۰

ما و مسیحیان خاورمیانه

  • ۱۳بازدید
  • ۰ رای
  • ۰ دیدگاه
مسیحیت,خاورمیانه

تمامی ادیان ابراهیمی در بخش های کم و بیش مرکزی منطقه وسیعی که امروزه خاورمیانه نامیده میشود، ظهور کرده اند. مسیحیت نیز چنین است. حضرت مسیح در فلسطین متولد شد و در همانجا مردم را به آئین خویش دعوت کرد.

نخستین حواریان هم در همین نقطه به او پیوستند و از همین مکان بود که مسیحیت به نقاط دیگر گسترش یافت.
در آن ایام فلسطین و اصولاً منطقه شام و مصر و شمال آفریقا بخشی از امپراطوری وسیع روم بود. طبیعتاً قلمرو این امپراطوری به عرصه فعالیتهای تبلیغی حواریان و سایر پیروان آن حضرت تبدیل شد. اگرچه برخی از آنان به ایران آمدند و از آنجا به هند و خاور دور رفتند.

بیشترین مقابله با مسیحیت در قرون نخستین در قلمرو امپراطوری روم اتفاق افتاد. اما از قرن چهارم به بعد داستان تغییر کرد و مسیحیت به آئین رسمی این امپراطوری بدل شد. این جریان تحولاتی را در خود این آئین موجب شد. به این معنی که مسیحیت عمیقاً تحت تأثیر ساختارهای قانونی و حقوقی و حتی مدنی بسیار پیشرفته رومیان قرار گرفت. واقعیت این است که مسیحیت رومی که مسیحیت اروپایی ادامه آن و وام دار آن است در بطن خود سنتزی است بین حقوق و قوانین و ساختارهای مدنی روم باستان و پیام نخستین حضرت مسیح و پیروان نخستین او. مفهوم و ساختار این کلیسا، مفهوم اسقف و اختیارات او، تقسیمات خلیفه گری ها و بالاخره «قوانین کلیسایی» جملگی بر همین اساس شکل گرفته است.

این جریان به دلائلی پیچیده در بخش های شرقی امپراطوری روم که عملاً در قلمرو خاورمیانه قرار داشت، و با کیفیت یادشده، رخ نداد. پس از سقوط روم غربی و سر بر آوردن امپراطوری روم شرقی این جریان وضوح بیشتری یافت. علیرغم اشتراک های کلامی و الهیاتی مسیحیت غربی و مسیحیت شرقی این دو، دوگونه هستند. به این معنی که روح کلیسای کاتولیک بسیار متفاوت است با روح کلیسای ارتدوکس. کلیسای کاتولیک اروپای غربی و شمالی و مرکزی را نمایندگی میکرد و کلیسای ارتدوکس به مرکزیت قسطنطنیه اروپای شرقی و روسیه و یونان را.

2. در این میان کلیساهای بومی موجود در منطقه خاورمیانه داستان دیگری داشت. از کلیساهای قبطی و اتیوپی گرفته تا کلیساهای ارمنی و آشوری و نسطوری و اسکندرانی. عموم این کلیساها در دوران بیزانس ها و تا قبل از ظهور اسلام در قلمرو امپراطوری روم شرقی و یا همان امپراطوری بیزانس قرار داشتند و علیرغم شباهت های فراوانشان با مسیحیت بیزانسی به مراتب شرقی تر از آنان بودند و کم و بیش استقلال دینی و تشکیلاتی خود را حفظ کردند.

