کتب افسانه و تاريخ

بايد دانست که تاريخ قديمى‌ترين چيزى است که روايت شده و ضبط گرديده است، ولى تواريخ را در قديم به‌صورت افسانه‌ در آورده و روايت مى‌کرده‌اند يا به‌زودى بدان‌صورت بيرون مى‌‌آمده است و شکل افسانه‌ به ‌خود مى‌گرفته است و از اين حالت تا امروز نيز آثارى ضعيف هنوز باقى است و مى‌توان گفت که هنوز تاريخ خالص و حقيقى به‌وجود نيامده است ولى مقدمات آن را علم تاريخ در کار فراهم آوردن است. اگر شهرت بشر اجازه بدهد و تفنن‌هاى ادبى بگذارند. از اين‌رو غالب کتب تاريخى قديم به شکل افسانه است و حتى کتب اخلاق هم از زبان حيوانات و به‌ طريق افسانه‌ در مى‌آمده است.


ايرانيان قديم و روميان و هنديان و مصريان و چينيان و حتى ابغورها و تاتارهاى وحشى داراى افسانه‌هاى خرافى بوده‌اند ـ ولى عرب از يونان و ساير ملل جز کتب علمى و فنى چيزى نقل نکرد و از ايرانيان سواى کتب علمى کتبى از جنس افسانه و تاريخ و داستان و فرهنگ نيز نقل نمود وليکن به تواريخ و ادبيات يونانى و ساير ملل رغبتى ننمود و باعث اين امر به ‌عقيدهٔ ما شباهت سختى بود که بين اصل فکر دينى عرب و پايهٔ اخلاق و ادب اجتماعى و دينى ايران موجود بود، و پايهٔ توحيد زردشتى با بت‌پرستى يونان و هند يا تثليث مسيحى متفاوت و با توحيد اسلامى شبيه‌تر مى‌نمود و همچنين اصول عدالت و سازمان دولتى ايران از جمهورى يونان يا هرج و مرج امپراطورى روم در نظر دولت بنى‌العباس که شکل سازمان ساسانى را پذيرفته بود مطلوب‌تر جلوه کرده بود، از اين رو تمام کتب مشهور ايرانى از افسانه گرفته تا تاريخ و علوم از پهلوى به عربى ترجمه شد.


فهرست اين کتب

گزارنده

۱. هزار افسانه(۱) نامعلوم
۲. موسفاس و فينلوس نامعلوم
۳. ححد حسروا (؟) نامعلوم
۴. المربين (؟) نامعلوم
۵. خرافة و نزهة(۲) نامعلوم
۶. روزبه يتيم نامعلوم
۷. مسک زنانه و شاه زنان نامعلوم
۸. نمرود شاه بابل نامعلوم
۹. شهريز اذوپرويز (۳) نامعلوم
۱۰. خليل و دعد (۴) نامعلوم
۱۱. کارنامج و نوشيروان نامعلوم
۱۲. دارا و بت زرين نامعلوم
۱۳. بهرام و نرسى نامعلوم
۱۴. هزار دستان نامعلوم
۱۵. خرس و روباه (الدب و الثعلب) نامعلوم
۱۶. رستم و اسفنديار جبلةبن‌سالم)
۱۷. بهرام شوبين جبلةبن‌سالم
۱۸. خداينامک عبدالله‌بن‌مقفع
۱۹. مزدک عبدالله‌بن‌مقفع
۲۰. انوشيروان(۶) عبدالله‌بن‌مقفع
۲۱. زادان فرّوخ در تربيت فرزند نامعلوم
۲۲. نامهٔ مهرداد و جشنس المؤبدان‌الى بزرجمهر بن البختکان نامعلوم
۲۳. وصاياى اردشير به شاپور نامعلوم
۲۴. و رسالات ديگر که از صفحهٔ ۴۳۸ تا ۴۳۹ الفهرست مى‌توان يافت.


(۱) . اين شخص کاتب، هشام بوده است و محتمل اين دو کتاب از کتب عهد بنى‌اميه باشد


(۲) . الف ليلة وليله، ابن‌النديم (هزار افسان) ضبط کرده و گويد اولين کتابى که در افسانه ترجمه شد اين کتاب بود. (ص ۴۲۴)


(۳) . اين اسم عربى است و نام اصلى آن از ميان رفته است (ابن‌النديم، ۴۲۴)


(۴) . کذا: الفهرست و ظاهراً بايد شهر برابز باشد، چه در زمان خسرو چنين نامى جز شهربراز که از سرداران خسرو بود نشنيد‌ه‌ايم.


(۵) . اين شخص کاتب هشام بوده است و محتمل است اين دو کتاب از کتب عهد بنى‌اميه باشد.


(۶) . کذا ابن‌النديم ـ و ظاهراً بايد اين کتاب (التاج فى‌سيرة انوشيروان) باشد در ادب و اخلاق که بعضى مورخان منقل کرده‌اند (رجوع کنيد به: عصرالمأمون طبع قاهره ج۱ ص ۳۸۷) و اگر چنان باشد بايستى جزء کتب ادب و فرهنگ شمرده شود.