سکه های ایلخانی نشانگر فراز و نشیب های حکومت مغولان در ایران است

تاریخ حضور مغولان در ایران، تاریخی پر فراز و نشیب است و از آنجا که از همان ابتدای حضور چنگیزخان مغول در ایران سکه هایی به خط اویغوری و زبان مغولی به دست آمده است، می توان سیر تکامل فرهنگ ایران در این دوره و فراز و نشیب های حکومت مغولان را به وضوح از روی سکه های مغولی مطالعه و بررسی کردتاریخ حضور مغولان در ایران، تاریخی پر فراز و نشیب است و از آنجا که از همان ابتدای حضور چنگیزخان مغول در ایران سکه هایی به خط اویغوری و زبان مغولی به دست آمده است، می توان سیر تکامل فرهنگ ایران در این دوره و فراز و نشیب های حکومت مغولان را به وضوح از روی سکه های مغولی مطالعه و بررسی کردتاریخ حضور مغولان در ایران، تاریخی پر فراز و نشیب است و از آنجا که از همان ابتدای حضور چنگیزخان مغول در ایران سکه هایی به خط اویغوری و زبان مغولی به دست آمده است، می توان سیر تکامل فرهنگ ایران در این دوره و فراز و نشیب های حکومت مغولان را به وضوح از روی سکه های مغولی مطالعه و بررسی کرد.شیرین بیانی، مغول شناس و استاد تاریخ دانشگاه تهران پس از شنیدن خبر کشف بیش از 5 هزار سکه ایلخانی در محوطه تاریخی ارگ سلطانیه با بیان این مطلب به خبر نگار میراث خبر گفت:«بررسی این حجم از سکه های دوران ایلخانی و محل کشف آنها اطلاعات مفیدی درباره تاریخ این دوره و محوطه سلطانیه به دست خواهد داد. از طرف دیگر جنس سکه ها و خطوط نوشته شده بر آنها نکات جالبی را به اثبات خواهد رساند.» این صاحب نظر با ذکر نام مادرش «مرحوم ملکزاده بیانی» اولین زن سکه شناس ایرانی گفت:«مادرم درباره سکه های دوره ایلخانی و سکه طلای ویژه ای متعلق به محمد اولجایتو پژوهش های گسترده ای انجام داده بود اما من نمی توانم در حد و اندازه های او در این باره سخن بگویم.» بیانی درباره ویژگی های کلی سکه های موجود از دوران حکومت مغولان ، افزود:«سکه های اولیه به جامانده از این دوران دارای کتیبه هایی به خط اویغوری و زبان مغولی است. این نوشته ها از این جهت اهمیت دارد که نشان می دهد در آن دوره فرهنگ غالب بر دستگاه حکومتی، فرهنگ مغولی است. پس از مدتی خط اویغوری و زبان مغولی دیگر بر سکه های مغولان دیده نمی شود و این مسئله از دلایل محکم مورخان درخصوص غلبه فرهنگ ایرانی در دوره ای خاص بر مغولان است.»

وی افزود:«وجود عباراتی چون «لا اله الا الله» و «محمد رسول الله» به همراه القاب سلاطین مغول نظیر معزالدین، به خط فارسی، نشان می دهد که پادشاهان این سلسله از چه زمانی مسلمان شده اند. به این ترتیب تاریخ مسلمان شدن غازان خان از روی سکه های ضرب شده توسط او کاملا مشخص است. گرایش اولجایتو به مذهب شیعه نیز از دیگر موارد تاریخی مهمی است که روی سکه ها ظاهر شد. بر سکه های این دوره نام 12 امام، به ویژه امام علی (ع) به چشم می خورد. بنابر این شیعه بودن حکومت مغولان در برهه ای از زمان کاملا محرز است. پس از آن با گرایش سلاطین مغول به مذهب تسنن، سکه ها نیز از این امر تاثیر پذیرفتند و نام ائمه از آنها حذف و نام خلفای راشدین بر آنها نقش بست.»

