ناآرامی‌های عراق و ژئوپلتیک انرژی

آفریقا و خاورمیانه

حرکات نظامی گروهک تروریستی داعش در عراق، بازارهای نفت را طی روزهای اخیر تحت تأثیر قرار داده است. این گروهک هفته گذشته توانست به‌طرز مشکوکی برخی شهرهای کلیدی عراق از جمله موصل دومین شهر بزرگ در این کشور را تصرف کند.

به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از پترونت، این رویدادها تهدید بلاواسطه‌ای برای تولید یا صادرات نفت در عراق دومین تولیدکننده برتر اوپک، دربر نداشته است و به همین دلیل است که تا کنون انفجار قیمت نفت در بازارهای جهانی رخ نداده است. با این وجود، چنین ناآرامی‌هایی در عراق در کنار کاهش عرضه نفت خام از جانب لیبی، سودان و نیجریه، پیشاپیش از قیمت‌های بالای نفت در آینده و تأثیرات وخیم آن بر اقتصادهای جهانی خبر می‌دهد.

در عراق، بسته به توانایی دولت این کشور در سازماندهی نیروهای امنیتی خود و مقابله موفقیت‌آمیز با گروهک داعش، آشوب‌های به‌وجود آمده می‌تواند برنامه‌های بغداد در راستای افزایش تولید نفت در نقاط مختلف کشور و نیز تحت کنترل درآوردن صادرات نفت از اقلیم کردستان را با مشکل مواجه کند. اما همه این مسائل زمانی اهمیت دو چندان می‌یابد که نقش افزایش تولید نفت عراق بر بازارهای جهانی و تضمین امنیت عرضه حاصل از آن را که پیش از این انتظار آن می‌رفت، مد نظر قرار دهیم. در واقع، بنا به نظر تحلیل‌گران، اکنون نیاز به افزایش چشم‌گیر عرضه نفت از جانب عراق وجود دارد، اما با توجه به شرایط فعلی، وقوع چنین امری نامحتمل به نظر می‌رسد.

گروهک داعش سه‌شنبه هفته گذشته توانست نیروهای امنیتی عراق را از شهر موصل که دومین شهر پرجمعیت این کشور محسوب می‌شود، بیرون براند و سپس به سمت جنوب و شهر تکریت زادگاه صدام حسین، حرکت کند.

به این ترتیب، نگرانی‌های نسبی بابت عرضه نفت، از روز چهارشنبه آغاز شد. قیمت نفت خام برنت در بازارهای جهانی افزایش یافت و به حدود 110 دلار به ازای هر بشکه رسید و قیمت نفت خام وست تگزاس اینترمدییت نیز تا حدود 105 دلار به ازای هر بشکه افزایش یافت. از سوی دیگر، اعضای اوپک در آخرین نشست خود در وین، تصمیم به حفظ سطح خروجی این سازمان گرفتند.

 باید در نظر داشت که عدم افزایش چشم گیر قیمت‌های نفت علی‌رغم انتشار اخباری مبنی بر این‌که یک گروهک تروریستی توانسته قلمرو وسیعی را در یکی از کشورهای عمده تولیدکننده نفت به اشغال خود درآورد، از آنرو است که تولید و صادرات نفت خام عمدتاً از مناطق جنوبی عراق صورت می‌گیرد که فاصله بسیاری تا مرکز ناآرامی‌ها دارد. دولت عراق نیز پیش از این اعلام کرده است که وضعیت اضطراری در این کشور، تأثیری بر صادرات نفت نخواهد داشت.

در واقع، خط لوله صادراتی شمال عراق با ظرفیت 400 هزار بشکه در روز که از موصل عبور می‌کند و به ترکیه می‌رود، به دلیل حملات تروریستی از ماه مارس تاکنون غیرفعال شده است. بنابراین، تحرکات داعش تا به حال تأثیری بر میزان عرضه نفت به بازارهای جهانی نداشته است.

عراق در ماه مه توانست میزان صادرات خود از پایانه بصره را افزایش دهد، با این وجود، سطح صادرات این کشور با توجه به غیرفعال شدن خط لوله شمالی کرکوک- جیحان، همچنان کمتر از 2.8 میلیون بشکه در روز است. مقامات عراقی هفته گذشته اعلام کردند که عملیات تعمیر خط لوله مزبور ادامه دارد، اما در شرایط فعلی تعیین زمان دقیق ازسرگیری صادرات از طریق این خط لوله امکان‌پذیر نیست.