این استقلال پس از عقب نشینی بیزانس ها در برابر مسلمانان بیشتر شد و روح دینی آنان تا حدودی تحت تأثیر اسلام و فرهنگ و تمدن اسلامی قرار گرفت و به همین علت آنان در کنار مسلمانان زندگانی عموماً آرام و مسالمت-آمیزی داشتند. اینان به هنگام جنگ های صلیبی در کنار مسلمانان می جنگیدند و خصومت صلیبیان با آنها احیاناً بیش از دشمنی آنان با خود مسلمانان بود.
این داستان به نوعی دیگر در دوران جدید هم اتفاق افتاد. مدتی قبل از آغاز دوران استعمار مبلغانی به سوی خاورمیانه، و نیز هند و آسیای دور، سرازیر شدند که از کلیساهای مختلف کاتولیک و پروتستان بودند. در خاورمیانه هدف آنان هم تبشیر مسیحیان بومی بود و هم مسلمانان. بدین معنی که مسیحیان بومی کلیسای خود را رها کرده و به کلیسای مبشران بپیوندند. نکته اینجاست که عموماً مقاومت این مسیحیان بومی به مراتب بیش از مسلمانان بود. اگرچه مواردی هم وجود داشت که اینان کلیسای مبشران وابسته بدان را، چه قبل و چه بعد از ورود استعمارگران، پذیرفتند. اما علی رغم این همه، عموم کلیساهای بومی خاورمیانه استقلال دینی و تشکیلاتی خود را حفظ کردند حتی آنهایی که به کلیساهای اروپایی ملحق شدند تلاش کردند هویت دینی خود را پاس دارند.

هدف از بیان این مقدمه فشرده و کوتاه آن بود که روشن شود کلیساهای موجود در خاورمیانه متفاوت هستند با کلیساهای غربی. تفاوتی که بعضاً وسیع و فراوان است و نباید به مثابه بخشی از غرب نگریسته شوند. اینان ریشه در سرزمین خود و فرهنگ و تمدن برآمده از آن دارند. بدان علاقمند هستند و مایلند در راه استقلال و آبادانی و سرفرازی کشور خود و در کنار سایر هموطنان شان تلاش و حتی جانفشانی کنند.

3. از اواخر و بلکه از اواسط قرن نوزدهم موقعیت مسیحیان خاورمیانه دچار فراز و نشیب های فراوانی شد. این تحولات را دلائل متعددی است که در جای خود می باید مورد بررسی قرار گیرد. اما مهم این است که پیوسته وجود داشته و در هر نقطه و برهه ای از زمان به گونه ای ظاهر می شده است. بدون شک یکی از مهمترین ها به تحولات سالیان اخیر بازمی گردد و به ویژه پس از آغاز آنچه بهار عربی نامیده میشود.

در میان کشورهایی که مشمول بهار عربی قرار گرفتند و موقعیت مسیحیانش از آن متأثر شد، سه کشور مصر و سوریه و عراق را باید نام برد. تعداد مسیحیان در کشورهایی چون لیبی و تونس و یمن بسیار اندک بود. اما در سه کشور یاد شده هم تعدادشان قابل توجه بود و هم موقعیت اجتماعی و اقتصادی و حتی سیاسی و فرهنگی قابل توجهی داشتند.

در این میان سوریه تأثیرگذارترین وضعیت را داشت. مصر توانست ثبات نسبی خود را بازیابد. مضافاً که علی رغم اهمیت این کشور، تحول در موقعیت مسیحیانش نمی توانست موقعیت مسیحیان جهان عرب را به میزان قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهد. اما داستان در مورد سوریه چنین نبود. اولاً به عکس مصر که کلیسای اصلی آن کلیسای قبطی بود در سوریه موزائیکی از کلیساهای مختلف قدیم و جدید وجود داشت که نفوذشان به کشورهای همسایه و حتی ترکیه و اسرائیل و به ویژه لبنان، امتداد می یافت و ثانیاً به دلیل موقعیت این کشور در جغرافیای مسیحیت خاورمیانه ای هر تغییری در آن به تحول در وضعیت مسیحیان منجر می گردید و مصرفاقد چنین خصوصیتی بود.

مضافاً که سوریه به سرزمینی برای پیدایی و تکوین و بلوغ اندیشه ها و حرکت های تکفیری تبدیل شد که این جریان ها به فراتر از مرزهای سوریه و به ویژه به عراق راه یافت و این مسئله موقعیت مسیحیان این کشورها را به شدت دگرگون ساخت. با توجه به نکات یاد شده باید گفت سوریه عملاً به مهمترین نقطه ای که بیشترین تأثیر را برروی وضعیت مسیحیان منطقه داشت، تبدیل شد.