این کارشناس، جنس و عیار سکه ها را نیز نمایان گر وضعیت اقتصادی حکومت عنوان کرد و افزود:« هر چه عیار نقره یا مقدار سکه های طلا درمیان سکه های یک دوره کمتر باشد، می توان گفت شرایط اقتصادی حکومت چندان مناسب نبوده، اما هرچه تعداد سکه های طلا یا عیار سکه های نقره بیشتر یا تعداد سکه های مسی کمتر باشد نشان دهنده این است که حکومت از وضعیت اقتصادی بهتری برخوردار بوده است.» دکتر ناصر چگینی، باستان شناس نیز درباره این سکه ها و چگونگی پیدا شدنشان می گوید:« تنها کسی که صلاحیت دارد درباره این سکه ها اظهار نظر کند دکتر میرفتاح رییس هیات باستان شناسی است که به هنگام کشف سکه ها در آن محل حضور داشته و از چگونگی پیدا شدن آنها و محل وجودشان مطلع است. اما به طور کلی می توان گفت که یافت شدن این تعداد سکه در فضای شهری یا ارگ حکومتی که محل زندگی مردم بوده نادر است. چراکه سکه از گذشته تا به حال دستمایه زندگی مردم بود و هیچگاه بدون استفاده در شهر رها نمی شد. حتی در شهرهایی که به دلایل گوناگون متروکه شده اند، یافتن این مقدار سکه اندکی عجیب است. چرا که به هنگام مهاجرت یا حتی فرار تنها چیزی که مردم به همراه خود می بردند پول نقدشان بود. بنابراین سکه ها هیچگاه در شهرها رها نمی شدند. به این ترتیب محل یافت شدن این تعداد سکه، احتمالا ضراب خانه یا انبار اموال و دارایی های دولتی بوده است.» او ویژگی سکه های مغولی را بی تصویر بودن آنها دانست و گفت:«در فرآیند فرهنگی که پس از ورود اسلام به ایران شکل گرفت، تصویر از سکه های ایرانی حذف شد، ضرب سکه های مغولی و سبک و سیاق طراحی آنها نیز از این حالت مستثنی نیست.» به گفته دکتر علی اصغرمیرفتاح سرپرست تيم كاوش در گنبد سلطانيه در حال حاضر تعدادى از سكه هاى مكشوفه پاكسازى و مورد بررسى و مطالعه قرار گرفتند. براساس اين بررسى ها مندرجات منقوش روى اين سكه ها عمدتا متعلق به دو تن از پادشاهان ايلخاني، سلطان احمد تكودار و سلطان ابوسعيد بهادر خان آخرين پادشاه سلسله ايلخانى است. روى تمام سكه هاى پاكسازى شده جملات لا اله الا الله و محمد رسول الله به خط كوفى و در طرف ديگر سكه نام خلفاى راشدين به خط نسخ حك و نقش شده است. در پشت برخى سكه ها نقوش گياهى و هندسى نيز مشاهده مى شود. سرپرست تيم كاوش در بيان ارزش تاريخى اين سكه ها يادآور شد اين سكه ها از نظر جنس از مس تهيه شده و در گذشته نيز همانند امروز واجد ارزش ويژه اى نبوده اما از نظر كاربرد اقتصادى در معاملات تجارى آن روز رايج و بسيار معتبر بوده است. با توجه به اخبار مندرج در كتب مورخين دوره ايلخاني، حدود 87 مركز ضرب سكه در آن زمان وجود داشته كه از جمله آنها مى توان به شهرهايى چون تبريز، شيراز، مراغه، اصفهان، اسفراين و ... اشاره كرد. اما سه شهر از اين مراكز ضرب سكه مشخصا از جمله مراكز حكومتى ايلخانان بوده اند كه نخستين آن مراغه، سپس تبريز و سلطانيه هستند. اين سه مركز از جمله مراكز حاكم نشين عصر ايلخانى بوده و ضراب خانه هاى ويژه اى داشته اند كه اين ضراب خانه ها مستقيما زير نظر ايلخانان به ضرب سكه مى پرداختند.