آیا مردم به داروهای گیاهی نیاز دارند؟ پاسخ این سؤال را می توان در مسابقه ای جست كه شركت های بزرگ و سازندگان معتبر داروهای شیمیایی با یكدیگر به راه انداخته اند. به طوری كه هركدام با اصرار درباره وجود ماده گیاهی با منشأ صددرصد طبیعی در تركیبات داروهای ساخته شده خود حرف می زنند.

با این همه به گفته مسؤولان وزارت بهداشت فقط حدود دو درصد داروهای مصرفی در كشور داروی گیاهی است، در حالی كه در كشورهای پیشرفته تا حدود ۲۰ درصد داروهای مصرفی مردم را داروهای گیاهی تشكیل می دهد. مرضیه هدایتی مقدم پژوهشگر در زمینه گیاهان دارویی در پایان نامه دانشگاهی خود بخشی را به تحقیق در مورد میزان گرایش مردم كشورهای مختلف به مصرف داروهای گیاهی اختصاص داد و به این نتیجه رسید «كه بیش از ۶۰ درصد مردم آلمان و بلژیك و ۷۴ درصد مردم انگلیس به مصرف داروهای گیاهی علاقه مندند. این میزان چنانچه سازمان بهداشت جهانی اعلام كرده در كشورهای جهان سوم و در كشورهای كم درآمد كه مردم بیشترین نیاز درمانی خود را از طریق گیاهان دارویی تأمین می كنند، ۸۰ درصد است».

اما گویا با وجود قرار داشتن ایران در زمره كشورهای جهان سوم كه به دلایل اقتصادی و فرهنگی مردم در آنها به درمان های سنتی پای بندی و گرایش بیشتری دارند، سبب افزایش مصرف این قبیل گیاهان در میان مردم نشده است. سنبل الطیب، گل گاوزبان، بابونه، مرزنگوش، بادرنجبویه، زنجبیل، شیرخشت، ترنجبین گیاهانی هستند كه در تحقیق مرضیه هدایتی مقدم بیشترین موارد مصرف در بین مردم و خانواده ها را دارند. پژوهش میدانی این محقق نتایج دیگر هم دربرداشت. به گونه ای كه از گروه سنی ۱۵ تا ۶۵ سال، گروه سنی ۵۵ تا ۶۵ سال بیشترین میزان مصرف گیاهان دارویی را دارند. این موضوع به گفته مرضیه هدایتی مقدم، پژوهشگر گیاهان دارویی می تواند به سه دلیل عمده باشد: «در گذشته فرهنگ مصرف گیاهان دارویی و طب سنتی در بین مردم گسترش بیشتری داشت. از طرفی امكانات طب مدرن و داروها و تركیبات شیمیایی در همه نقاط كشور در دسترس نبود و نكته سوم این كه در سه الی چهار دهه گذشته به ویژه در شهرهای بزرگ هنوز از ساخت و سازهای بی رویه و تأسیسات و كارخانه های شیمیایی و صنعتی درمناطقی از نقاط كوهستانی و اطراف شهرها كه محل رویش این گیاهان بود، خبری نبود، در نتیجه حتی افراد با انتقال سینه به سینه پی به فواید گیاهان دارویی برده و اقدام به تهیه آنها از همین مناطق و نواحی می كردند». همچنین میزان مصرف گیاهان دارویی به تدریج از شهرهای بزرگ به سمت شهرهای كوچك و روستاها حركت می كنیم، بیشتر می شود. به گفته مرضیه هدایتی مقدم این موضوع در ارتباط مستقیم با سبك زندگی سنتی، دسترسی محلی به گیاهان دارویی و عرضه كنندگان بومی این محصولات است». اما گویا در كشور گیاهان دارویی همچنان به صورت غریبه های درمانگر باقی مانده اند!