4. حال سخن در این است که سیاست قدرتهای بزرگ در قبال سوریه تا چه میزان در صدد لحاظ و رعایت مصالح اقلیت مسیحی در این کشور و در کل منطقه بود و آیا این جریان هیچ تأثیر مثبتی در نوع رویکرد آنان داشت و یا نداشت.
در طی سالیان و بلکه دهه های اخیر پیوسته یکی از انتقادهای صریح غربیان از کشورهای اسلامی عدم رعایت حقوق مسیحیان بود. نگارنده به دلیل مأموریتش در واتیکان و ارتباط های بعدی اش با محافل و شخصیت های مختلف مسیحی خود شاهد چنین انتقادهایی بوده است و اینکه نظام های حاکم خود را به دفاع از حقوق شهروندان مسیحی متعهد نمی دانند.
با کمال تعجب سیاست قدرت های غربی در قبال سوریه دقیقاً مصداق همان انتقادهایی بود که پیوسته تکرار می-کردند. سوریه در بین کشورهای منطقه مناسب ترین و بدون تبعیض ترین سیاست ها را در قبال مسیحیانش داشت. به مراتب بهتر از عراق و مصر و اردن. این نکته را هم مسیحیان سوریایی و عرب می گفتند و هم شخصیت های مسیحی غربی و اساتید متخصص در مسائل دینی خاورمیانه. *

از ابتدای ناآرامی ها در سوریه معلوم بود که بخش مهمی از معارضان، و به ویژه معارضان مسلح که تمایلات اخوانی داشتند، در پی ناسازگاری با مسیحیان و بلکه انتقام ستانی از آنها هستند. شعار آنان در همان نخستین ایام چنین بود «علویان باید به تابوت بروند و مسیحیان به بیروت».

آنان نیندیشیدند که حمایت بی دریغ شان از معارضان و خصومت مطلق شان با نظام حاکم چه پی آمدهایی برای مسیحیان این کشور و کشورهای مجاور می تواند داشته باشد. نه تنها نیندیشیدند که دیگرانی را که چنین می گفتند مورد اهانت و تمسخر قرار می دادند.

یکی از اساقفه موجود در منطقه که به دلائلی از ذکر نامش خودداری می شود مدتها قبل در ملاقاتی حضوری چنین گفت: پاتریارک مارونی های لبنان، آقای بشاره الراعی، در تابستان 2011 به پاریس می رود در الیزه با سارکوزی ملاقات می کند. در آن ایام فرانسه سیاست شدیداً خصمانه ای علیه سوریه داشت. به او می گوید تغییر ناگهانی در موقعیت بشار اسد مشکلات فراوانی برای مسیحیان لبنان و مارونی ها ایجاد میکند و او در پاسخ می گوید اگر نگران هستید ما قطعه زمینی در فرانسه به شما می دهیم و طائفه خود را بدانجا منتقل کنید. اسقف که مستقیماً داستان را از آقای الراعی شنیده بود می گفت که او با عصبانیت و ناراحتی الیزه را ترک می کند اما متعاقب با آن مطبوعات فرانسه به شدت از الراعی انتقاد می کنند، چرا که در طی مصاحبه ای پس از ملاقات با سارکوزی همان نکات را البته با صراحت به مراتب کمتری، بیان می کند.

5. نگارنده در مناسبت های مختلف نکات یاد شده را به مقامات مسیحی یادآور شده است. در سپتامبر 2011 کاردینال واشتنگتن آقای مک کوریک در رأس یک هیئت دینی و با دعوتی رسمی به ایران آمد در ضمن گفتگویی که با او داشتم مسائل سوریه و موقعیت مسیحیان منطقه نیز مورد بحث قرار گرفت و به نکات فوق الذکر اشاره شد. مدتی پس از آن وزیر اسبق مسکن و خانواده فرانسه، خانم مارتینز ژان کلود، که از شخصیت های معروف و بانفوذ کاتولیکی کشورش هست به همراه دو استاد دیگر به ایران آمد و همین نکات مورد گفتگو قرار گرفت. به جز این دو با کسان فراوان دیگری مسائل یادشده مطرح شد اما عموماً می گفتند که کسانی که قدرت را در دست دارند به این مسائل بی توجه هستند. اگرچه کاردینال مک کوریک در سفر سال گذشته اش به ایران به نگارنده صریحاً گفت که حق با شما بود و حوادث سوریه مشکلات فراوانی برای تمامی مسیحیان منطقه ایجاد کرده است.
البته در اینجا باید اعتراف کرد که پاپ فعلی شخصاً مواضع شجاعانه و قابل ستایشی در قبال این بحران داشت. مطمئناً مواضع ضد جنگ و موضع قاطع او در اعتراض به بمباران هوایی سوریه توسط آمریکا و متحدانش و ابتکار او در دعوت به روزه و دعا از مهمترین عوامل عدم حمله بود. اگرچه این ابتکار در ایران انعکاس چندانی نداشت، اما اقدامی مهم و تأثیرگذار بود.

