ضرورت مدیریت مصرف در جبران کمبود ذخایر آبی سدهای استان مرکزی

استان ها

اراک - ایرنا - بروز پدیده خشکسالی در دو دهه اخیر، بی نظمی های اقلیمی را باعث شده و در استان مرکزی نیز اضافه برداشت آب از چاه ها و حفر چاه های غیرمجاز، برکاهشحجم ذخایر زیرزمینی اثرگذاشته و به یکی از مسائل جدی در این استان تبدیل شده است.

براساس اعلام وزارت نیرو، ذخیره آب 77 سد کشور در آخرین روزهای سال آبی 95- 1394 کمتر از 40 درصد بوده است و با وجود اینکه در سال جاری به دفعات بارش هایی در کشور رخ داده و حتی برخی استان ها صحنه سیل بوده است اما، شرایط ذخایر آبی در پشت سد ها و منابع زیرزمینی مطلوب نیست.
بر اساس آخرین آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران، از بین 169 سد بزرگ کشور، تا تاریخ 17 شهریور ماه امسال، فقط مخزن 20 سد از جمله لتیان، گیلارلو، دویرج، کمال صالح و کبودوال (نگارستان) بین 90تا 100 درصد پر بوده است.
با توجه به میزان منابع آب و سرانه مصرف، ایران از جمله کشورهایی است که در گروه کشورهای مواجه با کمبود فیزیکی آب قرار دارد، این گروه شامل کشورهایی است که در سال 2025 با کمبود فیزیکی آب مواجه هستند، این بدان معناست که حتی با باﻻترین راندمان و بهره وری ممکن در مصرف آب، برای تامین نیازهایشان آب کافی در اختیار نخواهند داشت و حدود 25 درصد مردم جهان از جمله ایران مشمول این گروه می باشند.
براساس شاخص ها و آمارها ایران در آستانه قرارگرفتن در بحران آبی است و با توجه به اینکه در دهه 1380 و 1390 خورشیدی حدود 69 درصد از کل آب تجدیدپذیر سالانه مورد استفاده قرار می گیرد.
به گزارش ایرنا، کارشناسان منابع آب استان مرکزی معتقدند، اگرچه با وقوع بارش های بهاره ذخایر منابع زیرزمینی افزایش و روان آب ها، آب های سطحی و رودخانه های این استان تااندازه ای وضعیت بحرانی منابع آبی استان التیام یافته اما، دغدغه کمبود آب آشامیدنی و حوزه های دیگر نیازمند راهبردهای هدفمند در مدیریت مصرف، صرفه جویی است.
کارشناسان بر این باورند که تغییر اقلیم، خشکسالی های پی درپی، افزایش جمعیت، توسعه شهرها و کشاورزی سنتی نیز از موضوعاتی است که به چالش کم آبی دامن زده و روز به روز شرایط را در منابع آب زیرزمینی حادتر می کند.
آنان می گویند: روش آبیاری غرقابی در بسیاری از مناطق استان مرکزی در بخش کشاورزی، مهمترین عامل هدررفت منابع آبی زیرزمینی برآورد شده و تداوم این روش با شرایط خشکسالی حاکم بر کشور، قابل پذیرش نیست و می طلبد با روش های نوین در الگوی کشت، فناوری های نو در آبیاری و آموزش بهره برداران در استفاده بهینه از آب، این معضل به شکل ریشه ای مورد توجه قرارگیرد.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای استان مرکزی گفت: درحال حاضر سد کمال صالح اراک از مجموع ظرفیت 110 میلیون مترمکعب، حدود 85 میلیون مترمکعب آب ذخیره دارد.
عزت الله آمره ای افزود: در سد الغدیر ساوه نیز از مجموع ظرفیت 290 میلیون مترمکعب حدود 18 میلیون مترمکعب آب در پشت سد ذخیره شده که معادل هفت درصد است.
وی اظهار کرد: 3.5 میلیون مترمکعب از مجموع ذخایر آب سد الغدیر ساوه برای آب آشامیدنی و 10 میلیون مترمکعب به مصرف کشاورزی می رسد.
