گهرسنج این گنج گوهرفشان

چنین می‌دهد از سکندر نشان

که چون این «خردنامه» ها را نوشت

بدان تخم اقبال جاوید کشت

به ملک عدالت علم برکشید

به حرف ضلالت قلم درکشید

نخستین چو خور سوی مغرب شتافت

فروغ جمالش بر آن ملک تافت

به کف تیغ آتش‌فشان، صبح‌وار

سپه تاخت بر لشکر زنگبار

زدود از پی رستن از ننگشان

ز آیینه‌ی مصریان زنگشان

وز آنجا سپه سوی دارا کشید

وز او کین خود بی‌مدارا کشید

لباس بقا بر تنش چاک کرد

ز ظلمات ظلمش جهان پاک کرد

وز آن پس به تایید عز و جلال

سراپرده زد بر بلاد شمال

شمالش چو در سلک ملک یمین

درآمد، علم زد به مشرق زمین

ولی چون خور، آنجا نه دیر آرمید

جنیبت به حد جنوبی کشید

وز آنجا به مغرب‌زمین بازگشت

سرانجام کارش، چو آغاز گشت

در آخر نهاد اندرین تنگنای

چو پرگار، بر اولین نقطه پای

شد این چاردیوار با چار حد

به ملکیت دولتش نامزد

ز سر حد چین تا در روم و روس

جهان را رهاند از دریغ و فسوس

گهی آخت بر هند شمشیر عزم

گهی ساخت بر دشت خوارزم، رزم

صنم‌خانه‌ها را ز بنیاد کند

به زردشت و زردشتی آتش فکند

ز هر دین بجز دین یزدان پاک

فرو شست یکبارگی لوح خاک

بنا کرد بس شهرها در جهات

بسان سمرقند و مرو و هرات

پی بستن سد به مشرق نشست

در فتنه بر روی یاجوج بست

چو طی کرد یک‌سر بساط بسیط

ز خشکی درآمد به اخضر محیط

تهی گشته از خویش، بر روی آب

همی رفت گنبدزنان چون حباب

چو ملک جهان یافت بر وی قرار

چه نادر اثرها که گشت آشکار

زر و سیم نقش روایی گرفت

که با سکه‌اش آشنایی گرفت

به آهن چو ره یافت زو روشنی

به آیینگی آمد از آهنی

از او زرگران زرگری یافتند

وز او سیم و زر زیوری یافتند

به هر ره که زد کوس بهر رحیل

از او گشت پیموده فرسنگ و میل

ازو نوبتی، نوبت آغاز کرد

ز نام وی این زمزمه، ساز کرد

به لفظ دری هر چه بر عقل یافت

به یونانی الفاظ ازو نقل یافت

بسی از حکیمان و دانشوران

نه تنها حکیمان که پیغمبران

درآن خوش سفر همدمش بوده‌اند

به تدبیر در، محرمش بوده‌اند

یکی ز آن حکیمان بلیناس بود

ز پیغمبران خضر و الیاس بود

به خود هم دل حکمت‌اندیش داشت

که حکمت‌وری از همه بیش داشت

چو از دیگران کار نگشادی‌اش

گشادی ز تدبیر خود دادی‌اش