6. در نخستین روزهای بهار عربی قیام ها اهدافی آزادی خواهانه و ضد فساد و تبعیض و دیکتاتوری داشت. اما به دلائل مختلف و به ویژه به دلیل ضعف ایدئولوژی انقلابی و اصلاح طلبانه آنها و نیز به دلیل ضعف نهادهای اجتماعی ـ تاریخی مناسب و قدرت و نفوذ ساختارهای قبیله ای، این جنبش ها در نهایت به نوعی انتقام ستانی و جنگ داخلی تبدیل شد.
ناآرامی های ناشی از بهار عربی به واقع تمام رژیم های منطقه و من جمله شیخ نشین های ثروتمند را تهدید میکرد. بیشترین تهدید متوجه سعودی ها بود. خصوصاً که بحرین به شدت ناآرام شده بود. آنان و متحدان شان با ابزارهای مختلف دینی و مذهبی، رسانه ای و سیاسی و بالاخره مالی و تبلیغاتی کوشیدند فضای حاکم را قطبی کنند و اعتراض ها را در مجاری رقابت ها و خصومت های مذهبی و طائفی قرار دهند.

با توجه به زمینه هایی که وجود داشت که از مهمترین هایش عقب ماندگی عمومی و خصوصاً عقب ماندگی فکری و فرهنگی بود، این اقدام بیش از حدّ توفیق یافت. نتیجه آن شد که در کشوری چون سوریه دیگر هدف معارضان نیل به آزادی و رفاه و پیشرفت و سلامت نظام حاکم نبود. به دلائل طائفی و مذهبی با او می جنگیدند و کمی بعد انبوهی از متعصبان مذهبی از کشورهای اطراف و از اقصی نقاط جهان و با کمک و تشویق سعودی ها و سایر شیخ نشین ها و متحدان ایدئولوژیک شان در آن زمان همچون اخوانی ها و سلفی ها، بدانها پیوستند و بدین ترتیب گروه هایی تکفیری متولد شدند و با حمایت های مالی و تسلیحاتی همان شیخ نشین ها و متحدان غربی شان سرزمین های وسیعی را به تصرف درآوردند.
بدین ترتیب منطقه عمیقاً قطبی شد و خاطرات منفی گذشته زنده گشت و به صحنه آمد به مراتب منفی تر از آنچه به واقع وجود داشت. در این مرزبندی و قطب بندی جدید در یک طرف اهل سنت قرار داشتند و در طرف دیگر هر آنکه به جز این بود. اعم از آنکه شیعه اثنی عشری باشد و یا زیدی و علوی و دورزی و مسیحی و ایزدی و صابئی. مبتکر و مسؤول این مرزکشی نه توده اهل سنت و یا عالمان آنها، بلکه عملاً سلفیان تکفیری و تشکیلات دینی وهابی بود. اما شرائط به گونه ای در آمد ـ و بهتر است بگوییم آن را به گونه ای درآوردند ـ که کسی نمی توانست رسماً و علناً با آن مخالفت کند و کسانی همچون محمدسعید البوطی که چنین می کردند جان بر سر آن گذاشتند.