وی گفت: وضعیت ذخیره آب در سد کمال صالح اراک تا حدی بهتر است ، چرا که اردیبهشت ماه امسال با بارش های خوب برای نخستین بار سرریز کرد و با وجود حجم مناسب آب اما مدیریت مصرف اصلی اجتناب ناپذیر است.
وی، نگرانی از کمبود آب در پشت سد الغدیر را یادآورشد و افزود: امید است در پاییز امسال بارش های مناسب انجام شود تا جبران بخشی از کسری مخزن این سد بشود وبا صرفه جویی، کمبود آب را مدیریت کرده و از بحران به سلامت عبور کنیم.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای استان مرکزی گفت: متوسط بارندگی سالانه استان مرکزی 267 میلی متر است که در سال جاری این میزان 286 میلی متر بوده و تبخیر و تعرق در سطح استان 4.7 میلیارد متر مکعب رخ داده است.
آمره ای،بابیان اینکه 25 هزار منبع آب سطحی و زیر زمینی در استان مرکزی وجود دارد، افزود: 85 درصد منابع آب مصرفی در سطح استان از منابع آب زیرزمینی تامین می شود.
وی، با اشاره به محدودیت منابع آب در استان مرکزی، افزود: برداشت های بی رویه و بی حساب برای مصارف کشاورزی با بهره وری پایین موجب هدررفت بخش زیادی از منابع آب استان شده است.
وی گفت: حفر چاه های غیرمجاز در این استان باعث شده تا پایداری منابع آب های زیرزمینی و سفره های آبی با چالش جدی مواجه شود.
وی افزود: حدود چهار هزار چاه غیرمجاز در استان مرکزی شناسایی شده که از این تعداد1600 حلقه چاه مربوط به قبل از سال 85 و 2400 حلقه از این چاه های غیرمجاز مربوط به بعد از سال 85 تا کنون است.
آمره ای، یکی از دلایل مهم افت آب های زیرزمینی در استان را برداشت بی رویه برای آبیاری زمین های کشاورزی عنوان کرد و افزود: عده ای از کشاورزان برای آبیاری زمین های خود بدون توجه به بحران آب در استان، اقدام به حفر غیرمجاز چاه می کنند که این امرسبب کاهش منابع آبی در استان و ناپایداری سفره های آب زیر زمینی را تشدید می کند.
وی اضافه کرد: وزارت نیرو طرح های مختلفی را در دست اجرا دارد که مهمترین آن طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی است و انسداد چاه های غیرمجاز، نصب کنتورهای هوشمند آب و برق و تقویت گروه های گشت و بازرسی از مهمترین اولویت های تعادل بخشی در مصرف بهینه آب است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای مرکزی، به نقش فرهنگ سازی در کاهش مصرف آب اشاره کرد و گفت: با برنامه ریزی های صورت گرفته و فرهنگ سازی صرفه جویی از طریق آموزش های همگانی و اطلاع رسانی های سازمانی، انتظار می رود مردم، مصرف بهینه را سرلوحه قرار امور خود قرار دهند.
آمره ای افزود: در استان مرکزی سالانه 230 میلیون مترمکعب کسری مخزن آب وجود دارد و این مهم به معنای این است که سالانه سطح سفره های زیرزمینی این خطه 230 میلیون مترمکعب افت پیدامی کند.
وی عنوان کرد:هدف از طرح احیای تعادل بخشی منابع آب، جبران کسری مخزن دشت ها و سفره های آب زیرزمینی است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای مرکزی گفت: سالانه سه میلیارد و 300 میلیون متر مکعب آب در این استان مصرف می شود که 13 درصد آن از آب های سطحی، 15 درصد از قنات ها، پنج درصد چشمه ها و 67 درصد از منابع آبهای زیرزمینی تأمین می شود.
آمره ای اظهار کرد: سه رودخانه مهم در این استان وجود دارد که رودخانه قره چای، شاهرگ حیاتی پنج شهرستان بزرگ محسوب می شود.