* * *

طبق گزارش بانك جهانی گردش مالی صنعت گیاهان دارویی در سال ۲۰۵۰ معادل ۵۰۰ میلیارد دلار خواهد بود. سهم ایران از تجارت جهانی گیاهان دارویی در حال حاضر به حدود ۴۰ میلیون دلار می رسد. كارشناسان می گویند صادرات گیاهان دارویی می تواند سالانه حدود صد میلیون دلار برای كشور عایدی داشته باشد. چرا كه شرایط آب و هوایی ایران برای تولید ۹۰ درصد گیاهان دارویی شناخته شده در جهان مناسب است. تاكنون شیرین بیان، كتیرا، باریحه و زیره بیشترین سهم را در صادرات این گیاهان دارویی داشته اند. تجربه صادرات این گیاهان هنوز برای ما شیرین و لذت بخش نیست. یك كارشناس مسؤول گیاهان دارویی با تلخی از این موضوع یاد می كند كه ما بسیاری از گیاهان دارویی را به صورت خام صادر می كنیم. بدون این كه با تبدیل آنها به داروی گیاهی سود حاصل از ارزش افزوده را به دست بیاوریم و در مقابل محصولات ساخته شده از همین گیاهان دارویی را با قیمت چند برابر بیشتر به كشور وارد می كنیم». این نكته در سخنان یك كارشناس مسؤول گیاهان دارویی وزارت جهاد كشاورزی نیز مشهود است: «اگر فرآوری این گیاهان انجام شود می تواند ارزش افزوده دو تا سه برابر داشته باشد». او اشكال كار را در تازه بودن رویكرد به مصرف گیاهان دارویی و فقدان سرمایه گذاری در این زمینه می داند. این مسأله از چنان سردرگمی ای در بازار گیاهان دارویی كشور خبر می دهد كه هند، پاكستان و افغانستان را در شمار مهم ترین صادركنندگان گیاهان دارویی به كشور قرار داده است.

* * *

گذشته از مشكلات مربوط به صادرات گیاهان دارویی، در داخل كشور و برای مصرف كننده داخلی همچنان ناهماهنگی و بی نظمی در معرفی و ارائه داروهای گیاهی سبب به وجود آمدن احساس غریبگی مردم به ویژه در نسل جوان با گیاهان دارویی و مصرف آنها شده است.

به عقیده محمود بهرامیان داروساز «از یك طرف نسل جدید و جوان آن طور كه باید با انواع گیاهان سنتی دارویی كشور و موارد مصرف و فواید آنها آشنا نیست و از طرف دیگر گاه با تبلیغات نادرست به بزرگ نمایی فواید این گیاهان اقدام شده است». آشناترین مثال كه به نظر دكتر بهرامیان می آید: «تبلیغات بیش از اندازه درباره داروهای گیاهی ترك اعتیاد و چاقی و لاغری است». او در ادامه می گوید: «علی رغم اثرات مثبتی كه اغلب گیاهان دارویی در بدن با مصرف بجا و صحیح دارند، اما من با تبلیغات بیش از اندازه درباره فواید این داروها در مواردی مثل رفع چاقی یا اعتیاد صددرصد مخالفم. به عنوان مثال سازندگان داروهای گیاهی ضدچاقی مدام بر این نكته تأكید می كنند كه این گیاهان سوزاننده چربی ها هستند ولی موضوع این است كه این داروهای گیاهی علاوه بر چربی های مضر می توانند چربی ها و سلول های مفید را هم از بین ببرند. یا مصرف بی رویه این داروها برای هدف هایی نظیر لاغری یا ترك اعتیاد می تواند به افزایش فشارخون و ضربان قلب بینجامد. از طرفی گاهی نیز برخی مردم تحت تأثیر باورهای قدیمی و تبلیغات حول محور گیاهان دارویی، قبل از مراجعه به پزشك و تشخیص دقیق بیماری و شروع به درمان با داروهای شیمیایی كه در مورد برخی بیماری ها مثل فشارخون بالا ضروری است، خود اقدام به مراجعه به عطاری ها و مصرف گیاهان دارویی به توصیه آنها می كنند، كه این كار علاوه بر عقب انداختن تشخیص بیماری و مهار به موقع آن، یك پوشش ثانوی و ظاهری برای فرد به وجود آورده و موجب رضایت وی می شود كه در نتیجه با عدم تشخیص به موقع بیماری او در آینده با مشكلات بیشتر و ریشه ای تری ظاهر خواهد شد».