7. در این مرزبندی جدید ایران به گرانیگاه یک قطب از واقعیت دو قطبی جدید تبدیل شد. به واقع ما در ایجاد چنین وضعیتی دخالتی نداشتیم و بلکه مخالف آن بودیم. شعار محوری ایران اخوت و برادری اسلامی و زدودن مرزبندی های مذهبی و طائفی است، اما چنین نیست که واقعیت های خارجی متناسب با نیّات و حتی اقدامات شما دگرگون شود.
در موقعیت جدید عموم اقلیت های دینی منطقه و خصوصاً مسیحیانش با ایران احساس نوعی هم سرنوشتی می-کنند و بعضاً آن را صریحاً می گویند. و البته این یک واقعیت است که تنها قدرت منطقه ای که در برابر جریان تکفیری موجود ایستاده ایران است. حتی کشوری چون ترکیه علی رغم سوابق کمالیسم اش در کنار و بلکه در پشت جریان-های تکفیری است.
البته باید گفت مصر کنونی نیز چنین است، اما این کشور آنچنان به مشکلات داخلی خود مشغول است که کمتر می تواند به عاملی تأثیرگذار تبدیل شود. اگرچه غلی رغم رقابت ذاتی اش با ایران که عمدتاً از تعارض ژئوپولیتکی ما و آنها ناشی می شود، در شرائط موجود می تواند همکاری قابل توجهی با ما داشته باشد. این واقعیت ها می طلبد که رابطه نزدیک تری با آنان داشته باشیم و مطمئناً آنها هم استقبال خواهند کرد. اگرچه به دلائل روشنی مایل نیستند آن را علنی کنند.

8. در اینجا لازم است به نکته دیگری اشارت رود. حضور اقلیت های دینی رسمی در نهایت به نفع منطقه و ثبات اجتماعی و سیاسی آن است. چنانکه گفتیم اینان از ابتدای ظهور دین شان حضور داشته و در مقاطعی نقشی بزرگ در تکوین علم و تمدن و فرهنگ سرزمین خود ایفا کرده اند. در دوران معاصر هم عموم آنان در فعالیت های استقلال-طلبانه مشارکت داشته و هنوز هم تعلق خاطر عمیقی نسبت به سرزمین و فرهنگ و هویت خود دارند. این حق آنان است که به عنوان شهروندانی اصیل زندگانی شرافتمندانه ای داشته باشند و بتوانند در حیات اجتماعی و اقتصادی و سیاسی کشور خود مشارکت نمایند.

حضور فعال آنان تمرینی است برای افزایش آستانه تحمل پذیری فردی و اجتماعی و این به نوبه خود مهمترین عامل است در ایجاد ثبات اجتماعی و سیاسی و نیل به توسعه پایدار. دو نکته مهمی که جهان عرب از کمبود آن به شدت رنج می برد. چرا که فاقد نهادها و مؤسساتی است که بتواند تأمین کننده و تضمین کننده آن باشد و چون چنین است جنبش های سیاسی و اجتماعی اصلاح طلبانه آن در مجاری دیگری که عموماً تخریب کننده است، قرار می گیرد.

این سخن به گونه ای دیگر درمورد خود ما هم صحیح است. اگرچه ایران به دلیل شکل گیری دولت ـ ملت آن و نیرومندی نهادهای اجتماعی ـ تاریخی اش کشوری به واقع استثنایی است و با تمامی کشورهای منطقه تفاوتی بزرگ دارد، اما حضور اقلیت های رسمی دینی در نهایت به نفع ما و به نفع آینده ما و حتی به نفع اسلامیت ما است.

جامعه ایده آل جامعه ای مرکب از افراد همسان و هم اندیش نیست. اصولاً چنین جریانی، به ویژه در کشور بزرگ و کهنسال و پیچیده ای چون ایران، ممکن نیست. تنوع ناشی از فعلیت ظرفیت های انسانی در صورتی که از آستانه تحمل عمومی نگذرد، یک ثروت طبیعی است. خوشبختانه ما به دلیل تنوع اقلیمی و تا حدودی قومی و دینی از این ثروت برخوردار هستیم و چه بهتر که آن را غنی تر کنیم. این ضامن ثبات و پیشرفت و آینده درخشان تر ما است.

البته این به معنای بی تفاوتی نسبت به فعالیت های تبلیغی فرقه های جدید و رنگارنگ مسیحی ـ که عموم مسیحیان هم آنان را به عنوان مسیحی به رسمیت نمی شناسند ـ و یا شبه دین ها و شبه عرفان های جدید نیست. اولاً اینان دین نیستند و ثانیاً در کشوری چون ایران این نوع فعالیت ها دارای اهداف و ابعاد امنیتی است. در حال حاضر در تمامی کشورها و حتی کشورهای کاملاً آرام و بی دغدغه مهمترین اولویت مسائل امنیتی است و با توجه به شرائط لغزنده و خطرناک منطقه ما، طبیعتاً این مسئله دارای حساسیت و اولویت به مراتب بیشتری است.
سخن در مورد ادیان رسمی است که در این سرزمین سابقه ای به طول تاریخ خویش دارند. اینان ایرانیانی هستند که به دین خویش وفادارند. حضور فعال آنان به نفع ما و به نفع خود آنها و نیز به نفع منطقه ما است. امید آنکه از حجم مهاجرت شان کاسته شود و حتی کسانی که جلای وطن کرده اند بدان بازگردند.