وی افزود: شهرستان ساوه سالانه با کاهش یک متر سطح منابع آب های زیرزمینی رتبه نخست را در کاهش سطح سفره های زیرزمینی به خود اختصاص داده است.
وی ادامه داد: توجه به احیای منابع آب های زیر زمینی با حساس سازی و طرح های غیر سازه ای از اولویت های این اداره کل در راستای اقتصاد مقاومتی است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای مرکزی بیان کرد: ایجاد فضای سبز کم آب بر، خریداری چاه های کم بازده، پرکردن 20 هزار حلقه چاه در استان، نصب کنتورهای هوشمند از دیگر برنامه های این اداره کل در راستای اقتصاد مقاومتی است.
نماینده ولی فقیه در استان مرکزی گفت: بحران آب در کشور به مرحله هشدار رسیده و نیاز است که به منظور پیشگیری از پیامدهای وخیم کمبود آب، اصلاح الگوی مصرف نقشه عملیاتی هدفمند و کاربردی داشته باشد.
آیت الله قربانعلی دری نجف آبادی نیز در چندی پیش در سخنانی در جمع ائمه جمعه استان مرکزی در محل سد کمال صالح اراک برگزار شد، افزود: ایران در منطقه خشک و نیمه خشک واقع شده و باید با اتخاذ تدابیر و راهکارهای ویژه در مدیریت مصرف آب، جلوی بروز بحران کم آبی به خصوص در فصل های گرم سال را گرفت.
وی ادامه داد: اجرا و نظارت دقیق بر روش های آبیاری و الگوی کشت یکی از بخش های مهم مدیریت مصرف آب است که مسئولان استان مرکزی باید راهبردهای عملیاتی مشخصی برای آن داشته باشند و با جدیت آن را پی بگیرند.
امام جمعه اراک اظهار کرد: براثر خشکسالی سال های گذشته، بخش بزرگی از منابع آبی چاه، قنات و چشمه های استان مرکزی خشک شده است و با افت شدید آب سفره های زیرزمینی ،زنگ خطر کیفیت و کمیت آب در دشت های منطقه به صدا درآمده است.
وی، با بیان اینکه بیش از 90 درصد آب های زیرزمینی استان مرکزی در بخش کشاورزی به مصرف می رسد، افزود: با وجود بحران آب در استان مرکزی، کشاورزان این استان به کشت برخی محصولات آب بر نظیر هندوانه و پیاز با روش های سنتی اقدام می کنندکه مسئولان ذیربط باید در این خصوص چاره اندیشی قاطع داشته باشند.
نماینده ولی فقیه در استان مرکزی گفت: توسعه شبکه آبیاری نوین و تحت فشار، مرمت و لایروبی قنات ها از نیازهای اصلی کشاورزی استان است و در صورت غفلت از این مهم در زمان نه چندان دور باید منتظر خشکی مطلق استان مرکزی بود.
وی، میزان بارندگی در بهار امسال را رضایت بخش عنوان کرد و گفت: اگر چه به واسطه این مهم بسیاری از سدهای نقاط مختلف کشور سیراب و سرریز شدند، اما اصلاح الگوی مصرف باید سرلوحه امور ملت و مسئولان قرار بگیرد.
استاندار استان مرکزی نیز آب را از چالش های اساسی این استان در مسیر توسعه متوازن می داند و آن را از محورهای با اهمیت در برنامه های اقتصاد مقاومتی استان تعریف کرده است.
محمود زمانی قمی در یکی از نشست های امسال کارگروه ستاد راهبردی و مدیریت اقتصاد مقاومتی استان مرکزی، افزود: فرهنگ سازی و ایجاد حساسیت در مصرف آب های سطحی و زیر زمینی و جلوگیری از هدر رفت آب در بخش های مختلف صنعت، کشاورزی و خانگی و حرکت به سمت اصلاح الگوی مصرف از موضوعاتی است که به صورت ویژه دنبال می شود.
