بیابان زایی را می توان مهار کرد و بیابان ها را نیز می توان آباد؛ به شرط آنکه از جایی که همیشه نشسته ایم، برخیزیم و از منظری تازه تر به این چالش سرزمین مادری بنگریم؛ چالشی که با درایت می توان آن را به فرصت بدل کرد.
اغلب ما در رخدادهای ناهنجار طبیعی، مانند خشکسالی، سرمازدگی، سیل، زمین لغزش، طوفان و ... به دنبال بررسی مولفه ها یا شاخص هایی هستیم که به شیوه ای ملموس بتواند ابعاد فاجعه ی رخ داده و خسارت های به وقوع پیوسته را تصویر سازی کند. شاخص هایی که با طرح پرسش هایی نظیر تلفات انسانی چقدر بوده است؟ چند هکتار از اراضی زراعی یا باغ های میوه آسیب دیده است؟ به خانه های مسکونی چه خسارت هایی وارد آمده؟ تأسیسات زیربنایی تا چه اندازه متحمل خسران و تخریب گشته اند؟ بر جمعیت دام و طیور چه تلفاتی تحمیل شده؟ چند حلقه چاه یا چند دهنه کاریز کور شده است؟ چه مقدار جاده، اراضی زراعی و مناطق مسکونی در زیر شن مدفون گشته است؟ و نظایر آن، می کوشیم تا تبیین شان سازیم.
اما – اغلب هرگز کسی نمی پرسد که در این فجایع طبیعی، چه بر سر زیستمندانی می آید که در ابعادی میکرو روزگار می گذرانند و ظاهراً در زندگی آدم زمینی ها دیده نشده و وزنی هم ندارند! زیستمندانی که شاید بیشتر از هر جاندار و گیاه درشت اندامی و مهم تر از هر سازه ی گران قیمت و ارزشمندی در پایداری حیات همین آدم زمینی ها نقش داشته و دارند.
سال ها پیش در یکی از رساله های فیلسوف نام آشنای تمدن بشری، افلاطون؛ جمله ای را دیدم که گمان نبرم هیچگاه از یادم برود. آن رساله نامش "Eroded Attica" بود که از تاریخ انتشارش بیش از ۲۴۰۰ سال می گذشت! اما هنوز حاوی بینش و جامع نگری ای بود که کمتر در زندگی ماشینی و پرسرعت امروز می توان نظیرش را دید و درک کرد.
آن نابغه ی همه ی اعصار که جهانیان او را "Plato" صدا می زنند، از روی بررسی بقایای خانه هایی که صدها سال از قدمت بنایشان می گذشت و میزان کمی و کیفی مصالح چوبی به کار رفته در آنها، از جمله ساختمان های مقدس باستانی (با توجه به اینکه در زمان افلاطون دیگر از آن نوع تنه های چوبی بلند، در ساختمان خانه ها خبری نبود)، حدس می زند که لابد زمانی این منطقه، پوشیده از درختان جنگلی بوده، امّا در اثر بهره برداری بی رویه و تغییر کاربری زمین، به دشت ها و مناطقی لخت و لم یزرع بدل شده اند.
وی بدین ترتیب، به روایت تاریخ ۹ هزار ساله ی گذشته آتن می پردازد و به مسائلی همچون انتقال خاک در اثر سیل های عظیم و در نتیجه کاهش حاصلخیزی آن اشاره می کند. وی حتی می گوید: «این مسأله بر روی پوشش گیاهی تأثیر منفی گذاشته، زمین، لخت شده و آب باران از روی چنین زمینی به سوی دریا روان می شود، در حالی که درگذشته، خاک رسی در بالادست، آب را در خود نگه می داشت و از آن طریق به صورت چشمه به مجاری نهرها در دشت هدایت می کرد.» (به نقل از: Hunt, David & Catherine Johnson. ۱۹۹۵: Environmental Management Systems. McGRAW HILL BOOK COMPANY. ۲۹۹p)
آنگاه افلاطون در فرازی دیگر از بررسی هایش، با درایت و بینشی کم نظیر از نخستین شناسه های تخریب سرزمین (بیابان زایی) در زادگاهش سخن می گوید و چنین می نویسد: «آنچه که امروز باقی مانده، در مقایسه با چیزی که در گذشته وجود داشته است، مانند اسکلت یک مرد مریض است. زمین های پرمحصول، نرم و حاصلخیز از بین رفته و تنها چارچوبِ خشک و سختِ آنها باقی مانده است ... اکنون در کوهستان ها، تنها برای زنبورها غذا یافت می شود، در حالی که در گذشته ای نه چندان دور، در این نواحی درختان زیادی وجود داشته است .»
نگاه کنید که چگونه افلاطون در صدها سال پیش و با درایتی کم نظیر، به توصیف شناسه های بیابان زایی در زیست بومش پرداخته و به مردمش هشدار داده است؛ هشداری که شوربختانه آن گونه که سزاوار بود نه شنیده شد و نه اگر شنیده شد، جدی گرفته شد.
آن روز اگر افلاطون از آن می نالد که در سرزمین فرسوده اش کار را به جایی رسانده اند که فقط غذا برای زنبورها یافت می شود، اینک ما مردم متمدن و مسلط به ابزار فناوری فرامدرن در عصر دیجیتال، کاری کرده ایم و بلایی بر سر آبادبوم خود آورده ایم که حتی زنبورها هم مجالی برای زیستن ندارند...
شعار امسال روز جهانی مقابله با بیابان زایی، بر نقش کشاورزی پایدار در مهار بیابان زایی تأکید داشت. در کشاورزی پایدار نه تنها باید در اندیشه ی پیشینه ی تولید در کمترین واحد سطح و با بهترین کیفیت بود؛ بلکه همچنان لازم است تا بر بنیاد توان بوم شناختی (اکولوژیک) سرزمین، نسبت به چیدمان اراضی کشاورزی و محصولات باغی و تولیدات دامی اقدام کرده و هرگز مبانی زیست پایدار را در پای مصلحت های کوتاه مدت اجتماعی قربانی نسازیم.
کشاورزی پایدار، آن نوع کشاورزی است که بتواند به ازای هر متر مکعب آب مصرفی، دست کم ۱۵۰۰ گرم ماده خشک تولید کند، درصورتی که هم اکنون، این میزان از ۷۰۰ گرم به ازای هر متر مکعب آب تجاوز نمی کند. کشاورزی پایدار باید به سوی افزایش راندمان آبیاری در حد – دست کم ۶۰ درصد حرکت کند و باید بتواند ضایعات مواد غذایی و محصولات برداشت شده ی خود را به کمتر از ۵ درصد برساند. آرمانی که درصورت تحقق نه تنها اندوخته کنونی آبی کشور می تواند جوابگویش باشد، بلکه دیگر نیازی نخواهد بود تا با صرف هزینه ای هنگفت و تحمل خسارت هایی جبران ناپذیر بر میراث های طبیعی و تاریخی سرزمین، همچنان به ساخت سدهای جدید مخزنی اقدام کنیم.