اگر ثروتمند نیستی مهم نیست، بسیاری از مردم ثروتمند نیستند. اگر سالم نیستی، هستند افرادی که با معلولیت و بیماری نیز خوب زندگی می کنند. اگر زیبا نیستی، برخورد درستی با زشتی نیز وجود دارد. اگر جوان نیستی، همه با چهره پیری مواجه خواهند شد. اگر تحصیلات عالی نداری، با سواد کم هم می توان زندگی کرد. اگر قدرت و مقام نداری، باید بدانی که مشاغل مهم متعلق به تعداد محدودی از انسان هاست. ”اما اگر عزت نفس نداری، متأسف باش چون هیچ نداری.“
”گوته“
بسیاری از رفتارهای ناهنجار کودکان و نوجوانان مانند: پرخاشگری، اضطراب، بزهکاری، افت تحصیلی و... ریشه در کمبود عزت نفس آنها دارد. عزت نفس یعنی احساس ارزشمند بودن که از طریق افکار، عواطف و تجربه ها به دست می آید به نحوی که فرد خود را توانمند، با کفایت و موفق می داند. عزت نفس از کودکی توسط والدین، مربیان و اطرافیان شکل می گیرد. توصیه می شود برای ایجاد عزت نفس در فرزندان به این نکات توجه کنید:
۱) ایده های جدید فرزند را بپذیرید و او را تشویق کنید. ایده ها هر چقدر که بی ارزش باشد برای فرزند شما باارزش است پس در مقابل نظرات فرزندتان از کوره در نروید، ناراحت نشوید و واکنش شدید از خود نشان ندهید. به طور مثال دختر می گوید: وقتی بزرگ شدم تصمیم دارم سیرک باز شوم. مادر: تو هیچ وقت یک سیرک باز نخواهی شد، پس فکرهای احمقانه نکن.
۲) انتظارات ما نباید بیشتر از حد توانائی و استعدادهای فرزندمان باشد. پدر: من انتظار دارم در مسابقهٔ شنا حتماً نفر اول شوی. (با تأکید)
۳) بی توجه و بی اعتنا، خشن و عصبانی با فرزند برخورد نکنید.
رفتارهای تحقیرکننده نداشته باشید. این نوع رفتارها نه تنها باعث ناراحتی و کاهش اعتماد به نفس فرزندتان می شود بلکه بسیاری از بدی ها را در وی ایجاد می کند. از رفتارهائی مانند کنایه زدن، سرزنش، انتقاد، مقایسه، ناسزاگوئی، تحقیر و شرمنده کردن فرزند جداً بپرهیزید.
در زیر نمونه ای از این رفتار ناپسند و راهکارهای آن، آورده شده است:
▪ کنایه زدن توسط پدر: کتاب کتابخانه را گم کردی؟ خوب برای اینکه خیلی مسئولیت سرت می شود. (به جای آنکه طعنه بزنید بی پرده صحبت کنید.)
▪ ایراد گرفتن و سرزنش کردن توسط مادر: باز هم به من چسبیدی، آویزان من نشو؟ تو همیشه مایه دردسری. (به جای آن، حرف دلتان را بگوئید: اصلاً خوشم نمی آید کسی به من بچسبد.)
▪ انتقاد کردن والدین: به خودت نگاه کن، موهایت به هم ریخته است و هنوز کفش هایت را نپوشیده ای، عجله کن وگرنه مدرسه ات دیر می شود. (به جای، بهتر است شرح دهید که چه کاری درست است و چه کارهای دیگری باید انجام شود.)
▪ جمله جایگزین مثبت: خُب لباسهایت را پوشیده ای، بلوز و شلوارت هم رنگه، فقط کفش هایت مانده است و شانه کردن موهایت، آن وقت آماده رفتن هستی.
انتقاد و سرزنش بیش از حد، باعث این تفکر منفی می شود که ”من فرد ناتوانی هستم و همیشه کارهایم را اشتباه انجام می دهم.“ در واقع احساس رانده شدن به فرزند دست می دهد.
از صدا زدن کودک با القاب نامناسب، مانند: ”هی، چلفتی!“ بپرهیزید که اثرات نامطلوبی به همراه دارد.
▪ مقایسه کردن پدر: چقدر بد خط هستی، یک کمی از برادرت یاد بگیر.
▪ جمله جایگزین مثبت: از وقتی تمرینات خط را شروع کرده ای حروف الف و ب را خیلی زیباتر می نویسی.
▪ تحقیر کردن معلم: پیف، پیراهنت چقدر بو می ده؟ کسی تا به حال راجع به نظافت با تو حرف نزده؟
▪ جمله جایگزین آگاهی دهنده: سعی کن لباست را زود به زود بشوئی. شرمنده کردن فرزند توسط مادر: مادربزرگ می گفت با او رفتار خوبی نداشتی باید از خودت خجالت بکشی.
▪ به جای آن بهتر است از احساس واقعی خودتان سخن برانید: دوست ندارم بشنوم بچهٔ من، با مادربزرگش که جانشین من است بدرفتاری می کند.
▪ تهدید کردن والدین: اگر یک بار دیگر ببینمت توی اتاق تف می کنی طوری از پنجره می اندازمت بیرون که سرگیجه بگیری.
▪ به جای آن بگوئید: مطمئناً دلت نمی خواهد که خانهٔ کثیفی داشته باشیم؟ می توانی آب دهانت را توی دستشوئی بریزی.
تأکید بر روی نقاط ضعف و کمبودهای کودک از دلایل اصلی از دست دادن اعتماد به نفس اوست.
▪ جملهٔ تحقیرکننده پدر: با این هیکل چاقت معلومه که نمی توانی مثل بقیه بچه ها بدوی.
▪ احساس فرزند: پس بهتر است من همین جا بنشینم و با بچه ها بازی نکنم چون به خوبی بقیه نیستم.
بیائید کمک کنیم تا فرزندانمان خود را بپذیرند و تصویر ذهنی مثبتی از خود داشته باشد. فرزندی که نسبت به خودش نظر منفی دارد و باور کرده است که ناتوان، بی ارزش و غیرقابل پذیرش است مسلماً دیگر برای یادگیری تلاش نمی کند و در نتیجه دچار افت تحصیلی و یا مشکلات جسمی و روحی شدید می شود.
گاهی وقت ها ما طوری رفتار می کنیم یا کلماتی را بر زبان می آوریم که باعث می شود بچه ها در مورد ما و حتی خودشان احساس بدی پیدا کنند در حالی که ما وظیفه داریم که به خودمان و فرزندان مان احترام بگذاریم. ما باید شیوهٔ صحیح سخن گفتن را به فرزندمان آموزش دهیم و مسائل را طوری مطرح کنیم که هم حرمت خودمان حفظ شود و هم عزت نفس آنها از بین نرود.

پروین نوری علوی، کارشناس روان شناسی بالینی