وی ادامه داد: انتقال منابع آبی به منظور تامین آب مورد نیاز بخش های مختلف استان از برنامه های بلند مدت و 20 ساله استانداری است که در این حوزه طرح های مطالعاتی انجام شده است.
استاندار استان مرکزی گفت: این استان 85 درصد نیاز خود را از منابع آب های زیرزمینی تامین می کند و شورای حفاظت آب باید برای تعیین سهم و متعادل سازی بهره برداری از منابع زیر زمینی و روان آبها برنامه داشته باشد.
زمانی قمی ادامه داد: شیوه های صحیح و منطقی برای حذف اضافه برداشت از منابع زیر زمینی باید در استان مرکزی حاکم شود.
وی عنوان کرد: سند جامع آب استان مرکزی باید برای ساماندهی مصرف آب با جلوگیری از حفر چاه های غیرمجاز در استان تشکیل شود و با برنامه ریزی در بخش های مختلف از هدر رفت آب در بخش های مختلف جلوگیری کند.
وی، تغییر رژیم پساب شهرستان اراک و دیگر شهرستان های استان مرکزی را از دیگر برنامه های استانداری عنوان کرد و گفت: با تهیه الگوی مناسب در بهره برداری از پساب ها در اراک باید سهم فضای سبز، تالاب میقان و صنعت بازنگری شده و با اختصاص سهم موثر حقابه لازم به تالاب میقان با هدف مهار ریزگردها داده شود.
معاون بهره برداری شرکت آب و فاضلاب استان مرکزی نیزگفت: بارش های بهاره امسال باعث شده تا شهرستان های اراک، محلات و دلیجان که از منابع سطحی استفاده می کنند در تابستان امسال مشکل دغدغه کمبود و افت فشار آب وجود نداشته است.
بهمن آنالویی افزود: نگرانی در کمبود آب شرب در شهرستان ساوه همچنان باقی است که به علت بارش های کمتر ممکن است کمبود آب با مشکل مواجه شود و تا زمان بارش های پاییزی باید مدیریت مصرف رعایت شود.
وی اظهار کرد: امید است با بارش های آتی، حوزه آبریز در شازند و رودخانه قره چای، سد الغدیر ساوه با افزایش ذخیره مواجه شود.
آنالویی اضافه کرد: استان مرکزی در دهه اخیر هرسال به علت کاهش بارندگی با افت منابع زیرزمینی مواجه بود، اما امسال با وقوع بارش های خوب، سرعت و آهنگ افت منابع آبی کمتر شده است.
کارشناس معاونت حفاظت از منابع آب شرکت آب منطقه ای استان مرکزی نیز گفت: ساختار غلط مدیریت بر منابع آبی موجب شده بهره وری از آب های سطحی و زیرزمینی به صورت مناسب انجام نشود.
رضا عظیمی افزود: منابع آبی کشور توسط چند دستگاه مختلف مدیریت می شود که هر مدیریت تلاش بر استفاده و بهره وری بیشتر از این منابع در حوزه استحفاظی خود را دارد.
وی ادامه داد: منابع آبی قره چای که از ارتفاعات الوند همدان و شازند آغاز می شود، به دلیل عبور از استان های همدان و مرکزی و قم در حوزه مدیریتی استان مرکزی است درحالی که هر استان برای توسعه و تولید تلاش می کند از این آب استفاده حداکثری را ببرد.
عظیمی ادامه داد: با رویکرد فعلی، تمام برنامه ریزی ها برای کنترل آب و طرح بزرگ تعادل بخشی آب غیرممکن است.
وی افزود: نگاه توسعه ای به مصرف آب باید مبتنی بر توسعه پایدار باشد و بهره وری از این منابع باید به گونه ای صورت بگیرد که نیاز های نسل امروز و نسل آینده دیده شود.
وی گفت: با وجود اینکه میزان بارش ها در سطح کشور یک سوم میزان جهانی است ولی مصرف آب در بیشتر بخش های کشور از متوسط جهانی فراتر است.