رشد بی قاعده عطاری ها و روی آوردن گروهی به این حرفه كه به اطلاعات كافی درباره آن نیز مجهز نبودند و از طرفی به خود اجازه تجویز داروی گیاهی را به مشتری می دادند، مشكلات عمده ای از جمله بی اعتمادی به مصرف گیاهان دارویی را در میان مردم و مصرف كنندگان موجب شد. طبق تحقیق مرضیه هدایتی مقدم، در كشور فقط ۵۰۰ نوع گیاه دارویی معطر وجود دارد كه هركدام از آنها دارای شناسنامه مشخصی از لحاظ گیاه شناسی، خواص دارویی و موارد مصرف هستند و كسی كه به این حرفه وارد می شود، دستكم نه همه این گیاه ها، بلكه در مورد پرمصرف ترین و رایج ترین آنها باید اطلاعات كامل و صحیح داشته باشد، اما بی ضابطه بودن حرفه عطاری و حتی در مقاطعی سودآور بودن آنها، موجب بازگشایی انواع عطاری های شیك در نقاط مختلف شهرها و فروش بی حساب و كتاب گیاهان دارویی به مردم شد. در گذشته هم البته عرضه و فروش گیاهان دارویی از طریق همین عطاری ها صورت می گرفت ولی آن زمان تعداد این عطاری ها كم بود و افرادی كه اقدام به توزیع گیاهان دارویی و طب سنتی می كردند، كم و سرشناس بودند ضمن آن كه اطلاعات كاملی درباره كاربرد و نتیجه مصرف این گیاهان داشتند، اما با افزایش این مكان ها و عدم نظارت بر نحوه عملكرد آنها، نه فقط پزشكان مردم را از مراجعه به این مراكز منع می كردند، بلكه مردم نیز با چند بار مراجعه و گرفتن اطلاعات غلط و در نتیجه رسیدن به نتیجه عكس، نسبت به درمان با طب سنتی و گیاهان دارویی بدبین شدند».

از اواخر سال گذشته، مسؤولان بهداشتی، عطاری ها را از تجویز گیاهان دارویی منع كردند. در واقع هنوز اذهان مردم و به ویژه نسل های جوان با فواید و آثار مفید مصرف گیاهان دارویی آشنا نشده، سودجویی و عدم آگاهی عده ای، موجب پررنگ تر شدن بدگمانی ها به مصرف گیاهان دارویی شد. به این ترتیب وزارت بهداشت در اقدامی پیشگیرانه، و با این استدلال كه عطاری ها فقط یك صنف هستند و هنوز ضابطه خاصی برای راه اندازی آنها مشخص نشده اعلام كرد عطاری ها نباید داروی گیاهی تجویز كنند». با توجه به این كه جمع آوری، نگهداری، مراقبت و منطقه برداشت گیاهان دارویی در درمان توسط آنها مهم است، در برخی عطاری ها بدون توجه و آگاهی به این موارد گیاهانی به مشتریان توصیه می شود كه فاقد ارزش درمانی اند.

اقدام وزارت بهداشت در استفاده از گیاهان دارویی برای ساختن برخی داروهای جایگزین شیمیایی به صورت استاندارد و در بسته بندی های بهداشتی و ارائه آنها از طریق داروخانه ها و با تجویز پزشكان بخشی از اقدامی است كه مسؤولان بهداشتی كشور می توانند برای آشتی میان مردم و مصرف گیاهان دارویی به كار ببرند. به گونه ای كه تاكنون حدود ۱۶۰ نوع داروی گیاهی تولید و به داروخانه ها عرضه شده است.

دكتر محمود بهرامیان، داروساز معتقد است: «این قبیل اقدامات در طولانی مدت هم به نفع مردم و هم به نفع صنعت گیاهان دارویی كشور خواهد بود چرا كه در برخی موارد كه داروی گیاهی به شكل دست ساز در محیط های غیربهداشتی ساخته و آماده مصرف می شود، نه فقط از لحاظ درمانی فاقد ارزش است، بلكه از لحاظ بهداشتی نیز نمی تواند مورد تأیید باشد وحتی امكان این كه مصرف آنها فرد را به بیماری های میكروبی، قارچی و انگلی مبتلا كند، وجود دارد. همچنین ما با مواردی روبروییم كه آن دسته از فروشندگانی كه از دانش و تبحر و تجربه كافی در این زمینه برخوردار نیستند، با تشخیص و تجویز نادرست داروهای گیاهی، موجب تشدید بیماری فرد شده اند». برای رفع چنین مشكلی دكتر بهرامیان ضمن اعمال قوانین و ضوابط بیشتر و دقیق تر بر كار عرضه كنندگان داروهای گیاهی مردم را به داشتن دقت و احتیاط به هنگام مصرف گیاهان دارویی و توجه به مجوز تولید، پروانه ساخت و علامت استاندارد آنها دعوت می كند.

فاطمه امیری