با این وجود، منشأ اصلی نگرانی‌ها آن است که از یک طرف تحرکات داعش زمانی آغاز شده است که بازارهای جهانی نفت می‌تواند به‌زودی تحت تأثیر کاهش عرضه از جانب شماری از تولیدکنندگان عمده نفت قرار گیرد و از طرف دیگر، اغتشاشات به‌وجود آمده می‌تواند تولید نفت عراق در میان‌مدت را به شدت تحت تأثیر قرار دهد.

در حال‌حاضر به نظر می‌رسد که اوپک از وضعیت عرضه جهانی نفت رضایت دارد، اما این امر عمدتاً ناشی از تداوم رشد تولید نفت در ایالات متحده است که از اوایل سال گذشته تاکنون، بیش از یک میلیون بشکه در روز افزایش یافته است. با این وجود، تولیدکنندگان سنتی نفت اکنون با مشکلاتی مواجه شده‌اند. تولید نفت در لیبی به حدود 10 درصد سطح تولید قبل از حمله‌ شورشیان به نواحی شرقی این کشور رسیده است؛ میزان تولید نفت سودان جنوبی به دلیل جنگ داخلی حدوداً به نصف میزان تولید پیشین این کشور رسیده است و از طرف دیگر، سطح صادرات ایران نیز به دلیل تحریم‌های غرب، همچنان در مرز کمی بیشتر از یک میلیون بشکه در روز باقی مانده است.

در واقع، تا قبل از شروع درگیری‌ها در عراق، فعالان بازار نفت امید آن داشتند که عربستان سعودی مجدداً نقش آونگی خود در بازار جهانی نفت را ایفا کند و با افزایش قابل‌توجه سطح تولید خود، کمبود عرضه را جبران نماید. اما در صورتی‌که اقدامات داعش سبب کاهش عرضه عراق شود، عربستان کار دشواری را پیش‌رو خواهد داشت. ضمن این‌که عربستان به لحاظ ژئوپلتیکی در جناح منفی تاریخ ایستاده است و خود یکی از حامیان تروریسم در عراق است.

گروهک داعش تاکنون از اقلیم کردستان عراق دور نگه داشته شده است. دولت خودمختار کردستان که به‌دنبال افزایش تولید نفت در این منطقه است، تاکنون از امنیت نسبتاً بهتر این منطقه به‌عنوان عاملی جهت جذب سرمایه‌های خارجی بهره گرفته است. اما اکنون این نگرانی وجود دارد که گسترش ناآرامی‌ها به درون اقلیم کردستان عراق، تولید نفت در این منطقه را نیز با مشکل مواجه کند.

با این وجود، شرکت‌های خارجی فعال در اقلیم کردستان عراق تاکنون اعتراضی نکرده‌اند. شرکت شورون اعلام کرده است که «فعالیت‌های ما در کردستان طبق معمول ادامه دارد». سخنگوی شرکت جنل نیز اعلام کرده است که در شرایط فعلی «وقفه‌ای در تولید و صادرات نفت از کردستان وجود ندارد».

اما تلاش‌های دولت مرکزی عراق در راستای مقابله با گروهک داعش می‌تواند وضعیت میادین نفتی جنوب این کشور که مرکز اصلی تولید نفت عراق محسوب می‌شود را تحت تأثیر قرار دهد. در واقع، هر بار که دولت نیروهای امنیتی را از جنوب به مناطق دیگر اعزام می‌کند، فعالیت‌ شرکت‌های نفتی به دلیل نگرانی‌های امنیتی با وقفه مواجه می‌شود.

علاوه ‌بر این، تحرکات داعش می‌تواند یک تأثیر بلندمدت نیز بر بخش نفتی عراق داشته باشد. دولت مرکزی و دولت اقلیم خودمختار کردستان عراق، ماه‌ها بر سر مسئله صادرات نفت از شمال عراق به ترکیه مشاجره و اختلاف‌نظر داشته‌اند؛ دولت مرکزی خواهان در اختیار گرفتن روند تولید و صادرات نفت از کردستان عراق است، در حالیکه دولت اقلیم، صادرات نفت منطقه به‌صورت مستقل را تنها راه دریافت سهم خود از ثروت نفتی عراق می‌داند.

اما اکنون با توجه به مشارکت نیروهای کرد در مقابله با گروهک داعش، وضعیت تغییر خواهد کرد. در واقع، در  صورتیکه دولت عراق مجبور شود برای پایان دادن به ناآرامی‌های اخیر به نیروهای کرد متوسل شود، این امر می‌تواند سبب تضعیف موضع دولت مرکزی در قبال صادرات مستقل نفت از کردستان عراق شود. این مسئله، برای دولت مرکزی تنها ازلحاظ میزان سودهای نفتی نیست که واجد اهمیت است، بلکه موضوع حفظ تمامیت ارضی این کشور مطرح است.