مدیر دفتر حفاظت از منابع آب شرکت آب منطقه ای استان مرکزی گفت: این استان با حدود 29 هزار و 400 کیلومتر مربع وسعت، در حوزه آب زیرزمینی هر سال با کسری مخزن 228 میلیون متر مکعبی مواجه است.
رحمان کریمی افزود: استان مرکزی در مطالعات پایه آب به 17 محدوده تقسیم شده که 15 محدوده آن به صورت مستقیم در حریم جغرافیایی استان قرار دارد و در این وادی 14 محدوده به دلیل افت آب های زیر زمینی به منطقه ممنوع تبدیل شده است.
وی گفت: هر پنج سال یک بار به طورمیانگین از کل منابع آبی سطحی و زیرزمینی استان شامل چاه های عمیق، نیمه عمیق، قنات ها و چشمه های استان آمار برداری می شود و وضعیت آب در سطح سفره ها مورد تحلیل کارشناسی قرار می گیرد.
کریمی، وجود چاه های غیرمجاز و اضافه برداشت از چاه های مجاز را مهمترین عامل افت شدید سطح آب سفره های زیرزمینی استان دانست و گفت: برداشت سالانه 200 میلیون مترمکعب آب از طریق چاه های غیرمجاز و گذر از سقف برداشت در چاه های پروانه دار معضل جدی در این بخش است که فرهنگ سازی بهره برداران را می طلبد.
وی خاطر نشان کرد: بخش کشاورزی استان در حال حاضرحدود 91 درصد مصارف آب های سطحی و زیرزمینی منطقه را به خود اختصاص داده و سهم آشامیدنی و صنعت از آب استان به ترتیب پنج و سه درصد است.
کریمی ادامه داد: در مجموع با ارزیابی شرایط حال حاضر دشت اراک، تامین آب آشامیدنی مورد نظر این شهرستان با چالش همراه کرد که با هزینه های زیادی با شناسایی منبع آب سد کمال صالح در بهترین منطقه و زمان و انتقال ، این معضل در تامین آب آشامیدنی مردم مدیریت شد اما معضل سفره های زیرزمینی همچنان باقی است.
کریمی گفت: بر اساس آخرین مطالعات سازمان زمین شناسی، در محدود مطالعاتی دشت ساوه به دلیل افت منابع آب زیر زمینی، پدیده فرونشست زمین محسوس است که اگر راهبردهای موثر در مهار هدر رفت 225 میلیون متر مکعبی آب در سال در استان انجام نشود، آینده نامعلومی در انتظار است.
وی گفت: از مجموع 15 طرح مصوبات شورای عالی آب، 9 طرح در استان مرکزی قابل اجرا است که بحث حضور تشکل ها در مدیریت آب، تکمیل شبکه های پیزومتریک و آمار برداری از منابع آب از جمله آن هاست.
کریمی افزود: وزارت نیرو در راستای مصوبات شورای عالی و برای جلوگیری از اضافه برداشت چاه های مجاز آب، نصب کنتور های حجمی و هوشمند بر روی این چاه ها را در دستور کار خود دارد و در راستای شعار اقتصاد مقاومتی، اقدام و عمل، بخشنامه ای صادر شده و سهم و تعداد کنتورهای هر استان تعیین شده است تا با نصب آن ها مقوله اضافه برداشت مهار شود.
سد کمال صالح با توان ذخیره سازی 110 میلیون مترمکعب آب دارای 760 متر طول و 80 متر ارتفاع بوده و سطح دریاچه آن 4٫6 کیلومتر مربع وسعت دارد.
85 درصد آب مصرفی استان در سه بخش یاد شده از منابع زیر زمینی و 15 درصد از روان آب های سطحی است.
92 درصد از حجم آب مصرفی استان مرکزی در بخش کشاورزی، 3.5 درصد در بخش صنعت و بقیه در بخش آشامیدنی مصرف می شود.
6991/6013/ ** گزارشگر:معصومه ابراهیمی*دبیر:مژگان حیدری*
کد N1443142