9.

به هر حال در شرائط جدید منطقه اقلیت های دینی و خاصه مسیحیان به ایران به گونه ای متفاوت با گذشته می نگرند. اگرچه به دلائلی تاریخی و تمدنی آنان پیوسته به ایران ـ و از نظر عموم آنان «پارس» و «فارس» ـ و تمدن آن به چشم احترام می نگریستند، اما در حال حاضر احساس می کنند ایران و نقش او عامل مهمی است در حفاظت از آنان و حفاظت از جایگاه و موجودیت آینده آنها، که اگر نبود و ایفای نقش نمی کرد در شرائط به مراتب سخت تری قرار می گرفتند.
مضافاً که عموم آنان نسبت به روحانیت و مرجعیت شیعه دیدگاه مثبتی یافته اند. پاتریارک موجود عراق آقای رافائل ساکو در سفر چند ماه اخیرش به ایران صریحاً آن را بیان میکرد و پاتریارک فقید قبلی، آقای ایمانوئل اده، در ملاقاتی که با وی داشتم ضمن ستایش فراوان از آیت الله سیستانی خاطرات جالبی از ملاقات هایش را نقل می کرد و می گفت ایشان در اولین ملاقات پس از سقوط صدام به من گفتند ما انتظار نداریم که شما مسلمان شوید، به دین خود ملتزم بمانید و عراق را ترک نکنید و هر کمکی که بتوانیم عرضه خواهیم داشت. می خواهیم شما عراقی و مسیحی بمانید. جالب اینجا است که او در مورد دولت عراق که به تعبیر او در دست شیعیان است گفت اگر دولت در دست ما بود نمی توانستیم بیش از آن مقدار که این دولت به ما کمک کرده، به خود کمک کنیم.

در این نوشتار که ناخواسته طولانی شد نمیتوان با تفصیل بیشتری درباره سیاستی که میتوانیم و می باید در قبال مسیحیان خاورمیانه ای داشته باشیم، سخن گفت. اما اتخاذ چنین سیاستی می تواند فضای تنفسی فراوانی هم در سطح بین المللی و هم در سطح منطقه ای برای ما ایجاد کند و هم می تواند رقبای کینه توز ما را در موقعیت منفعلانه تری قرار دهد و تبلیغات زهرآگین شان را خنثی نماید. همچنان که می تواند به گونه ای مؤثر و سازنده به آرامش و ثبات منطقه کمک کند. و حتی می تواند سیاست غربی آن نسبت به منطقه را متعادل تر سازد. 

 

*  . برای نمونه خانم میوروان دن برگ (Heleen Murre-van den Berg) استاد دانشگاه لیدن هلند که از متخصصان اقلیت مسیحی در کشورهای اسلامی است به تفصیل درباره موقعیت مسیحیان سوریه در کنفرانسی که بسال 2010 در دوبلین برگزار شد، صحبت کرد. سخنرانی وی به توجه به مطالعات میدانی وسیعی بود که در جامعه مسیحی این کشور انجام داده بود به همراه عکس و اسلاید و قطعاتی از فیلم های کوتاه. عنوان سخنرانی ایشان "اقلیت های مسیحی در خاورمیانه و تاثیر آن بر روابط مسلمانان-مسیحیان در اروپا" بود که نگارنده هم حضور داشت. او وضعیت مسیحیان را بسیار خوب و تعهد دولت در قبال آنان و دفاع از حقوق شان را ستودنی دانست و افزود مسیحیان سوریه از مطلوب ترین شرایط در مقایسه با دیگر کشورهای منطقه برخوردار هستند.

نظر شما چیست؟

اولین نفری باشید که نظر خود را در مورد این مطلب بیان می کند.