ها دیده می شود كه البته با تحقیق و پژوهش می توان بسیاری از این نظریه ها و تجربه ها را اثبات یا رد كرد.

تعریف سردی و گرمی

پژوهشگران با تأكید بر این كه پیش از پرداختن به موضوع، باید دو اصطلاح سردی و گرمی تعریف شود، یادآور می شوند كه قدمای طب با دیدن نشانه هایی كه پس از خوردن غذاهای گوناگون در افراد پدید می آید، سردی و گرمی را این گونه شرح داده اند.

«سردی» غذاهایی است كه پس از مصرف، سبب بروز یا تشدید نشانه هایی چون ضعف عمومی بدن، كندی حركت ها، سستی مفاصل، سنگینی پلكها، سستی زبان، غش رفتن بدن، خمیازه، خواب آلودگی، كم حوصلگی، افزایش اضطراب، خلق گرفتگی و دلتنگی، افكار وسواسی، سرگیجه، سردرد، آبریزش از دهان، تهوع، سوزش و نفخ معده (بدون سابقه قبلی)، لینت مزاج، افزایش حجم و تكرار ادرار می شود.

«گرمی» غذاهایی را گویند كه پس از مصرف، سبب بروز و پدید آمدن حالت ها و نشانه هایی مانند این ها شوند: سریعتر شدن حركات (بیش از حد معمول)، سرعت در سخن گفتن و پیوستگی گفتار، سرعت در باز و بسته كردن پلكها، رسایی صدا و بلندی صوت، بی تابی و آشفتگی، خشم، چالاكی، سنگدلی، بیخوابی، زرنگی و زودفهمی، تندی و نیرومندی نبض، نمایان شدن رگها، سرخی پوست، تشنگی زیاد و تلخی دهان شوند.

● تأثیر سردی و گرمی بر خلق و خو

برای پی بردن به چگونگی تأثیر غذاهای سردی و گرمی بر خلق و خوی بیماران مبتلا به افسردگی، متخصصان دست اندركار این تحقیق دو فرضیه را مورد بررسی قرار داده اند، نخست آن كه مصرف سردی ها بیش از گرمی ها سبب تشدید افسردگی می شود و از سوی دیگر، مصرف گرمی ها بیش از سردی ها افسردگی راكاهش می دهد.

در این پژوهش ۲۰۰ تن از بیمارانی كه به كلینیك یا بخش روانپزشكی بیمارستان خورشید، وابسته به دانشكده پزشكی اصفهان در مدت ۱۰ ماه مراجعه كرده اند، در باره تأثیر غذاهای گرمی و سردی برشدت یا ضعف افسردگی شان، پرسش هایی به این شرح شده است:

(۱) غذاها به طور كلی چه تأثیری بر بیماری یا شرایط جسمی و خلقی شما دارند؟

(۲) آیا غذاهایی كه به عنوان سردی یا گرمی معروف هستند بر بیماری شما تأثیر خاص دارند؟

غیر از بیمارانی كه این مسأله را تجربه نكرده اند، پاسخ های كلی دیگران به پرسش های مورد بحث، به این شرح بوده است:

۱ تأثیری ندارند

۲ سردی، بیماری ام را تشدید می كند.

۳ سردی سبب كاهش بیماری ام می شود.

۴ گرمی، بیماری ام را كاهش می دهد.

۵ گرمی سبب تشدید بیماری ام می شود.

از بیمارانی كه مصرف غذاها سبب تشدید یا تخفیف بیماریشان می شود، دو سؤال دیگر شده است:

(۱) در پی مصرف غذاهای سردی یا گرمی چه علائمی در شما ایجاد یا تشدید می شود؟

(۲) منظورتان از غذاهای سردی و گرمی چه نوع غذاهایی است؟

اطلاعات به دست آمده از این آزمون آماری حاكی است: (۱) سردی ها بیش از گرمی ها سبب تشدید افسردگی می شوند و (۲) گرمی ها بیش از سردی ها افسردگی را تخفیف می دهند.

با توجه به این نكات، پژوهشگران تأیید كرده اند كه فرضیه هایی كه انگیزه این تحقیق بوده، با یافته های آنها به اثبات رسیده است.

به گفته آنها، شایع ترین علامت ضعف و سستی بدن و پس از آن تشدید افسردگی خلق است. بنابراین به نظر می رسد كه در پی مصرف سردی ها به طور عمده تغییرات جسمی پدید می آید تا تغییر حالت؛ هرچند باید توجه داشت كه تغییرات جسمی بیش از تغییر حالت برای فرد قابل درك و بیان است.

این علائم اغلب با نشانه های افسردگی و علائم ابتلا به سردی، یعنی تأثیر سردی بر بدن، مطابقت دارند.